Adhyaya 151: The Sacred Greatness of Lohārgala (The ‘Iron-Bolt’ Tīrtha)
Lohārgala-māhātmya
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage Geography & Ritual-Manual)
આ અધ્યાયમાં પૂર્વે સાંભળેલાં પવિત્ર વર્ણનો પછી પૃથ્વી વરાહને પૂછે છે કે સાનન્દૂરાથી પણ શ્રેષ્ઠ કોઈ ‘ગુહ્ય’ અને શુભ ક્ષેત્ર છે કે નહિ. વરાહ હિમાલય પ્રદેશમાં મ્લેચ્છોના વિસ્તારમાં સ્થિત લોહાર્ગલ તીર્થનું મહાત્મ્ય કહે છે, જે પુણ્યવાન અને પોતાના સ્મરણભક્તોને સુલભ છે. વૈષ્ણવી માયાથી તેમણે દિવ્ય ‘અર્ગલા’ (રક્ષાબંધ/અવરોધ) સ્થાપી શત્રુબળોને દમન કર્યા અને સ્નાન-ઉપવાસાદિ ક્રિયાઓના ફળવિશેષ નક્કી કર્યા. લોહાર્ગલ પરિસરમાં અનેક કુંડોના વર્ણન આવે છે—દરેકમાં જળધારાની સંખ્યા, ઉપવાસવિધિ, નારદ-કુમાર-ગૌરી વગેરેના દર્શન, તથા ક્રમશઃ મળતી પરલોકગતિઓ; અંતે વરાહલોકપ્રાપ્તિનું વચન છે. શૌચ, નિયમિત સાધના અને પવિત્ર જળ સાથે સંયમિત આચરણ દ્વારા ધરતીનું કલ્યાણ અને સ્થિરતા સ્થાપિત થાય છે—એ જ આ અધ્યાયનો ભાવ છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 151
Verse 1
अथ लोहर्गलमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ सानन्दूरस्य माहात्म्यमेतच्छ्रुत्वा वसुन्धरा ॥ कृताञ्जलिपुटा भूत्वा वराहं पुनरब्रवीत् ॥
હવે લોહર્ગલનું માહાત્મ્ય આરંભે છે. સૂતજી બોલ્યા—સાનન્દૂરની મહિમા સાંભળી વસુંધરા (પૃથ્વી) કરજોડી ફરી વરાહ ભગવાનને બોલી.
Verse 2
धरण्युवाच ॥ श्रुतमेतज्जगन्नाथ विष्णो गुह्यमनुत्तमम् ॥ यच्छ्रुत्वा सुमहाभाग जाता॒स्मि विगतज्वरा ॥
ધરણી બોલી—હે જગન્નાથ વિષ્ણુ, આ અનુત્તમ ગુપ્ત રહસ્ય મેં સાંભળ્યું છે. હે મહાભાગ્યવાન, તે સાંભળીને હું જ્વરરહિત (દુઃખમુક્ત) થઈ છું.
Verse 3
अपरं वा॒स्ति चेत्किञ्चिद्गुह्यं क्षेत्रं शुभावहम् ॥ सानन्दूरात्परं गुह्यं क्षेत्रमस्ति न वा परम् ॥
જો બીજું કોઈ ગુપ્ત અને શુભફળદાયક ક્ષેત્ર હોય તો કહો—સાનન્દૂર કરતાં વધુ ગુપ્ત કોઈ ક્ષેત્ર છે કે પછી તેની પરે કશું નથી?
Verse 4
सुरकरण नृसिंह लोकनाथ युतससुरसुरधीऱ देववीर ॥ कमलदलसहस्रनेत्र रूपो जयति कृतान्तसमानकालरूपः ॥
જય હો તે દેવવીર નૃસિંહનો—જે દેવો અને અસુરોમાં પણ ધીર, લોકનાથ છે; જેના રૂપમાં કમળદળ સમાન સહસ્ર નેત્રો છે, અને જેના કાળરૂપ કૃતાંત (મૃત્યુ) સમાન છે.
Verse 5
गद्गदं वचनं श्रुत्वा पृथिव्याः स जनार्दनः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकार्त्तिहा हरिः ॥
પૃથ્વીના ગદગદ વચન સાંભળી તે જનાર્દન—સર્વ લોકોના દુઃખ હરણ કરનાર હરિ—મધુર વાણીમાં ઉત્તર બોલ્યા.
Verse 6
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि च तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ गुह्यमन्यत्प्रवक्ष्यामि मद्व्रतः कर्मणो जनिः ॥
શ્રીવરાહે કહ્યું—હે દેવી, તું મને જે પૂછે છે તે તત્ત્વપૂર્વક સાંભળ. હું એક બીજો ગુહ્ય વિષય કહું છું—મારા વ્રત અને તેના કર્મવિધિની ઉત્પત્તિ.
