Adhyaya 126: The Greatness of Kubjāmraka: Raibhya’s Boon and the Teaching on the Sacred Tīrthas

Verse 1

अथ कुब्जाम्रकमाहात्म्यारम्भः ॥ तत्र रैभ्यानुग्रहः ॥ श्रुत्वा मायाबलं ह्येतद्धरणी संशितव्रता ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

હવે કુબ્જામ્રક-માહાત્મ્યનો આરંભ અને તેમાં રૈભ્ય પર થયેલા અનુગ્રહનો પ્રસંગ. આ માયાબળ સાંભળી, વ્રતોમાં દૃઢ ધરણી—વસુંધરા—વરાહરૂપ ધારણ કરનાર દેવને પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 2

पुनश्च पीतवर्णाभा पुनरक्तः कदा भवेत् ॥ पुनर्मरकताभासं पुनर्मुक्तासमप्रभम् ॥

અને ફરી—આ ક્યારે પીળા વર્ણનું બને છે, અને ક્યારે ફરી લાલ બને છે? ક્યારે ફરી મરકત જેવી ઝાંખી આપે છે, અને ક્યારે ફરી મુક્તા સમાન તેજ ધરાવે છે?

Verse 3

ततो बहुतिथे काले व्यतीते सति धीमताम् ॥ ततः कदाचिद्भूपालो राजपुत्रमुपस्थितम् ॥

પછી વિદ્વાનોમાં ઘણો સમય વીતી ગયા પછી, ક્યારેક એક ભૂપાલ (રાજા) રાજપુત્ર સાથે ઉપસ્થિત થયો।

Verse 4

धरण्युवाच ॥ यत्तत्कुब्जाम्रके देव भाषसे तदनन्तकम् ॥ न तत्राहं विजानामि पूर्वमुक्तं च यत्त्वया ॥

ધરણી બોલી—હે દેવ! કુબ્જામ્રક વિષે તમે જે કહો છો તે અનંત અને વિશાળ છે. તે વિષયમાં તથા તમે પૂર્વે જે કહ્યું તે હું સંપૂર્ણ રીતે સમજી શકતી નથી।

Verse 5

एतैश्चिह्नैस्तु विज्ञेयं तत्तीर्थं विदितात्मभिः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तीर्थं कुब्जाम्रके महत् ॥

આ ચિહ્નોથી વિવેકી લોકો એ તીર્થને ઓળખે. અને કુબ્જામ્રકના મહાન તીર્થ વિષે હું તને વધુ પણ કહું છું।

Verse 6

दम्पत्योः प्रीतिविच्छेदं गुह्यं तत्समपृच्छत ॥ स्थानं पावनकं वत्स विष्णोः पादसमाश्रयम् ॥

તેમણે પતિ-પત્નીના પ્રીતિવિચ્છેદનો તે ગુપ્ત વિષય પૂછ્યો. હે વત્સ! તે સ્થાન પાવન છે, વિષ્ણુના ચરણોનું આશ્રયસ્થાન છે।

Verse 7

यच्च कुब्जाम्रके पुण्यं पुष्टिस्तस्य सनातनी ॥ एतन्मे परमं गुह्यं भगवन् वक्तुमर्हसि

કુબ્જામ્રકમાં જે પુણ્ય છે અને તેની સનાતન પુષ્ટિ (શાશ્વત સમૃદ્ધિ) છે—આ મને પરમ ગુપ્ત લાગે છે. હે ભગવન! કૃપા કરીને તે મને સમજાવો।

Verse 8

तीर्थं मानसरो नाम सर्वभागवतप्रियम् ॥ तस्मिन् स्नातो वरारोहे गच्छते मानसं सरः

માનસારો નામનું એક તીર્થ છે, જે સર્વ ભગવદ્ભક્તોને પ્રિય છે. હે સુન્દર નિતંબવાળી, જે ત્યાં સ્નાન કરે છે તે માનસ-સરોવર નામના સરોવર સુધી પહોંચે છે.

Verse 9

दत्तानि धनरत्नानि जातस्तस्य विधिः परः ॥ इदानीं ब्रूहि सत्यं तद्यत्कृते सुन्दरी स्नुषा

ધન અને રત્નો અપાયા, અને તેમાંથી આગળની વિધિ/પરિણતિ પણ ઊભી થઈ. હવે સત્ય કહો—હે સુન્દરી, કયા કારણે તે પુત્રવધૂ (સ્નુષા) [આ પ્રસંગમાં] જોડાઈ?

Verse 10

वराह उवाच ॥ सर्वं तत्कथयिष्यामि सर्वलोकसुखावहम् ॥ यच्च कुब्जाम्रके पुष्टिर्यच्च तीर्थमनिन्दिते

વરાહે કહ્યું: સર્વ લોકોના સુખ માટે કલ્યાણકારી તે બધું હું કહેશ. હે અનિંદિતા, કુબ્જામ્રકની સમૃદ્ધિ અને તે તીર્થનું પણ [વર્ણન કરીશ]।

Verse 11

देवान्पश्यति वै सर्वान्रुद्रेन्द्रसमरुद्गणान् ॥ अथ तत्र मृतो भूमे त्रिंशद्रात्रोषितो नरः

તે નિશ્ચયે સર્વ દેવોને—રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને મરુદ્‌ગણો સહિત—જુએ છે. અને હે ભૂમિ, જે મનુષ્ય ત્યાં મરે છે તે [જાણે] ત્રીસ રાત્રિઓ ત્યાં નિવાસ કરેલો ગણાય છે.

Verse 12

अदुष्टकारिणी युक्ता कुलशीलगुणान्विता ॥ त्वया मिथ्यैव किं त्यक्ता तद्गुह्यं वद पुत्रक

તે દુષ્ટ કર્મ કરનારી નથી; તે યોગ્ય છે અને કુળ, શીલ તથા ગુણોથી યુક્ત છે. તો પછી તું ખોટા કારણે તેને કેમ ત્યજી દીધી? હે પુત્ર, તે ગુપ્ત વાત કહો.

Verse 13

तच्च कार्त्स्न्येन मे देवि शृणु तत्त्वेन सुन्दरी ॥ यथा कुब्जाम्रको जातस्ततस्तीर्थं यथाक्रमम्

હે દેવી, હે સુન્દરી! મારી પાસેથી તે સંપૂર્ણ રીતે, તત્ત્વતઃ સાંભળ—કુબ્જામ્રક કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો અને ત્યાર પછી તે તીર્થ ક્રમશઃ કેવી રીતે પ્રગટ થયું।

Verse 14

सर्वसङ्गविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥ तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि येन तज्ज्ञायते नरैः

સર્વ આસક્તિથી મુક્ત થઈ તે મારા લોકમાં જાય છે. તેનું ચિહ્ન હું કહું છું, જેના દ્વારા મનુષ્યો તેને ઓળખી શકે।

Verse 15

ततः स पितरं प्राह रात्रिगर्च्छतु सुप्यताम् ॥ श्वः प्रभाते ततः सर्वं कथयिष्यामि तत्पुनः

પછી તેણે પિતાને કહ્યું—‘રાત પસાર થવા દો, આપણે સૂઈએ. કાલે પ્રભાતે હું તે બધું ફરી કહેશ।’

Verse 16

यच्च कर्म यतो भूमे स्नातो याति मृतोऽपि च ॥ युगे सप्तदशे भूमे कृत्वा चैकाṃ वसुन्धराम्

હે ભૂમે! કયું કર્મ કયા કારણથી કયું ફળ આપે છે—સ્નાન કરીને મનુષ્ય મૃત્યુ પછી પણ કઈ ગતિ પામે છે. હે ભૂમે! સત્તરમા યુગમાં, ધરતીને એક જ વસુંધરા બનાવી…

Verse 17

पञ्चाशत्क्रोशविततं मानुषाणां दुरासदम् ॥ एतत्तु भूमे विज्ञेयं यथैतन्मानसं सरः ॥

પચાસ ક્રોશ સુધી વિસ્તરેલું અને મનુષ્યો માટે દુર્ગમ—હે ભૂમે! આ જ ‘માનસ સરોવર’ તરીકે જાણવું જોઈએ।

Verse 18

ततो रात्र्यां व्यतीतायामुदिते च दिवाकरे ॥ कृतोदकस्तु गङ्गायां क्षौमवस्त्रविभूषितः ॥