Verse 7
ततः सिद्धवटे गत्वा त्रिंशद्योजनदूरतः ॥ म्लेच्छमध्ये वरारोहे हिमवन्तं समाश्रितम् ॥
પછી હું સિદ્ધવટે ગયો, જે ત્રીસ યોજન દૂર હતું. હે સુન્દરી, મ્લેચ્છોના મધ્યમાં આવેલા સ્થાને હિમવંત (હિમાલય) નજીક આશ્રય લીધો.
Verse 8
तत्र लोहर्गले क्षेत्रे निवासो विहितः शुभः ॥ गुह्यं पञ्चदशायामं समन्तात्पञ्चयोजनम् ॥
ત્યાં ‘લોહર્ગલ’ નામના ક્ષેત્રમાં શુભ નિવાસસ્થાન સ્થાપિત થયું. તે સ્થાન ‘ગુહ્ય’ કહેવાયું છે—લંબાઈમાં પંદર (યોજન) અને ચારે બાજુ પાંચ યોજન જેટલું વિસ્તૃત.
Verse 9
दुर्गमं दुःसहं चैव पापैः सर्वत्र वेष्टितम् ॥ सुलभं पुण्ययुक्तानां मम चिन्तानुसारिणाम् ॥
તે સ્થાન દુર્ગમ અને દુઃસહ છે, સર્વત્ર પાપથી ઘેરાયેલું; પરંતુ પુણ્યવંતો—જે મારી ચિંતન-સ્મૃતિનું અનુસરણ કરે છે—તેમને તે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 10
ततो मे दानवाः सर्वे क्रमन्तो लोकमुत्तमम् ॥ मया चैवान्तरं कृत्वा कृत्वा मायां च वैष्णवीम् ॥
પછી મારા બધા દાનવો ઉત્તમ લોક તરફ આગળ વધ્યા; અને મેં વચ્ચે અંતર રચીને વૈષ્ણવી માયા પણ પ્રગટ કરી.
Verse 11
तत्र ब्रह्मा च रुद्राश्च स्कन्देन्द्रो समुरुद्गणाः ॥ आदित्या वसवो वायुरश्विनौ च महौजसम् ॥
ત્યાં બ્રહ્મા અને રુદ્રગણ, સ્કંદ અને ઇન્દ્ર મરુદ્ગણો સાથે હતા; આદિત્યો, વસુઓ, વાયુ અને મહાતેજસ્વી અશ્વિનીકુમારો પણ હતા।
Verse 12
सोमो बृहस्पतिश्चैव ये चान्ये वै दिवौकसः ॥ तेषां चैवार्गलं दत्त्वा चक्रं गृह्य महौजसम् ॥
સોમ અને બૃહસ્પતિ તથા અન્ય સ્વર્ગવાસીઓ પણ—તેમને ‘અર્ગલ’ નામનું રક્ષણાત્મક અવરોધ આપી, મેં મહાતેજસ્વી ચક્ર ગ્રહણ કર્યું।
Verse 13
शतकोटिसहस्राणि शीघ्रमेव निपातितम् ॥ ततश्च देवताः सर्वास्तुष्यमाणा इतस्ततः ॥
શતકોટિ સહસ્રો અતિશીઘ્રે પાતાળે પાડવામાં આવ્યા; ત્યારબાદ સર્વ દેવતાઓ સંતોષ પામી અહીં-ત્યાં વિહરવા લાગ્યા।
Verse 14
एवं लोहर्गलं नाम क्षेत्रं चैव मया कृतम् ॥ ततो देवासुरे युद्धे हत्वा त्रिदशकण्टकान् ॥
આ રીતે ‘લોહાર્ગલ’ નામનું પવિત્ર ક્ષેત્ર મેં સ્થાપ્યું. ત્યારબાદ દેવ-અસુર યુદ્ધમાં ત્રિદશોના કંટક—દેવોના શત્રુઓ—ને સંહાર કરીને (કથા આગળ વધે છે).
Verse 15
तेषां संस्थापनं तत्र कृतं चैव महौजसाम् ॥ यो मां पश्यति तत्रस्थं प्रयत्नेन कदाचन
ત્યાં તે મહાતેજસ્વીઓની સ્થાપના પણ કરવામાં આવી. જે કોઈ પ્રયત્નપૂર્વક ક્યારેક ત્યાં સ્થિત મને દર્શન કરે—
Verse 16
सोऽपि भागवतो भूमे भवत्येव सुनिष्ठितः ॥ तस्मिन्कुण्डे तु सुश्रोणि यः स्नाति नियतो नरः
હે ભૂમિ! તે પણ નિશ્ચયે ભગવદ્-ભક્ત, દૃઢનિષ્ઠ સેવક બને છે. અને હે સુશ્રોણિ! જે નિયમિત પુરુષ તે કુંડમાં સ્નાન કરે છે—
Verse 17
उपोष्य च त्रिरात्रं तु विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ततः स्वर्गसहस्रेषु मोदते नात्र संशयः
અને વિધિદૃષ્ટ કર્મ પ્રમાણે ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને, ત્યારબાદ તે હજારો સ્વર્ગોમાં આનંદ કરે છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 18
अथात्र मुञ्चते प्राणान्स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ सर्वान्स्वर्गान्परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते
પછી અહીં, પોતાના કર્તવ્યમાં સ્થિર રહી, તે પ્રાણો ત્યજે છે; સર્વ સ્વર્ગો ત્યજીને તે મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 19
चतुर्विंशतिद्वादश्यां मासेन विधिना मम ॥ बलिः प्रदीयते तत्र सर्वकामविशोधनः
નિર્દિષ્ટ માસમાં ચોવીસમી દ્વાદશીએ, મારા વિધાન મુજબ ત્યાં બલિ અર્પણ થાય છે; તે સર્વ કામનાઓનું વિશોધન કરનાર કહેવાય છે.
Verse 20
अश्वो मे कल्पितस्तत्र सर्वरत्नविभूषितः ॥ श्वेतः कुमुदवर्णाभः शङ्खकुन्दसमप्रभः
ત્યાં મારા માટે એક અશ્વ રચાય છે, જે સર્વ રત્નોથી વિભૂષિત છે—શ્વેત, કુમુદ સમાન વર્ણવાળો, શંખ અને કુંદ સમાન પ્રભાયુક્ત.
Verse 21
मार्गणा मे धनुस्तत्र अक्षसूत्रं कमण्डलुः ॥ आसनं विततं दिव्यं दीयतेऽश्वोपरि स्थिरम्
ત્યાં મારા માટે બાણ અને ધનુષ્ય, જપમાળા તથા કમંડળુ છે; અને ઘોડા ઉપર દૃઢ સ્થિર એવું દિવ્ય, વિસ્તૃત આસન આપવામાં આવે છે।
Verse 22
श्वेतपर्वतमारोह्य पतमानः कुरून् बहून् ॥ पतितस्तत्र दृश्येत क्षतं तत्र न दृश्यते
શ્વેત પર્વત પર ચઢીને અનેક ‘કુરુ’ પરિમાણ જેટલું પડતો હોય તો પણ તે ત્યાં પડેલો દેખાય છે; પરંતુ ત્યાં કોઈ ઈજા દેખાતી નથી।
Verse 23
अनेकान्येव रूपाणि पातयित्वा नभस्तलात् ॥ शान्तो दान्तः परिक्लिष्टः स चाश्वो दिवि वर्तते
આકાશતલ પરથી અનેક રૂપોને પાડી નાખીને, તે અશ્વ—શાંત, સંયમી અને પરિશ્રાંત—દિવ્ય લોકમાં નિવાસ કરે છે।
Verse 24
सूत उवाच ॥ ततो भूम्या वचः श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रो महामुनिः ॥ विस्मयं परमं प्राप्तो विष्णुमायोपबृंहितः
સૂત બોલ્યા—પછી ભૂમિના વચન સાંભળી બ્રહ્મપુત્ર મહામુનિ, વિષ્ણુની માયાથી વધુ પ્રબળ થયેલા અનુભવથી, પરમ આશ્ચર્યને પ્રાપ્ત થયો।
Verse 25
ततः स विस्मयाविष्टो ब्रह्मपुत्रो महामतिः ॥ सनत्कुमारो भगवान् पुनरेवमभाषत
ત્યારે વિસ્મયથી આવિષ્ટ તે મહામતિ બ્રહ્મપુત્ર—ભગવાન સનત્કુમાર—ફરી આ રીતે બોલ્યા।
Verse 26
सनत्कुमार उवाच ॥ धन्यासि देवि सुश्रॊणि सुपुण्यासि वरानने ॥ देवि यल्लोकनाथस्य साक्षाद्दर्शनमागता
સનત્કુમાર બોલ્યા—હે દેવી, તું ધન્ય છે; હે સુશ્રોણિ, તું મહાપુણ્યવતી છે; હે સુંદરમુખી! કારણ કે તું લોકનાથના સાક્ષાત્ દર્શન માટે આવી છે।
Verse 27
पद्मपत्रविशालाक्षो यत्त्वया परिभाषितः ॥ तेनोक्तं शंस सकलं सर्वेषां सुखवर्धनम्
જે પદ્મપત્ર-વિશાલાક્ષ (કમળપાન સમાન વિશાળ નેત્રવાળા)ને તું સંબોધ્યો, તેણે જે કહ્યું તે સર્વ સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ કર; તે સર્વના સુખમાં વૃદ્ધિ કરે છે।
Verse 28
ततः स पुण्डरीकाक्षः किमाचष्ट ततः परम् ॥ कर्मणा विधिदृष्टेन सर्वभागवतप्रियः
પછી તે પુણ્ડરીકાક્ષ (કમળનેત્ર) એ ત્યારબાદ શું કહ્યું? તે સર્વ ભાગવતોને પ્રિય છે અને વિધિદૃષ્ટ કર્મ અનુસાર (ઉપદેશ) કરે છે।
Verse 29
(सूत उवाच) ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुमारस्य महौजसः ॥ उवाच मधुरं वाक्यमाभाष्य ब्रह्मणः सुतम्
સૂત બોલ્યા—મહાતેજસ્વી કુમારના તે વચનને સાંભળી, બ્રહ્માના પુત્રને સંબોધીને તેણે મધુર વાણી કહી।
Verse 30
शृणु वत्स जगन्नाथो यथा मामाह चोदितः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं तत्रैव कर्माणि क्रियन्ते विधिपूर्वकम्
સાંભળ વત્સ, પ્રેરિત થતાં જગન્નાથે મને જેમ કહ્યું હતું તેમ (હું કહું છું)। શ્રીવરાહ બોલ્યા—આ રીતે ત્યાં જ કર્મો (અનુષ્ઠાનો) વિધિપૂર્વક કરવામાં આવે છે।
Verse 31
शोधकानि च पापानां मृदूनि च शुभानि च ॥ अश्वानां तत्कुलीनानामावहन्ति सुमध्यमे
હે સુમધ્યમે! તેઓ તે કુલિન વંશના અશ્વો અર્પે છે—જે પાપશોધક, મૃદુ અને શુભ ગણાય છે.