પછી રાત્રિ વીતી ગઈ અને સૂર્ય ઉદિત થયો ત્યારે, તેણે ગંગામાં વિધિપૂર્વક ઉદકકર્મ (આચમન-સ્નાનાદિ) કર્યું અને ક્ષૌમવસ્ત્રોથી વિભૂષિત થયો।

Verse 19

मधुकैटभौ तथा हत्वा ब्रह्मणो वचनात्तदा ॥ जलसंहरणं कृत्वा ममाधारमुपागतः ॥

ત્યારે બ્રહ્માના વચન અનુસાર મધુ અને કૈટભનો વધ કરીને, જળસંહરણ (જળનો ઉપસંહાર) કરી, તે મારા આધારસ્થાને ઉપસ્થિત થયો।

Verse 20

शुद्धैर्भागवतैर्ज्ञेयं मम कर्मसु निष्ठितैः ॥ एतत्तीर्थं महाभागे तस्मिन्कुब्जाम्रकं स्मृतम् ॥

મારા કર્મોમાં નિષ્ઠિત શુદ્ધ ભાગવતો દ્વારા આ જાણવાપાત્ર છે; હે મહાભાગે, તે તીર્થ ત્યાં ‘કુબ્જામ્રક’ નામે સ્મરાય છે।

Verse 21

अर्चयित्वा यथान्यायं मां चैव गुरुवत्सलः ॥ पितुः प्रदक्षिणं कृत्वा वाक्यमेतदुदाहरत् ॥

પછી ગુરુપ્રિય બની તેણે વિધિપૂર્વક મારી અર્ચના કરી; અને પિતાની પ્રદક્ષિણા કરીને આ વચન ઉચ્ચાર્યું।

Verse 22

पश्यामि तं नतं भूमे रैभ्यं नाममहामुनिम् ॥ ममैवाराधने युक्तं सर्वकर्मसु निष्ठितम् ॥

હે ભૂમે, હું નમ્ર થયેલા ‘રૈભ્ય’ નામના મહામુનિને જોઉં છું—જે મારી આરાધનામાં યુક્ત અને સર્વ કર્મોમાં નિષ્ઠિત છે।

Verse 23

सिद्धिकामस्य विप्रस्य रैभ्यस्य परिकीर्तितम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥

સિદ્ધિ ઇચ્છનાર બ્રાહ્મણ રૈભ્ય વિષે આ વર્ણવાયું છે. હવે હું તને બીજું પણ કહું છું—હે વસુંધરે, તે સાંભળ.

Verse 24

एह्येहि तात गच्छामः यस्त्वं गुह्यानि पृच्छसि ॥ शृणु तत्त्वेन मे राजन् यत्तवया पूर्वपृच्छितम् ॥

આવો આવો તાત, ચાલો આપણે જઈએ; કારણ કે તું ગુહ્ય વાતો પૂછે છે. હે રાજન, તું અગાઉ જે પૂછ્યું હતું તે મારી પાસેથી તત્ત્વરૂપે સાંભળ.

Verse 25

युक्तिमन्तं गुणज्ञं च शुचिं दक्षं जितेन्द्रियम् ॥ दशवर्षसहस्राणि ऊर्ध्वबाहुः स तिष्ठति ॥

તે યુક્તિમાન, ગુણજ્ઞ, શુચિ, દક્ષ અને જિતેન્દ્રિય છે; તે દસ હજાર વર્ષ સુધી બાહુ ઊંચા કરીને ઊભો રહે છે.

Verse 26

तत्र कुब्जाम्रके वृत्तं पुराश्चर्यं महाद्भुतम् ॥ मम निर्माल्यपार्श्वे वै व्याली तिष्ठति निर्भया ॥

ત્યાં કુબ્જામ્રકમાં પ્રાચીનકાળે એક મહા અદ્ભુત આશ્ચર્ય બન્યું. મારા નિર્માલ્યની બાજુમાં એક નાગિણી નિર્ભય ઊભી રહે છે.

Verse 27

राजपुत्रश्च वै राजा सा च पङ्कजलोचना ॥ गत्वा निर्माल्यकूटं ते यत्त्वृत्तं पुरातनम्

રાજા અને રાજપુત્ર, તેમજ તે કમળલોચના, નિર્માલ્યકૂટે ગયા—ત્યાં થયેલા પ્રાચીન વર્તાંતને જાણવા માટે.

Verse 28

इतः प्रीतोऽस्म्यहं देवि रैभ्यस्य च महात्मनः ॥ भक्त्या च परया चैव तेन चाराधितो ह्यहम्

આ કારણે, હે દેવી, હું મહાત્મા રૈભ્ય પર પ્રસન્ન છું; તેણે પરમ ભક્તિથી મારી આરાધના કરીને મને નિશ્ચયે પ્રસન્ન કર્યો છે।

Verse 29

नकुलोऽहं महाराज वसामि कदलीतले ॥ ततोऽहं कालसंयुक्तः प्राप्तो निर्माल्यकूटकम्

હે મહારાજ, હું નકુલ (મુંગૂસ) છું; હું કેળાના વૃક્ષની નીચે વસું છું. પછી સમયના ક્રમે હું નિર્માલ્યકૂટક પહોંચ્યો।

Verse 30

ततो वै तप्यमानं तं गङ्गाद्वारमुपागतम् ॥ आम्रवृक्षं समासाद्य दृष्टः स मुनिपुङ्गवः

પછી તે પીડિત અને દુઃખિત થઈ ગંગાદ્વાર પહોંચ્યો; આંબાના વૃક્ષ પાસે જતા તે મુનિશ્રેષ્ઠે તેને જોયો।

Verse 31

पश्यते च ततस्तत्र रममाणं यदृच्छया ॥ नकुलेन सह व्याल्या तदा युद्धमभूच्च तत् ॥११॥ सम्पन्ने ते तु मध्याह्ने माघमासे तु द्वादशीम् ॥ तया स दष्टो नकुलो नाशाय मम मन्दिरे

પછી તેણે ત્યાં અચાનક રમતો એકને જોયો; ત્યારે નકુલ સાથે એક સર્પિણીનું યુદ્ધ થયું. માઘ માસની દ્વાદશીએ મધ્યાહ્ન પૂર્ણ થતાં, તે સર્પિણીએ મારા મંદિરમાં તે નકુલને વિનાશ માટે દંશ કર્યો।

Verse 32

ततस्त्वाशीविषा सर्पी सर्पतेऽत्र जनाधिप ॥ भक्षयन्ती सुगन्धानि पुष्पाणि विविधानि च

પછી, હે જનાધિપ, અહીં એક વિષાળી સર્પિણી સરકતી આવે છે; તે સુગંધિત વિવિધ પ્રકારનાં પુષ્પો ભક્ષે છે।

Verse 33

दर्शितोऽयं मया चात्मा हेतुमात्रेण केनचित् ॥ मया यदाश्रितश्चाम्रस्तेन कुब्जत्वमागतः

આ આત્માને મેં માત્ર કોઈ કારણમાત્રથી દર્શાવ્યો; અને જે આંબાવૃક્ષ મારા આશ્રયમાં આવ્યું, તે તેથી કૂબ્જતા (વાંકાપણું) પામ્યું.

Verse 34

तेनापि विषदिग्धेन व्याली शीघ्रं निपातिता ॥ उभौ चान्योन्य युद्धेन तदा पञ्चत्वमागतौ

વિષલિપ્ત (વિષથી દગ્ધ) તેણે પણ વ્યાલીને ઝડપથી પાડી દીધી; અને પરસ્પર યુદ્ધથી બંનેએ ત્યારે પંચત્વ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 35

दृष्ट्वा तु तां महाव्यालीं क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ अचिरेणैव कालेन तस्याङ्कं सहसा गतः

પરંતુ તે મહાવ્યાલીને જોઈ, ક્રોધથી રક્ત થયેલા નેત્રોવાળો તે, અલ્પ સમયમાં જ સહસા તેના અંકે (અતિનિકટ) પહોંચી ગયો.