Verse 32
नान्यं वहन्ति ते चाश्वा मम वाहा दुरत्ययाः ॥ कुण्डं पञ्चसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम
એ અશ્વો બીજાને વહન કરતા નથી; તેઓ મારા વાહન છે, જીતવા દુષ્કર. ‘પંચસરો’ નામે એક કુંડ છે—તે મારું ગુપ્ત અને પરમ તીર્થક્ષેત્ર છે.
Verse 33
चतुर्धाराः पतन्त्यत्र शङ्खवर्णा मनोजवाः ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतुर्भक्तोषितो नरः
અહીં ચાર ધારાઓ પડે છે—શંખવર્ણ જેવી શ્વેત અને મનના વેગ જેવી ઝડપી. ત્યાં ચાર ભક્તિ/ભોજનથી સંતોષ પામેલો પુરુષ સ્નાન કરે.
Verse 34
लोकं चैत्राङ्गदं गत्वा गन्धर्वैः सह मोदते ॥ अथ चेन्मुञ्चते प्राणांस्तस्मिन्क्षेत्रे परे मम
‘ચૈત્રાંગદ’ નામના લોકમાં જઈ તે ગંધર્વો સાથે આનંદ કરે છે. અને જો તે મારા તે પરમ તીર્થક્ષેત્રમાં પ્રાણ ત્યાગે…
Verse 35
गन्धर्वलोकमुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ ततो नारदकुण्डे तु मम क्षेत्रे परे महत्
ગંધર્વલોક છોડીને તે મારા લોકમાં જાય છે. ત્યારબાદ મારા પરમ અને મહાન તીર્થક્ષેત્રમાં આવેલા ‘નારદકુંડ’ ખાતે (વિધિપૂર્વક કર્મ કરવું).
Verse 36
पञ्च धाराः पतन्त्यत्र तालवृक्षसमोपमाः ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकभक्तोषितो नरः
અહીં તાડવૃક્ષ સમાન ઊંચાઈવાળી પાંચ ધારાઓ પડે છે. ત્યાં એકભક્ત વ્રત પાળી મનુષ્યે સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 37
प्रमुच्य नारदं दिव्यं मम लोकं च गच्छति ॥ ततो वसिष्ठकुण्डं तु तस्मिन्क्षेत्रं परं मम
દિવ્ય નારદ-કુંડમાં મુક્ત થઈ તે મારા લોકમાં પણ જાય છે. ત્યારબાદ વસિષ્ઠ-કુંડ આવે છે; તેમાં જ મારું પરમ ક્ષેત્ર છે.
Verse 38
धाराः पतन्ति तिस्रस्तु न स्थूला नाति वै कृशाः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्च कालोषितो नरः
ત્યાં ત્રણ ધારાઓ પડે છે—ન જાડી, ન અતિ પાતળી. ત્યાં પંચકાળ વ્રત પાળી મનુષ્યે અભિષેક કરવો જોઈએ.
Verse 39
वासिष्ठं लोकमासाद्य मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ वासिष्ठं लोकमुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ पञ्चकुण्डेति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परे मम
વસિષ્ઠ-લોકને પ્રાપ્ત કરીને તે આનંદિત થાય છે—એમાં સંશય નથી. પછી અહીં મારા કર્મોમાં નિષ્ઠિત થઈ તે પ્રાણ ત્યજે છે. વસિષ્ઠ-લોક છોડીને તે મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે. મારા પરમ ક્ષેત્રમાં ‘પંચકુંડ’ નામે પ્રસિદ્ધ સ્થાન છે.