Verse 36

एवं कुब्जाम्रकं ख्यातं स्थानमेतन्मनस्विनि ॥ मृतापि तत्र गच्छन्ति मम लोकाय केवलम्

હે મનસ્વિની, આ સ્થાન આ રીતે ‘કૂબ્જામ્રક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં મરણ પામનાર પણ માત્ર મારા લોકમાં જ જાય છે.

Verse 37

व्याली प्राग्ज्योतिषे जाता राजपुत्री यशस्विनी ॥ नकुलोऽजायत तदा कोसलेषु जनाधिपः ॥

વ્યાલી પ્રાગ્જ્યોતિષમાં જન્મી, યશસ્વિની રાજપુત્રી; અને તે જ સમયે કોસલ પ્રદેશમાં નકુલ નામનો જનાધિપ (નૃપતિ) જન્મ્યો.

Verse 38

तया सह महाराज घोरं युद्धमवर्त्तत ॥ माघमासस्य द्वादश्यां तत्र कश्चिन्न पश्यति ॥

તેણી સાથે, હે મહારાજ, ઘોર યુદ્ધ થયું. માઘ માસની દ્વાદશીએ ત્યાં કોઈપણ દેખાતો નથી.

Verse 39

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ दृष्ट्वा स मामृषिश्चैव यानि वाक्यानि भाषते ॥

હું તને વધુ એક વાત કહું છું—સાંભળ, હે વસુંધરે. મને જોઈ તે ઋષિએ પણ જે જે વચનો ઉચ્ચાર્યા, તે જ બોલ્યા.

Verse 40

रूपवान्गुणवान्देवि सर्वशास्त्रकलान्वितः ॥ तौ तु दीर्घेण कालेन सौख्येन परिरञ्जितौ ॥

હે દેવી, તે રૂપવાન, ગુણવાન અને સર્વ શાસ્ત્રો તથા કલાઓથી યુક્ત હતો. લાંબા સમય પછી તે બંને સુખ-સમૃદ્ધિથી સંતોષ પામ્યા.

Verse 41

युध्यमानस्य मे तत्र गात्रं चैव निगूहतः ॥ नासावंशे तया दष्टो भुजङ्ग्या च तदन्तरे ॥

ત્યાં હું યુદ્ધ કરતો અને શરીરનું રક્ષણ કરતો હતો ત્યારે, એ જ ક્ષણે તે નાગિણીએ મારી નાકની ડાંડી પર દંશ કર્યો.

Verse 42

एवं तत्र मया दृष्टः कुब्जरूपं समास्थितः ॥ जानुभ्यामवनीङ्गत्वा किञ्चिदेव प्रभाषते ॥

આ રીતે ત્યાં મેં તેને કૂબડું રૂપ ધારણ કરેલો જોયો; ઘૂંટણોના બળે જમીન પર સરકીને તે થોડું જ બોલ્યો.

Verse 43

अवर्द्धतां यथाकालं शुक्लपक्षे यथा शशी ॥ सा कन्या नकुलं दृष्ट्वा सद्यो हन्तुं तथेच्छति ॥

યથાકાળે વૃદ્ધિ પામે, જેમ શુક્લપક્ષમાં ચંદ્ર વધે છે. તે કન્યા નકુલને જોઈ તરત જ તેને મારવા ઇચ્છે છે.

Verse 44

मयापि विषदिग्धेन निहता च भुजंगमा ॥ उभौ प्राणान्परित्यज्य उभौ पञ्चत्वमागतौ ॥

મારા દ્વારા પણ વિષલિપ્ત સાધનથી તે સર્પ મારાયો. બંનેએ પ્રાણ ત્યજી બંને પંચત્વને (મૃત્યુને) પામ્યા.

Verse 45

नमस्कृत्य स्थितं तं तु मुनिं वै संशितव्रतम् ॥ वरेण छन्दयामास अहं प्रीतमना धरे ॥

નમસ્કાર કરીને હું તે સંયમિત વ્રતવાળા મુનિ સમક્ષ ઊભો રહ્યો. હે ધરે, પ્રસન્ન મનથી વર માગીને તેમને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છ્યો.

Verse 46

व्यालीं दृष्ट्वा राजपुत्रः सहसा हन्तुमिच्छति ॥ अथ तस्यास्तु कालेन कोसलाधिपतिस्तथा ॥

વ્યાલીને જોઈ રાજપુત્ર અચાનક તેને મારવા ઇચ્છે છે. પછી સમયક્રમમાં તે પણ કોશલનો અધિપતિ થયો.

Verse 47

मृतौ स्वकाले राजेन्द्र क्रोधमोहपरिच्युतौ ।। जातोऽहं तव पुत्रस्तु कोसलाधिपतेः प्रियः

હે રાજેન્દ્ર, નિર્ધારિત કાળે મૃત્યુ સમયે ક્રોધ અને મોહથી મુક્ત થઈ હું તારો પુત્ર બની જન્મ્યો—કોશલાધિપતિનો પ્રિય।

Verse 48

ममैव वचनं श्रुत्वा स मुनिस्तपसान्वितः ।। उवाच मधुरं वाक्यं प्रसादार्थी महायशाः

મારા જ વચન સાંભળી તપસ્વી, મહાયશસ્વી તે મુનિ પ્રસાદની ઇચ્છાથી મધુર વાણી બોલ્યો.

Verse 49

पाणिं जग्राह विधिवन्मत्प्रसादाद्वसुन्धरे ।। कोसलाधिपतेश्चापि राज्ञः प्राग्ज्योतिषस्य च

હે વસુંધરા! મારા પ્રસાદથી તેણે વિધિપૂર્વક પાણિગ્રહણ કર્યું; અને કોશલાધિપતિ તથા પ્રાગ્જ્યોતિષના રાજા સંબંધે પણ એવું જ.

Verse 50

एवं मे घातितः सर्पस्तत्क्रोधवश निश्चयात् ।। एतद्गुह्यं मया राजन्यत्तवया पूर्वपृच्छितम्

આ રીતે તે ક્રોધજન્ય દૃઢ નિશ્ચયથી મારા દ્વારા તે સર્પ મારાયો. હે રાજન! તું અગાઉ પૂછેલું ગુહ્ય વિષય આ જ છે.

Verse 51

यदि प्रसन्नो भगवान् लोकनाथो जनार्दनः ।। तव चात्र निवासं वै देव इच्छामि नित्यशः

જો લોકનાથ જનાર્દન ભગવાન પ્રસન્ન થયા હોય, તો હે દેવ! હું ઇચ્છું છું કે તમારો નિવાસ અહીં સદૈવ રહે.

Verse 52

महोत्सवेन संवृत्तः सम्बन्धो मत्प्रसादतः ।। दृढप्रीतिस्तयोर् जाता यथा च जटुकाष्ठयोः

મહોત્સવ દ્વારા મારા પ્રસાદથી તેમનો સંબંધ સ્થિર થયો; અને જટુ તથા કાષ્ઠની જેમ બંનેમાં દૃઢ પ્રીતિ ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 53

राजपुत्रवचः श्रुत्वा वधूर्वचनमब्रवीत् ।। अहं सर्पी महाराज पुरा निर्माल्यकूटके

રાજપુત્રના વચન સાંભળી વધૂ બોલી— “મહારાજ, હું પૂર્વે નિર્માલ્યકૂટકમાં સર્પિણી હતી.”

Verse 54

त्वयि भक्तिः सदा भूयाद् यावत्स्थानं जनार्दन ।। अन्यभक्तिर्मम विभो रोचते न कदाचन

હે જનાર્દન, હું આ અવસ્થામાં રહું ત્યાં સુધી તારી ભક્તિ સદા વધતી રહે; હે વિભો, અન્યત્રની ભક્તિ મને કદી ગમતી નથી।

Verse 55

एवं च दीर्घकालं हि तयोः प्रीतिर्न हीयते ।। एवं तौ विहरन्तौ तु तस्मिन्नुपवने ततः

આ રીતે ખરેખર લાંબા સમય સુધી તેમનો પ્રેમ ઘટ્યો નહીં. આ રીતે તે બંને તે ઉપવનમાં વિહાર કરતાં પછી પણ આગળ વધ્યા।

Verse 56

तेन क्रोधेन नृपते मूर्च्छिता मरणं प्रति ।। घातितो नकुलश्चैतद्गुह्यं प्रोक्तं तव प्रभो

તે ક્રોધથી, હે નૃપતિ, તે મૂર્છિત થઈ મૃત્યુ તરફ વળી; અને નકુલ પણ મારાયો. હે પ્રભો, આ ગુપ્ત વાત તમને કહી છે।

Verse 57

एतदेव परं चित्ते मया चैव विधार्यते ॥ उपेन्द्र यदि तुष्टोऽसि ममायं दीयतां वरः ॥

આ જ એક વાત મેં મનમાં પરમ નિશ્ચયરૂપે ધારણ કરી છે. હે ઉપેન્દ્ર, જો તમે પ્રસન્ન હો તો મને આ વરદાન આપો।

Verse 58

वसते च यथान्यायं वेलामिव महोदधिः ॥ एवं तयोर्गतः कालो वर्षाणां सप्तसप्ततिः ॥

તેઓ બંને નિયમ મુજબ વસ્યા—જેમ મહાસાગર પોતાની કિનારરેખામાં જ સ્થિર રહે છે. આ રીતે તે બંને માટે સત્તોતેર વર્ષો વીતી ગયા.

Verse 59

वधूपुत्रवचः श्रुत्वा स राजा संशितव्रतः ॥ मायातीर्थं समासाद्य ततः पञ्चत्वमागतः ॥

વધૂના પુત્રના વચન સાંભળી, વ્રતમાં દૃઢ એવો રાજા માયાતીર્થે પહોંચ્યો; ત્યારબાદ તે પંચત્વને પામ્યો.

Verse 60

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा रैभ्यस्यर्षेरहं पुनः ॥ बाढमित्येव ब्रह्मर्षे एवमेतद्भविष्यति ॥

પછી રૈભ્ય ઋષિના વચન સાંભળી મેં ફરી કહ્યું—‘નિશ્ચયે, હે બ્રહ્મર્ષે, એમ જ થશે.’

Verse 61

न बुध्यतोस्तथात्मानं मम मायाविमोहितौ ॥ एवं तौ विहरन्तौ तु तस्मिन्नुपवने ततः ॥

મારી માયાથી મોહિત થયેલા તે બંને પોતાનું સ્વરૂપ ઓળખી શક્યા નહીં. તેથી પછી તેઓ તે ઉપવનમાં વિહરતા રહ્યા.

Verse 62

राजपुत्रो विशालाक्षी राजपुत्री यशस्विनी ॥

ત્યાં એક રાજપુત્ર અને વિશાળ નેત્રોવાળી, યશસ્વિની રાજકુમારી હતી—બંને કીર્તિથી વિભૂષિત હતા.

Verse 63

ममैवं वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः स वसुन्धरे ॥ मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय मामुवाच मुदान्वितः ॥

હે વસુંધરા! મારા આ રીતે કહેલા વચન સાંભળી તે બ્રાહ્મણ ક્ષણમાત્ર ધ્યાનમાં સ્થિત થઈ આનંદથી ભરાઈ મને બોલ્યો।

Verse 64

दृष्ट्वा व्यालीं राजपुत्रस्ततो हन्तुं व्यवस्थितः ॥ स तया वार्यमाणोऽपि व्याली हन्तुमिहोद्यताḥ ॥

વ્યાલી ને જોઈ રાજપુત્ર તેને મારવા માટે તૈયાર થયો. તેણીએ રોક્યો છતાં પણ તે અહીં વ્યાલી ને મારવા માટે દૃઢ રહ્યો।

Verse 65

पौण्डरीके ततस्तीर्थे तेऽपि पञ्चत्वमागताः ॥

પછી પૌંડરીક નામના તીર્થમાં તેઓ પણ પંચત્વને પ્રાપ્ત થયા।

Verse 66

एतस्य तीर्थवर्यस्य महिमानं त्वया प्रभो ॥ शृणु वै कथ्यमानं तु वद लोकोपकारक ॥

હે પ્રભો! આ શ્રેષ્ઠ તીર્થનો મહિમા તમે જેમ કહી રહ્યા છો તેમ સાંભળું; હે લોકોપકારક, કૃપા કરીને વર્ણન કરો।

Verse 67

गरुडो हन्ति नागान्वै दृष्ट्वैव विनतात्मजः ॥ एवं स वार्यमाणोऽपि व्यालीं हन्ति स्म दारुणम् ॥

વિનતાનો પુત્ર ગરુડ તો નાગોને માત્ર જોઈને જ મારી નાખે છે. તેમ જ રોકવામાં આવ્યો છતાં તેણે તે ભયંકર વ્યાલી ને સંહાર્યો।

Verse 68

गतास्ते परमं स्थानं यत्र देवो जनार्द्दनः ॥ राजा वा राजपुत्रश्च राजपुत्री यशस्विनी ॥

તેઓ પરમ ધામે ગયા, જ્યાં દેવ જનાર્દન વિરાજે છે—રાજા હોય, રાજપુત્ર હોય કે યશસ્વી રાજપુત્રી હોય।

Verse 69

अन्यानि यानि तीर्थानि एतत्क्षेत्राश्रितानि तु ॥ तान्यपि श्रोतुमिच्छामि कथ्यमानानि च त्वया ॥

આ ક્ષેત્રને આશ્રિત અન્ય જે તીર્થો છે, તે પણ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું—જે તમે વર્ણન કરશો।

Verse 70

तदा सा रुषिता देवी न किञ्चिदपि भाषते ॥ ततस्तस्यां तु वेलायां राजपुत्र्यग्रतो बिलात् ॥

ત્યારે રોષે ભરાયેલી દેવીએ કશું પણ ન બોલ્યું. ત્યારબાદ એ જ સમયે, રાજપુત્રીના આગળ, એક બિલ્લામાંથી…

Verse 71

मम चैव प्रसादेन तपसश्च बलेन च ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म श्वेतद्वीपमुपागताः ॥

મારા પ્રસાદથી અને તપસ્યાના બળથી પણ, અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને તેઓ શ્વેતદ્વીપે પહોંચ્યા।

Verse 72

शृणु तत्त्वेन मे ब्रह्मन् यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ तीर्थे कुब्जाम्रके पुण्ये मम लोके सुखावहे ॥

હે બ્રાહ્મણ, તું મને જે પૂછે છે તે તત્ત્વથી સાંભળ—મારા લોકમાં આવેલું, સુખદાયક, ‘કુબ્જામ્રક’ નામનું પુણ્ય તીર્થ વિષે।

Verse 73

नकुलस्तु विनिर्गत्य आहारार्थं समुद्यतः ॥ दृष्ट्वा तु राजपुत्री सा नकुलं सर्पकाङ्क्षिणम् ॥

નકુલ બહાર નીકળી આહાર શોધવા તત્પર હતો. તેને જોઈ તે રાજકન્યા સર્પસંબંધની શંકાથી તેના વધની ઇચ્છા કરવા લાગી.

Verse 74

योऽसौ परिजनो देवि कृत्वा तु सुकृतं महत् ॥ सोऽपि सिद्धिं परां प्राप्तः श्वेतद्द्वीपमुपागतः ॥

હે દેવી, તે પરિજન મહાન પુણ્યકર્મ કરીને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શ્વેતદ્વીપે પહોંચ્યો.

Verse 75

तीर्थं तु कुमुदाकारं तस्मिन् कुब्जाम्रके स्थितम् ॥ स्नानमात्रेण सुश्रोणि स्वर्गं प्राप्नोति मानवः ॥

કુબ્જામ્રકમાં કમળાકાર તીર્થ સ્થિત છે. હે સુશ્રોણિ, ત્યાં માત્ર સ્નાનથી મનુષ્ય સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 76

हृष्टं चङ्क्रममाणं सा नकुलं शुभदर्शनम् ॥ क्रोधात्तं नकुलं चापि विनिहन्तुं प्रचक्रमे ॥

હર્ષથી ફરતો અને શુભ દર્શનવાળો તે નકુલ જોઈ તે ક્રોધથી તેને મારવા માટે પ્રવૃત્ત થઈ.

Verse 77

एषा ते कथिता देवि पुष्टिः कुब्जाम्रकस्य च ॥ तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य रैभ्यस्य कथिता मया

હે દેવી, કુબ્જામ્રકની આ પુષ્ટિ (સમૃદ્ધિ)ની કથા તને કહી; અને તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ રૈભ્ય વિષે પણ મેં વર્ણન કર્યું.