Verse 40
पञ्च धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटविनिःसृताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः
અહીં હિમકૂટમાંથી નીકળેલી પાંચ ધારાઓ પડે છે. ત્યાં પંચકાળ વ્રત પાળી મનુષ્યે અભિષેક કરવો જોઈએ.
Verse 41
स तत्र गच्छेद्वै भूमे यत्र पञ्चशिखो मुनिः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम भक्तो जितेन्द्रियः
તે નિશ્ચયે પૃથ્વી પર ત્યાં જ જાય જ્યાં મુનિ પંચશિખ નિવાસ કરે છે. પછી અહીં મારો જીતેન્દ્રિય ભક્ત પ્રાણત્યાગ કરે છે.
Verse 42
पञ्चचूडं समुत्सृज्य स याति परमां गतिम् ॥ सप्तर्षिकुण्डं विख्यातमस्मिन्क्षेत्रे परे मम
પંચચૂડને ત્યજી તે પરમ ગતિને પામે છે. આ મારા પરમ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પ્રસિદ્ધ સપ્તર્ષિ-કુંડ છે.
Verse 43
सप्त धाराः पतन्त्यत्र हिमवत्पर्वतस्थिताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत सप्तभक्तोषितो नरः
અહીં હિમવત પર્વત પર સ્થિત સાત ધારાઓ પડે છે. ત્યાં ‘સપ્તભક્ત’ નિયમ પાળી તૃપ્ત થયેલો નર અભિષેક કરે.
Verse 44
मोदते ऋषिलोकेषु ऋषिकन्याभिसंवृतः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्रागलोभविवर्जितः
તે ઋષિઓના લોકોમાં ઋષિકન્યાઓથી ઘેરાઈ આનંદ કરે છે. પછી અહીં રાગ-લોભ રહિત થઈ પ્રાણત્યાગ કરે છે.
Verse 45
तत्र धारा पतत्येका शरभङ्गश्रिता नदी ॥ स्नानं यस्तत्र कुर्वीत षष्ठभक्तोषितो नरः
ત્યાં શરભંગ સાથે સંબંધિત નદીની એક ધારા પડે છે. જે નર ત્યાં ‘ષષ્ઠભક્ત’ નિયમ પાળી સ્નાન કરે,
Verse 46
मोदते तस्य लोकेषु ऋषिकन्याप्रमोदितः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान् सर्वसङ्गविवर्जितः
તે ઋષિકન્યાઓથી પ્રસન્ન થઈ તે લોકોમાં આનંદ કરે છે. પછી અહિં જ, સર્વ આસક્તિથી રહિત થઈ, પ્રાણોનો ત્યાગ કરે છે.
Verse 47
शरभङ्गं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ कुण्डमग्निसरो नाम सर्वमायाभिसंवृतम्
શરભંગને છોડીને તે મારા લોકમાં માન પામે છે. ‘અગ્નિસર’ નામનું એક કુંડ છે, જે સર્વથા માયાથી આવૃત છે.
Verse 48
भूमिं नीत्वा जलं तत्र तिष्ठत्येव वरानने ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत चाष्टकालोषितो नरः
હે સુમુખી! ત્યાં પાણી ને જમીન પર લાવ્યા છતાં તે ત્યાં જ સ્થિર રહે છે. જે પુરુષે અષ્ટકાળનું નિયમપાલન કર્યું હોય, તેણે ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 49
गच्छत्यङ्गिरसो लोकं सुखभागी न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः
તે સુખનો ભાગી બની અઙ્ગિરસના લોકમાં જાય છે—એમાં શંકા નથી. પછી અહિં જ, મારા કર્મોમાં પરાયણ થઈ, પ્રાણોનો ત્યાગ કરે છે.
Verse 50
अग्निलोकं समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ कुण्डं बृहस्पतेर्भूमे सर्ववेदोदकाश्रितम्
અગ્નિલોકને છોડીને તે મારા લોકમાં જાય છે. હે ભૂમે! બૃહસ્પતિનું એક કુંડ છે, જે સર્વ વેદોના જળથી આધારિત છે.
Verse 51
धारा चैका पतत्यत्र हिमकूटसमाश्रिता ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः
અહીં હિમકૂટ સાથે સંકળાયેલી એક જ ધારા પડે છે. ષષ્ઠકાળનું અનુષ્ઠાન કરનાર પુરુષે ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 52
गत्वा बृहस्पतेर्लोकं मुनिकन्याभिमोदितः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं समाश्रितः
બૃહસ્પતિના લોકમાં જઈ, મુનિકન્યાઓ દ્વારા અભિનંદિત થઈ, પછી અહીં મારા લોકનો આશ્રય લઈને તે પ્રાણો ત્યજે છે.
Verse 53
सोऽपि याति परां सिद्धिं समुत्सृज्य बृहस्पतिम् ॥ वैश्वानरस्य कुण्डं तु गुह्यं क्षेत्रं परं मम
તે પણ બૃહસ્પતિને છોડીને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. પરંતુ વૈશ્વાનરનું કુંડ ગુહ્ય તીર્થક્ષેત્ર છે—મારું પરમ ધામ.
Verse 54
गत्वा बृहस्पतेर्लोकं मुनिकन्याभिमोहितः ॥ वैश्वानरेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः
બૃહસ્પતિના લોકમાં જઈ, મુનિકન્યાઓથી મોહિત થઈ, તે વૈશ્વાનરના લોકોમાં આનંદ કરે છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 55
अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ वैश्वानरं समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति
હવે જે અહીં વિધિ-કર્મોમાં પરાયણ રહી પ્રાણો ત્યજે છે, તે વૈશ્વાનરનું ક્ષેત્ર છોડીને મારા લોકમાં જાય છે.
Verse 56
कार्त्तिकेयस्य कुण्डं तु गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ यत्र पञ्चदशा धाराः पतन्ति हिमपर्वतात्
કાર્ત્તિકેયનું કુંડ મારું પરમ ગુહ્ય પવિત્ર ક્ષેત્ર છે; જ્યાં હિમાલય પર્વત પરથી પંદર ધારાઓ પડી આવે છે.
Verse 57
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥ कुमारं पश्यति व्यक्तं षण्मुखं शुभदर्शनम्
ત્યાં છ કાળ (વિધિકાળ) નિવાસ કરનાર પુરુષે સ્નાન કરવું; તે કુમારને પ્રત્યક્ષ—ષણ્મુખ અને શુભદર્શન—રૂપે જુએ છે.
Verse 58
अथात्र मुंचते प्राणान्कृत्वा चान्द्रायणं शुचिः ॥ कार्त्तिकेयं समुत्सृज्य मोदते मम मण्डले
પછી જે અહીં પ્રાણત્યાગ કરે છે—શુદ્ધ બની ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરીને—કાર્ત્તિકેયનું મંડળ છોડીને મારા મંડળમાં આનંદ પામે છે.
Verse 59
उमाकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥ सा गौरी यत्र चोत्पन्ना महादेववराङ्गना
મારા પરમ ક્ષેત્રમાં તે ‘ઉમા-કુંડ’ તરીકે ખ્યાત છે; જ્યાં મહાદેવની વરાંગના એવી ગૌરી પ્રગટ થઈ હતી.
Verse 60
तत्र स्नानं तु कुर्वीत दशरात्रोषितो नरः ॥ गौरीं देवीं स पश्येत्तु तस्या लोके च मोदते
ત્યાં દસ રાત્રિ નિવાસ કરનાર પુરુષે સ્નાન કરવું; તે દેવી ગૌરીનું દર્શન કરે છે અને તેના લોકમાં આનંદ પામે છે.
Verse 61
अथ प्राणान्प्रमुंचेत दशरात्रोषितो नरः ॥ उमालोकं समुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते
પછી જે પુરુષ દસ રાત્રિ ત્યાં નિવાસ કરે છે, તે પ્રાણત્યાગ કરી શકે છે; ઉમા-લોક છોડીને તે મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 62
महेश्वरस्य वै कुण्डं यत्र चोद्वाहिताः उमा ॥ कादम्बैश्चक्रवाकैश्च हंससारससेवितम्
નિશ્ચયે મહેશ્વરનું તે કુંડ છે જ્યાં ઉમાનું વિવાહ થયું; તે કાદંબ પક્ષીઓ, ચક્રવાકો તથા હંસ અને સારસોથી સેવિત છે.
Verse 63
तत्र स्नानं तु कुर्वीत द्वादशाहोषितो नरः ॥ मोदते रुद्रलोकेषु रुद्रकन्याभिरावृतः
ત્યાં બાર દિવસ નિવાસ કરનાર પુરુષે સ્નાન કરવું; તે રુદ્ર-લોકોમાં રુદ્ર-કન્યાઓથી ઘેરાઈ આનંદ પામે છે.
Verse 64
अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ रुद्रलोकं समुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति
અને જે અહીં અતિ દુષ્કર વ્રત-કર્મ કરીને પ્રાણત્યાગ કરે છે, તે રુદ્ર-લોક છોડીને મારા લોકમાં પણ જાય છે.
Verse 65
प्रख्यातं ब्रह्मकुण्डं तु वेदा यत्र समुत्थिताः ॥ चतस्रो वेदधारास्तु पतन्ति च हिमालयात् ॥
તે બ્રહ્મકુંડ પ્રસિદ્ધ છે—જ્યાં વેદો ઉદ્ભવ્યા એમ કહેવાય છે; હિમાલયમાંથી ચાર ‘વેદધારા’ નીચે ઉતરે છે.