Verse 78

कौमुदस्य तु मासस्य तथा मार्गशीर्षस्य च ॥ वैशाखस्यैव मासस्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

કૌમુદ માસમાં તથા માર્ગશીર્ષ માસમાં પણ, અને વૈશાખ માસમાં પણ—અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને—

Verse 79

वारिता राजपुत्रेण सुता प्राज्योतिषस्य वै ॥ नकुलं घातितं दृष्ट्वा माङ्गल्यं शुभदर्शनम्

પ્રાજ્યોતિષની પુત્રીને રાજપુત્રે રોકી; અને નકુલ મારાયેલો જોઈને—તે મંગલમય, શુભદર્શન (ઘટના) હતી—

Verse 80

एतत्पुण्यं परं जप्यं चातुर्वर्ण्येन सर्वदा ॥ सर्वकर्मसु मुख्यं च एतदेव विशिष्यते

આ પરમ પુણ્યદાયક જપ ચાતુર્વર્ણ્યે સદા કરવો જોઈએ; અને સર્વ કર્મોમાં આ જ મુખ્ય તથા વિશેષ ગણાય છે.

Verse 81

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥ तीर्थं मानसमित्येव विख्यातं मम सुन्दरि

હજુ પણ હું તને કહું છું—સાંભળ, હે વસુંધરે; ‘માનસ’ નામનું તીર્થ, હે સુન્દરી, એ નામથી જ વિખ્યાત છે.

Verse 82

दर्शनीयः प्रियो राज्ञां माङ्गल्यः शुभदर्शनः ॥ घातितो नकुलः कस्मान्मया वै वार्यमाणया

તે દર્શનીય, રાજાઓને પ્રિય, મંગલમય, શુભદર્શન છે; તો પછી હું અટકાવતી હતી છતાં નકુલ કેમ મારાયો?

Verse 83

न पठेद्गोघ्नमध्ये तु वेदवेदाङ्गनिन्दके ॥ न पठेद्गुरुविद्विष्टे न पठेच्छास्त्रदूषके

ગૌહંતકના મધ્યમાં પાઠ ન કરવો; વેદ અને વેદાંગોની નિંદા કરનારની સામે પણ ન વાંચવું. ગુરુવિદ્વેષી તથા શાસ્ત્રદૂષકની સામે પણ પાઠ ન કરવો.

Verse 84

यस्मिन् स्नात्वा विशालाक्षि गच्छते नन्दनं वनम् ॥ दिव्यं वर्षसहस्रं वै मोदते चाप्सरैः सह

હે વિશાલાક્ષિ! ત્યાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય નંદનવનને પ્રાપ્ત થાય છે; અને નિશ્ચયે દિવ્ય એક હજાર વર્ષ અપ્સરાઓ સાથે આનંદ કરે છે.

Verse 85

इति भर्तृवचः श्रुत्वा प्राग्ज्योतिषसुता तदा ॥ प्रत्युवाच ततः क्रोधात्कोसलाधिपतेः सुतम्

આ રીતે પતિના વચનો સાંભળી, પ્રાગ્જ્યોતિષની પુત્રી તે સમયે ક્રોધથી કોશલાધિપતિના પુત્રને પ્રત્યुत્તર આપ્યું।

Verse 86

पठेद्भागवतानां च मध्ये दीक्षावतां तथा ॥ य एतत्पठते भूमे कल्यमुत्थाय मानवः

ભાગવત ભક્તોના મધ્યમાં તથા દીક્ષા લીધેલાઓના મધ્યમાં પણ પાઠ કરવો જોઈએ. હે ભૂમિ! જે મનુષ્ય પ્રભાતે ઊઠીને આનું પઠન કરે છે—

Verse 87

पूर्णे वर्षसहस्रे तु जायते विपुले कुले ॥ द्रव्यवान् गुणवांश्चैव जायते तत्र मानवः ॥

એક હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં, ત્યાં મનુષ્ય એક વિશિષ્ટ કુળમાં જન્મે છે; તે ધનવાન અને ગુણવાન પણ બને છે.

Verse 88

असकृद्वार्यमाणोऽपि व्याली घातितवान्यतः ॥ तस्मान्मयापि नकुलो घातितः सर्पघातकः ॥

વારંવાર રોકવામાં આવ્યો છતાં તેણે એક નાગિણીને મારી નાખી; તેથી સર્પઘાતક નકુલને મેં પણ વધ કર્યો.

Verse 89

तारयेच्च स्वकुलजान् दशपूर्वान्दशापरान् ॥ एतत्तु पठमानो वै यस्तु प्राणान्विमुञ्चति ॥

તે પોતાના કુળજનોને—પાછળની દસ પેઢી અને આગળની દસ પેઢી—તારી દે છે. જે આનું પાઠ કરતાં કરતાં પ્રાણ છોડે છે…

Verse 90

तत्राथ मुञ्चते प्राणान् कौमुदस्य तु द्वादशी ॥ पुष्कलां लभते सिद्धिं मम लोकं च गच्छति ॥

ત્યાં કૌમુદ દ્વાદશીના દિવસે જે પ્રાણ છોડે છે, તે પ્રચુર સિદ્ધિ મેળવે છે અને મારા લોકમાં જાય છે.

Verse 91

राजपुत्र्या वचः श्रुत्वा राजपुत्रस्ततोऽब्रवीत् ॥ वाग्भिः स कटुकाभिश्च तर्जयन्निव तां धरे ॥

રાજકન્યાના વચન સાંભળી રાજપુત્રે ત્યારે કહ્યું—જાણે ધરતીને ઠપકો આપતો હોય—કડવા અને તીખા શબ્દોથી।

Verse 92

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ मायातीर्थमिदं ख्यातं येन मायां विजानते ॥

હું તને વધુ એક વાત કહું છું; સાંભળ, હે વસુંધરા. આ ‘માયાતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જેના દ્વારા માયાનું જ્ઞાન થાય છે.

Verse 93

सर्पस्तीव्रविषो भद्रे तीक्ष्णदंष्ट्रो दुरासदः ॥ दंशते मानुषं दुष्टो येनासौ म्रियते जनः ॥

હે ભદ્રે, આ સર્પ તીવ્ર વિષવાળો, તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાવાળો અને નજીક જવું દુષ્કર છે; દુષ્ટ તે મનુષ્યને દંશે છે, જેના કારણે તે જન મરી જાય છે.

Verse 94

तस्मिन् कृतोदको ब्रह्मन्मायातीर्थे महायशाः ॥ दशवर्षसहस्राणि मद्भक्तो जायते नरः ॥

હે બ્રાહ્મણ, તે માયાતીર્થમાં જેણે ઉદક-અર્પણ કર્યું છે તે મહાયશવાળો પુરુષ બને છે; દસ હજાર વર્ષ સુધી તે મારો ભક્ત બની જન્મે છે.

Verse 95

तस्मान्मया हतो भद्रेऽहितकारी विषोद्धतः ॥ प्रजापाला वयं भद्रे येऽपि चैवापथे स्थिताः ॥

અતએવ, હે ભદ્રે, વિષથી ઉન્મત્ત એવો તે અહિતકારી મેં સંહાર્યો. હે ભદ્રે, અમે પ્રજાના રક્ષક છીએ—ખોટા માર્ગે રહેલાઓના પણ.

Verse 96

लभते परमां पुष्टिं कुबेरभवनं यथा ॥ एकं सहस्रं वर्षाणां स्वच्छन्दगमनात्त्रयम् ॥

તે પરમ પુષ્ટિ અને સમૃદ્ધિ મેળવે છે, જાણે કુબેરના ભવનને પહોંચ્યો હોય; અને સ્વેચ્છા ગમનના ફળરૂપે હજાર વર્ષ માટે ત્રિગુણ પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 97

सर्वांस्तान्दण्डयामो हि तीव्रदण्डैर्यथोचितम् ॥ साधून्ये चापि हिंसन्ति ह्यपराधविवर्जितान्

અમે એવા સર્વને યથોચિત કઠોર દંડોથી દંડિત કરીએ છીએ—જે અપરાધવિહિન સાધુઓને પણ હિંસા કરે છે.