Verse 66
ततः पूर्वेण पार्श्वेन समा धारा पतेच्छुभा ॥ उच्चा च रमणीया च पाण्डरोदकशोभिता ॥
ત્યાર પછી પૂર્વ પાર्श્વે એક શુભ ધારા ઉતરે છે—પ્રવાહમાં સમ, ઊંચી અને રમણીય, ફિક્કા સ્વચ્છ જળથી શોભિત।
Verse 67
अथ पश्चिमपार्श्वेन यजुर्वेदेन संयुता ॥ अथ दक्षिणपार्श्वेन चाथर्वणसमन्विता ॥
હવે પશ્ચિમ પાર્શ્વે યજુર્વેદ સાથે સંકળાયેલી ધારા છે; અને દક્ષિણ પાર્શ્વે અથર્વ પરંપરાથી યુક્ત બીજી ધારા છે।
Verse 68
एका धारा पतत्यत्र इन्द्रगोपकसन्निभा ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं सप्तरात्रोषितो नरः ॥
અહીં એક ધારા પડે છે, ઇન્દ્રગોપક જેવી લાલિમાવાળી. જે મનુષ્ય ત્યાં સાત રાત્રિ નિવાસ કરીને સ્નાન કરે છે, તે [આગળનું ફળ પામે છે]।
Verse 69
ब्रह्मलोकं समासाद्य ब्रह्मणा सह मोदते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणानहङ्कारविवर्जितः ॥
બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરીને તે બ્રહ્મા સાથે આનંદ કરે છે. પછી અહીં અહંકારવિહિન થઈ પ્રાણો ત્યજે છે।
Verse 70
पुनरस्योत्तरे पार्श्वे सुवर्णसदृशोपमा ॥ ऋग्वेदः पतते धारा प्रसन्ना विमलोदका ॥
ફરી તેના ઉત્તર પાર્શ્વે સોનાં જેવી કાંતિ ધરાવતી ધારા ઉતરે છે—ઋગ્વેદ સાથે સંકળાયેલી, પ્રસન્ન અને નિર્મળ જળવાળી।
Verse 71
ब्रह्मलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ गुह्याख्याने महाभागे क्षेत्रे लोहर्गले मम ॥
બ્રહ્મલોક ત્યજી તે મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે. હે મહાભાગ, આ ‘ગુહ્યાખ્યાન’માં, મારા લોહર્ગલ નામના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં વર્ણિત છે.
Verse 72
न तस्य कर्म विद्येत स एवमपि संस्थितः ॥ आख्यानानां महाख्यानं धर्माणां धर्म उत्तमः ॥
તેના માટે બંધનકારી કર્મ કંઈ રહેતું નથી—તે એમ જ સ્થિત રહે છે. આ આખ્યાનોમાં મહાખ્યાન છે અને ધર્મોમાં ઉત્તમ ધર્મ છે.
Verse 73
पवित्राणां पवित्रं तु न देयं यस्य कस्यचित् ॥ ये पठंति महाभागे स्थिताः शृण्वन्ति मत्पथे ॥
આ પવિત્રોમાં પણ પરમ પવિત્ર છે; તેને કોઈને પણ આપવું યોગ્ય નથી. હે મહાભાગ, જે તેનો પાઠ કરે છે અને જે મારા માર્ગમાં સ્થિત રહીને સાંભળે છે—
Verse 74
तारितानि कुलानि स्युरुभयत्र दशापि च ॥ एतन्मरणकाले तु न कदाचित्तु विस्मरेत् ॥
તેમના કુળો બંને તરફથી, દસ પેઢીઓ સુધી પણ, તારવામાં આવે છે. અને મૃત્યુકાળે તો આને ક્યારેય ભૂલવું નહીં.
Verse 75
यदीच्छेत्पराम् सिद्धिं सर्वसंसारमोक्षणीम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे लोहाङ्गलमनुत्तमम् ॥
જો કોઈ સમગ્ર સંસારબંધનથી મુક્તિ આપતી પરમ સિદ્ધિ ઇચ્છે, તો હે ભદ્રે, તને આ અનુત્તમ ‘લોહાંગલ’ કહેલું છે.
Verse 76
माहात्म्यं पद्मपत्राक्षि गुह्यं यच्च महौजसम् ॥ माङ्गल्यं च पवित्रं च मम भक्तसुखावहम् ॥
હે પદ્મપત્રાક્ષિ! આ માહાત્મ્ય ગુહ્ય અને મહાતેજસ્વી છે; તે મંગલકારી, પવિત્ર અને મારા ભક્તોને સુખ-કલ્યાણ આપનારું છે.
Verse 77
तत्र तिष्ठाम्यहं भद्रे उदीचीं दिशमाश्रितः ॥ हिरण्यप्रतिमां कृत्वा जातरूपां न संशयः ॥
હે ભદ્રે! ત્યાં હું ઉત્તર દિશાનો આશ્રય લઈને નિવાસ કરું છું; નિઃસંદેહ મેં સોનાની, એટલે જાતરૂપની, પ્રતિમા બનાવી છે.