Verse 98

अथवा म्रियते तत्र मायातीर्थे यशस्विनि ॥ मायायोगी ततो भूत्वा मम लोकाय गच्छति

અથવા હે યશસ્વિની, જે ત્યાં માયા-તીર્થમાં દેહત્યાગ કરે છે, તે માયા-યોગી બની મારા લોકને પામે છે।

Verse 99

स्त्रियं चैवापि हिंसन्ति कामकाराश्च ये नराः ॥ ते दण्ड्याश्चैव वध्याश्च राजधर्माद्यथार्हतः

કામ કે મનમાનીથી સ્ત્રીઓને હિંસા કરનાર પુરુષો રાજધર્મ મુજબ યથોચિત દંડનીય છે, અને યોગ્ય હોય તો વધયોગ્ય પણ છે।

Verse 100

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तीर्थं सर्वात्मकं नाम सर्वतीर्थगुणान्वितम्

હે વસુંધરા, હું તને વધુ કહું છું; સાંભળ—‘સર્વાત્મકમ્’ નામનું એક તીર્થ છે, જે સર્વ તીર્થોના ગુણોથી યુક્ત છે।

Verse 101

मयापि राजधर्मो वै कर्त्तव्यो राजकर्मणि ॥ नकुलेनापराद्धं किं तद्वद त्वं ममापि हि

રાજકાર્યમાં મારા દ્વારા પણ રાજધર્મ નિશ્ચયે કરવો જોઈએ. નકુલે કયો અપરાધ કર્યો છે? તે પણ તું મને કહો.

Verse 102

अथात्र मुंचते प्राणांस्तीर्थे सार्षपके तथा ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं च गच्छति

હવે જે અહીં સાર્ષપક-તીર્થમાં પ્રાણ ત્યાગે છે, તે સર્વ આસક્તિ ત્યજી મારા લોકને પણ જાય છે।

Verse 103

वार्यमाणोऽपि हि मया घातितो नकुलस्ततः ॥ ततो मम न भार्यासि न चाहं ते पतिः स्थितः

મારા રોકવા છતાં તે નકુલ ત્યાં જ મારાયો. તેથી હવે તું મારી પત્ની નથી, અને હું તારો પતિ તરીકે સ્થિર નથી.

Verse 104

पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि शृणुष्व शुभलोचने ॥ तीर्थं पूर्णमुखं नाम तन्न जानाति कश्चन

હવે ફરી એક વાત કહું છું; હે શુભલોચને, સાંભળ. ‘પૂર્ણમુખ’ નામનું એક તીર્થ છે—તેને કોઈ (સારી રીતે) જાણતું નથી.

Verse 105

किञ्च तेन न हन्मि त्वां स्त्रियोऽवध्याः तदैव यत् ॥ इत्युक्त्वा राजपुत्रस्तां निवृत्य नगरं प्रति

અને એ કારણથી હું તને મારતો નથી, કારણ કે સ્ત્રીઓ વધ્ય નથી. એમ કહી રાજપુત્ર શહેર તરફ પાછો વળ્યો.

Verse 106

तत्र सर्वा भवेद्गङ्गा शीतलं जायते जलम् ॥ यत्र चोष्णं भवत्यम्बु ज्ञेयं पूर्णमुखं तथा

ત્યાં બધું ગંગાસમાન બને છે અને પાણી ઠંડું થાય છે; પરંતુ જ્યાં પાણી ગરમ હોય, તે જ ‘પૂર્ણમુખ’ એમ જાણવું.

Verse 107

एवं क्रोधं समादाय नष्टस्नेहैः परस्परम् ॥ एवं गच्छति काले वै कोसलायां जनाधिपः

આ રીતે ક્રોધ ધારણ કરીને, પરસ્પર સ્નેહ નષ્ટ થયા પછી, તે જનાધિપ સમયાનુસાર કોસલા તરફ ગયો.

Verse 108

स्नातो गच्छति सुश्रोणी सोमलोके महीयते ॥ तदा सोमं पश्यति तु सहस्रं दश पञ्च च

સ્નાન કરીને, હે સુશ્રોણિ, તે સોમલોકમાં જાય છે અને ત્યાં માન પામે છે; ત્યાર પછી તે સોમને—એક હજાર, દસ અને પાંચ (૧૦૧૫)—જુએ છે.

Verse 109

शृणोति तां कथां सर्वां वधं नकुलसर्पयोः ॥ एवं श्रुत्वा यथान्यायं सक्रोधौ तावुभावपि

તે આખી કથા સાંભળે છે—નકુલ અને સર્પના વધનો વર્ણન. આમ સાંભળીને, યોગ્ય રીતે, તે બંને પણ ક્રોધથી ભરાઈ જાય છે.

Verse 110

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो ब्राह्मणश्चैव जायते ॥ मद्भक्तः शुचिमान्दक्षः सर्वकर्मगुणान्वितः

પછી સ્વર્ગમાંથી ચ્યૂત થઈ તે બ્રાહ્મણ તરીકે જન્મે છે—મારો ભક્ત, શુચિ, દક્ષ અને સર્વ કર્મોના ગુણોથી યુક્ત.

Verse 111

ततः कञ्चुकिनश्चैव स्वामात्यानग्रतः स्थितान् ॥ पुत्रं मम वधूं चैव समानयत सत्वरम्

પછી સામે ઊભેલા કંચુકી (અંતઃપુર સેવકો) અને પોતાના મંત્રીઓને તેણે કહ્યું: “મારો પુત્ર અને મારી વહુને તાત્કાલિક અહીં લાવો.”

Verse 112

अथवा म्रियते तत्र मासि मार्गशिरे तथा ॥ शुक्लपक्षे च द्वादश्यां मम लोकं च गच्छति

અથવા જો તે ત્યાં માર્ગશીર્ષ માસમાં, શુક્લ પક્ષની દ્વાદશીએ મરે, તો તે મારા લોકમાં જાય છે.

Verse 113

ततो वै राजभृत्यास्तु राज्ञो वै प्रियकारिणः ॥ राजाज्ञां तां पुरस्कृत्य वधूं पुत्रं च सादरम्

પછી રાજાના સેવકો—રાજાને પ્રિય લાગતાં કાર્યો કરનારા—તે રાજાજ્ઞાને અગ્રસ્થાને રાખી વહુ અને પુત્રને આદરપૂર્વક લઈને આવ્યા.

Verse 114

तत्र पश्यति मां नित्यं दीप्तिमन्तं चतुर्भुजम् ॥ न जन्म विद्यते तस्य मरणं च कदाचन

ત્યાં તે મને નિત્ય જુએ છે—દીપ્તિમાન અને ચતુર્ભુજ. તેના માટે જન્મ નથી અને ક્યારેય મરણ પણ નથી.

Verse 115

आनीय दर्शयामासुर्यत्र राजा स्वयं स्थितः ॥ वधूपुत्रौ ततो दृष्ट्वा राजा वचनमब्रवीत्

તેમને લાવી જ્યાં રાજા પોતે ઊભા હતા ત્યાં રજૂ કર્યા. પછી વહુ અને પુત્રને જોઈને રાજાએ આ વચન કહ્યું.

Verse 116

पुनरन्यत्प्रवक्ष्याभि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ अनन्यमानसो भूत्वा भक्तो भागवतो मम

હે વસુંધરા, હું ફરી એક બીજું કહું છું—તે સાંભળ. અનન્ય મનથી મારા ભાગવત ભક્ત બનો.

Verse 117

पुत्र कुत्र गतं प्रेम युवयोस्तत्समाहितम् ॥ स्नेहश्च क्व गतः पूर्वो विरुद्धाचरणौ कथम् ॥

“પુત્ર, તમારાં બન્ને વચ્ચે દૃઢ થયેલું પ્રેમ ક્યાં ગયું? અને પહેલાનો સ્નેહ ક્યાં ગયો? તમે એકબીજાના વિરોધમાં કેવી રીતે વર્તવા લાગ્યા?”

Verse 118

तस्मिंस्तीर्थे तु यः स्नाति कदाचिदपि मानवः ॥ दशवर्षसहस्राणि मोदते ह्यमरालये ॥

તે તીર્થમાં જે કોઈ માનવ ક્યારેક પણ એકવાર સ્નાન કરે છે, તે અમરોના ધામમાં દસ હજાર વર્ષો સુધી આનંદ કરે છે।

Verse 119

आसीद्याऽ युवयोः प्रीतिरन्योन्यं जटुकाष्ठवत् ॥ दर्पणे प्रतिबिम्बं च दृश्यते यद्वदात्मनः ॥

તમ બંને વચ્ચે જે પ્રીતિ પહેલાં હતી, તે પરસ્પર લાખ અને કાષ્ઠની જેમ ગાઢ રીતે જોડાયેલી હતી; અને દર્પણમાં જેમ પોતાના આત્માનું પ્રતિબિંબ દેખાય છે, તેમ જ હતી।

Verse 120

वैशाखस्य तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशी ॥ यदि मुञ्चेत्स्वकं देहं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

વૈશાખ માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ—અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને જો કોઈ પોતાનું દેહ ત્યાગે…

Verse 121

अप्रियं नोक्तपूर्वं तु यया परिजनेऽपि च ॥ मिष्टान्नसाधने दक्षाः त्वया त्यक्तं न युज्यते ॥

જેણે પહેલાં ક્યારેય—પરિજનોમાં પણ—અપ્રિય વચન કહ્યું નથી, અને જે મિષ્ટાન્ન બનાવવામાં નિપુણ છે; એવી તેણીને તું ત્યાગે તે યોગ્ય નથી।

Verse 122

न जन्म मरणं तस्य न ग्लानिर्न च वै भयम् ॥ सर्वसङ्गविनिर्मुक्तो मम लोकाय गच्छति ॥

તેને ન જન્મ છે ન મરણ, ન ગ્લાનિ છે ન ભય; સર્વ સંગથી વિમુક્ત થઈ તે મારા લોકમાં જાય છે।

Verse 123

धनपूर्वस्तु ते धर्मः स च योषित्कृतः खलु ॥ अहो सत्यं जनानां च स तु स्त्रीभ्यः सुतः कुलम् ॥

તારો ‘ધર્મ’ તો ધનથી પૂર્વે ચાલે છે, અને તે ખરેખર સ્ત્રી દ્વારા ઘડાયેલો છે. અહો, લોકો માટે આ જ સત્ય છે—કુલ અને પુત્રો અંતે સ્ત્રીઓમાંથી જ જન્મે છે.

Verse 124

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥ करवीरं नाम तीर्थं सर्वलोकसुखावहम् ॥

હું તને વધુ એક વાત કહું છું—સાંભળ, હે વસુંધરા: ‘કરવીર’ નામનું એક તીર્થ છે, જે સર્વ લોકોને સુખ-કલ્યાણ આપનાર છે.

Verse 125

ततः पितुर्वचः श्रुत्वा राजपुत्रो यशस्विनि ॥ उभौ तच्छरणौ गृह्य पितरं प्रत्यभाषत ॥

ત્યારે, હે યશસ્વિની, પિતાના વચન સાંભળી રાજપુત્રે તેમના બંને ચરણ પકડી પિતાને પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 126

तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि येन ज्ञापयते शुभे ॥ पुरुषो ज्ञानवांस्तावन्मम भक्तिविनिश्चितः ॥

હે શુભે, જેના દ્વારા તે ઓળખાય છે તે લક્ષણ હું કહું છું. મનુષ્ય તેટલો જ જ્ઞાનવાન ગણાય, જેટલી મારી પ્રત્યે તેની ભક્તિ દૃઢપણે નિશ્ચિત હોય.

Verse 127

दोषो न विद्यते तात स्नुषायां कोऽपि कुत्रचित् ॥ किं मे तु वार्यमाणापि नकुलं मेऽग्रतोऽहनत् ॥

હે તાત, મારી વહુમાં ક્યાંય કોઈ દોષ નથી. તો પણ, રોકવામાં આવી હોવા છતાં, તેણે મારા સામે જ મારા નકુલને કેમ મારી નાખ્યો?

Verse 128

ततोऽभवन् मम क्रोधो दृष्ट्वा पातितमग्रतः ॥ क्रोधासक्तेन तु मया यथेयं परिभाषिता ॥

ત્યારે મારા આગળ તેને પડેલું જોઈને મારો ક્રોધ ઊઠ્યો; અને ક્રોધથી આવિષ્ટ થઈ મેં તેણીને આ જ રીતે કહ્યું।

Verse 129

तस्मिन् कृतोदकस्तीर्थे स्वच्छन्दगमनालयः ॥ भ्रमे द्विमानमारूढो सहस्रान्तरणर्तितः ॥

જે તીર્થમાં ઉદકકર્મ થયું હતું અને જે સ્વચ્છંદ ગમનનું આશ્રય છે, ત્યાં તે દિવ્ય વિમાન પર આરૂઢ થઈ ભ્રમણ કરતો; સહસ્ર પરિક્રમાઓમાં ફરવાતો હતો।

Verse 130

मम भार्या न भवती न चाहं तव वै पतिः ॥ एतच्च कारणं नान्यत्किञ्चिद्राजन्न संशयः ॥

તમે મારી પત્ની નથી અને હું પણ ખરેખર તમારો પતિ નથી. હે રાજન, આ જ કારણ છે; આ સિવાય બીજું કશું નથી—નિઃસંદેહ।

Verse 131

तत्राथ म्रियते भूमे माघमासस्य द्वादशीम् ॥ ब्रह्माणं मां च पश्येत पश्यते च वृषध्वजम् ॥

હે ભૂમે, ત્યાં માઘ માસની દ્વાદશીએ જે દેહત્યાગ કરે, તે બ્રહ્મા અને મને દર્શન કરે છે, અને વૃષધ્વજ (શિવ)નું પણ દર્શન કરે છે।

Verse 132

ततः पतिवचः श्रुत्वा प्राग्ज्योतिषकुलोद्भवा ॥ शिरसा प्रणतिं कृत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥

પછી પ્રાગ્જ્યોતિષ કુળમાં જન્મેલી તે સ્ત્રીએ પતિના વચન સાંભળી, મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરીને આ વચન કહ્યું।

Verse 133

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥ तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य पूर्वं यत्कथितं मया ॥

હું ફરીથી વધુ કંઈક કહું છું; હે વસુંધરા, ધ્યાનથી સાંભળ. તે બ્રાહ્મણમુખ્યા વિષે મેં અગાઉ જે કહ્યું હતું તે.

Verse 134

तस्मिन्कुब्जाम्रके भद्रे स्थानं तु मम रोचते ॥ पुण्डरीक इति ख्यातं तीर्थं चैव महत्फलम् ॥

હે ભદ્રે, કુબ્જામ્રક નામના તે સ્થળમાં તે સ્થાન મને અતિ પ્રિય છે. ત્યાંનું તીર્થ ‘પુંડરીક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને મહાફળદાયક છે.

Verse 135

ततः सर्पवधं दृष्ट्वा कोधसंतप्तमानसा ॥ नाभाषितः किमपि नो मयैतदवधेहि वै ॥

પછી સર્પવધ જોઈને, ક્રોધથી દગ્ધ મનવાળો હું કશુંય બોલ્યો નહીં—આ વાત નિશ્ચય જાણ.

Verse 136

रथचक्रप्रमाणो वै चरते तत्र कच्छपः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥

ત્યાં રથચક્ર જેટલા પ્રમાણનો એક કચ્છપ ફરતો રહે છે. અને પણ હું તને કહું છું; હે વસુંધરા, સાંભળ.

Verse 137

अनेन निहतः सर्पस्त्वया च नकुलो हतः ॥ कथं वा क्रियते क्रोधस्तन्मे वक्तुमिहार्हथ ॥

આ ક્રિયાથી સર્પ મારાયો અને તારા દ્વારા નકુલ પણ મારાયો. તો ક્રોધ કેવી રીતે યોગ્ય ઠરે? એ વાત અહીં મને કહી બતાવ.

Verse 138

स्नात्वा प्राप्नोति सुश्रोणि फलं तत्र महागुणम् ॥ पुण्डरीकस्य यज्ञस्य यजमानस्य यत्फलम् ॥

હે સુશ્રોણિ! ત્યાં સ્નાન કરવાથી મહાગુણયુક્ત પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે—પુંડરીક યજ્ઞના યજમાનને જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ.