Verse 78
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि यत्र तत्परमद्भुतम् ॥ लोकविस्मापनार्थाय मया तत्र च यत्कृतम् ॥
વધુમાં હું તને કહું છું—તે પરમ અદ્ભુત ક્યાં છે; અને લોકને આશ્ચર્યચકિત કરવા માટે ત્યાં મેં જે કર્યું તે પણ.
Verse 79
यथा यथा वदसि च धर्मसंहितं गुह्यं परं देववरप्रणीतम् ॥ गुणोत्तमं कारणसम्प्रयुक्तं तथा तथा भावयसि मनो मम ॥
તમે જે જે રીતે આ ધર્મસંહિતા—ગુહ્ય, પરમ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ દ્વારા પ્રણીત, ગુણોત્તમ અને યોગ્ય કારણોથી સંયુક્ત—વર્ણવો છો, તે તે પ્રમાણે તમે મારા મનને ભાવિત કરીને ઉન્નત કરો છો.
Verse 80
देवर्षिनारदं पश्येन्मोदते तेन वै समम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम गुह्यविनिश्चितः ॥
દેવર્ષિ નારદનું દર્શન કરવું જોઈએ અને તેમના સમાન આનંદિત થવું જોઈએ; ત્યારબાદ અહીં પ્રાણત્યાગ થાય છે—આ મારો ગુહ્ય નિશ્ચય છે.
Verse 81
सप्तर्षीन् स समुत्सृज्य मोदते मम संस्थितः ॥ शरभङ्गस्य कुण्डं वै क्षेत्रे गुह्यं परे मम ॥
તે સપ્તર્ષિઓને પણ વટાવી, મારામાં સ્થિત થઈ આનંદ કરે છે. મારા પરમ ગુહ્ય ક્ષેત્રમાં શરભંગનું કુંડ નિશ્ચયે છે.
Verse 82
धारा चैका पतत्यत्र दृश्यते हिमसंश्रयात् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत षष्ठभक्तोषितो नरः ॥
અહીં હિમના આશ્રયથી એક જ જળધારા પડતી દેખાય છે. ત્યાં ષષ્ઠ-ભક્ત વ્રતથી નિર્વાહ કરનાર મનુષ્યે અભિષેક-સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 83
तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र हिमवत्पर्वताश्रिताः ॥ स्थूलाश्च रमणीयाश्च न ह्रस्वाश्चातिनिर्मलाः ॥
અહીં હિમવત્ પર્વતના આશ્રયથી ત્રણ જળધારાઓ પડે છે. તે વિશાળ અને રમણીય છે—નાની નથી અને અત્યંત નિર્મળ છે.
Verse 84
सिद्धिकामेन मर्त्येन गन्तव्यं नात्र संशयः ॥ समन्तात्पञ्चविंशति योजनानि वरानने ॥
સિદ્ધિ ઇચ્છનાર મર્ત્યે અહીં અવશ્ય જવું જોઈએ—એમાં સંશય નથી. હે સુમુખી, આ પવિત્ર પ્રદેશ ચારેય બાજુ પચ્ચીસ યોજન સુધી વિસ્તરેલો છે.
Frequently Asked Questions
The text presents disciplined ritual conduct—fasting, regulated bathing, and mindful remembrance of Varāha—as a mechanism for moral purification and ordered engagement with sacred landscapes. Philosophically, it frames ‘guhya’ knowledge as transformative but requiring restraint in transmission, while Earth’s (Pṛthivī’s) inquiry positions terrestrial well-being as supported by human self-regulation and respectful interaction with sanctified waters.
A specific lunar timing is given: on caturviṃśati-dvādaśyām (interpretable as the 24th day and/or a dvādaśī observance context depending on recension), bali is prescribed “māsena vidhinā” (according to monthly rite). Additional time-structures are expressed through vrata-durations: trirātra (three nights), saptarātra (seven nights), daśarātra (ten nights), dvādaśāha (twelve days), and various ‘kāla’/‘bhakta’ regimens (e.g., ekabhakta, pañcakāla, ṣaṣṭhakāla, saptabhakta).
By making Pṛthivī the questioning interlocutor, the narrative implicitly links sacred geography to Earth’s stability: tīrthas are described as bounded ecological-religious zones (measured extents, difficult terrain, water-stream systems) that become ‘sulabha’ only to ethically qualified practitioners. The repeated emphasis on purity, restraint, and non-random access functions as a proto-conservation logic—protecting sensitive Himalayan water-sites through behavioral regulation and controlled knowledge circulation.
The chapter references divine and sage figures as cultural authorities anchoring the tīrtha network: Brahmā, Rudra/Maheśvara, Skanda/Kārttikeya (Ṣaṇmukha), Indra, Ādityas, Vasus, Vāyu, Aśvins, Soma, Bṛhaspati, Devarṣi Nārada, Vasiṣṭha, the Saptarṣis, and Śarabhaṅga. It also mentions mlecchas as a social-geographical marker for the region’s surrounding human landscape.