Verse 139

हते तु नकुले पुत्र किं ते क्रोधस्य कारणम् ॥ राजपुत्रि हते सर्पे किं वा ते मन्युकारणम् ॥

પરંતુ, હે પુત્ર! નકુલ મારાયો ત્યારે તારા ક્રોધનું કારણ શું? હે રાજકન્યા! સર્પ મારાયો ત્યારે તારા રોષનું કારણ શું?

Verse 140

प्राप्नोति वसुधे तत्र एवमेव न संशयः ॥ अथवा म्रियते तत्र लब्धसंज्ञो महायशाः ॥

હે વસુધે! ત્યાં જ એ જ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે—કોઈ સંશય નથી. અથવા ત્યાં ચેતના પ્રાપ્ત કરીને કોઈ મરી જાય તો પણ તે મહાયશ પામે છે.

Verse 141

ततः पितुर्वचः श्रुत्वा कोसलेश्वरनन्दनः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं राजपुत्रो महायशाः ॥

પછી પિતાના વચન સાંભળી કોશલેશ્વરના પુત્ર—મહાયશસ્વી રાજપુત્ર—મધુર વાણી બોલ્યો.

Verse 142

दशानां पुण्डरीकाणां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ भुक्त्वा यज्ञफलं तत्र जातिशुद्धो महातपाः ॥

માનવ દસ પુંડરીક યજ્ઞોના ફળને પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યાં યજ્ઞફળ ભોગવીને તે જાતિશુદ્ધ થઈ મહાતપસ્વી બને છે.

Verse 143

एतेन किं वा प्रश्नेन नैतत्प्रष्टुं त्वमर्हसि ॥ एनां पृच्छ महराज ज्ञास्यते कायचेष्टितम् ॥

આ પ્રશ્નનો શું ઉપયોગ? તારે આ પૂછવું યોગ્ય નથી. હે મહારાજ, એને જ પૂછો; તેના દેહના વર્તન અને અંતરભાવ જાણી શકાય.

Verse 144

सिद्धस्य लभते नित्यं मम लोकाय गच्छति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि प्रिये तद्वै शृणुष्व मे ॥

તે સદા સિદ્ધભાવ પ્રાપ્ત કરે છે અને મારા લોકમાં જાય છે. વધુમાં, પ્રિયે, હું તને બીજી વાત કહું છું—મારી વાત સાંભળ.

Verse 145

पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा कोसलानां जनेश्वरः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं धर्मसंयोगसाधनम् ॥

પુત્રના વચન સાંભળી કોશલ પ્રજાના અધિપતિએ ધર્મ સાથે યોગ્ય સંયોગ સાધે તેવું મધુર વચન કહ્યું.

Verse 146

अग्नितीर्थमिति ख्यातं सिद्धं कुब्जाम्रके स्थितम् ॥ यद्वै प्रज्ञायते देवि द्वादश्यां पापवर्जितैः ॥

‘અગ્નિતીર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ એક સિદ્ધ તીર્થ કુબ્જામ્રકમાં સ્થિત છે. હે દેવી, દ્વાદશીએ પાપવર્જિતો ત્યાં જે સમજશે તે આ છે.

Verse 147

ब्रूहि पुत्र यथान्यायं यत्ते मनसि वर्तते ॥ प्रीतिविच्छेदकरणमुभयोर्हि कathyatām

પુત્ર, તારા મનમાં જે છે તે ન્યાય મુજબ કહો. બંને વચ્ચે પ્રીતિ-વિચ્છેદનું કારણ અહીં જણાવવામાં આવે.

Verse 148

कौमुदस्य तु मासस्य मासो मार्गशिरस्य च ॥ आषाढस्य च मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम्

કૌમુદ નામના માસમાં, તેમજ માર્ગશીર્ષ માસમાં; અને આષાઢ માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ—અહીં નિર્દિષ્ટ વ્રત/અનુષ્ઠાનનો સમય સૂચવાયો છે.

Verse 149

जाताः संवर्धिताः पुत्राः सर्वकामेषु निष्ठिताः ॥ पितृपृष्टं तु यद्गुह्यं गोपयन्ति सुताधमाः

પુત્રો જન્મે અને પોષાઈ-વધે, તથા સર્વ ઇચ્છિત કાર્યોમાં સ્થિર પણ થાય; છતાં પિતા પૂછે તે ગુપ્ત વાત અધમ પુત્રો છુપાવે છે.

Verse 150

यश्चैव माधवे मासि समये यदि वर्तते ॥ तस्यां तु शुक्लद्वादश्यां तीर्थे तिष्ठति यत्रतः

માધવ (ચૈત્ર) માસમાં યોગ્ય સમયે જે કોઈ હાજર રહે, તે શુક્લ દ્વાદશીએ જ્યાં તીર્થ હોય ત્યાં જ સ્થિત રહે છે.

Verse 151

सत्यं वा यदि वा असत्यं न ब्रुवन्ति कदाचन ॥ पतन्ति नरके घोरे रौरवे तप्तवालुके

સત્ય હોય કે અસત્ય, તેઓ ક્યારેય બોલતા નથી; તેઓ તપ્ત રેતવાળા ભયંકર રૌરવ નરકમાં પડે છે.

Verse 152

तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि शृणुष्व हि वसुन्धरे ॥ येन चिह्नेन विज्ञेयं तीर्थं तत्रैव मामकम्

હું તેનું લક્ષણ કહું છું—હે વસુંધરા, સાંભળો—જે લક્ષણથી ત્યાં જ મારું તીર્થ ઓળખાશે.

Verse 153

पित्रा पृष्टं तु ये ब्रूयुः शुभं वाशुभमेव वा ॥ दिव्यां च ते गतिं यान्ति या गतिः सत्यवादिनाम्

પિતાએ પૂછ્યું હોય ત્યારે શુભ હોય કે અશુભ—જે સત્ય જ કહે છે, તેઓ દિવ્ય ગતિને પામે છે; એ જ સત્યવાદીઓની પરમ ગતિ છે.

Verse 154

न हि कश्चिद्विजानाति शास्त्रं मम न यश्च वै ॥ फलं तस्य प्रवक्ष्यामि मृतोऽपि स्नातकोऽपि वा

ખરેખર કોઈ પણ મારા શાસ્ત્રને યથાર્થ રીતે જાણતું નથી; અને જે નથી જાણતો, તેનું ફળ હું કહું છું—તે મરેલો હોય કે સ્નાતક (શુદ્ધ) હોય તોય.

Verse 155

ततः पितुर्वचः श्रुत्वा कोसलानन्दिवर्धनः ॥ उवाच श्लक्ष्णया वाचा तत्रैव जनसंसदि

પછી પિતાના વચન સાંભળી કોસલાનંદિવર્ધને ત્યાં જ જનસભામાં કોમળ વાણીથી કહ્યું.

Verse 156

एकचित्तं समाधाय तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ अग्नितीर्थेषु स्नातो वै तस्मिन्कुब्जाम्रकेषु च

હે વસુંધરા, મનને એકાગ્ર કરીને આ સાંભળ. તે અગ્નિતીર્થોમાં તથા તે કૂબ્જામ્રક સ્થાનોમાં પણ સ્નાન કરેલો છે.

Verse 157

गच्छत्वेष जनः सर्वो यथान्यायं गृहानि वै ॥ प्रातस्त्वां कथयिष्यामि यद्वक्तव्यमवश्यकम्

અહીંના બધા લોકો નિયમ મુજબ પોતાના ઘરો તરફ જાય. સવારમાં જે અવશ્ય કહેવું છે તે હું તને કહેશ.

Verse 158

अग्नितीर्थं महाभागे दीप्तमन्तं सवैष्णवम् ॥ सप्त कृत्वाग्निमेधानां यत्फलं भवति प्रिय

હે મહાભાગે, આ અગ્નિતીર્થ તેજસ્વી, મહાપુણ્યપ્રદ અને વૈષ્ણવ પરંપરાથી સંકળાયેલું છે. પ્રિય, સાત વાર અગ્નિમેધ યજ્ઞનું જે ફળ, તે અહીં જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 159

प्रभातायां तु शर्वर्यां दुन्दुभीनां विनादनैः ॥ निबुद्धः कोसलश्रेष्ठः सूतमागधबन्दिभिः

રાત પ્રભાતમાં ફેરવાતાં દુન્દુભીઓના ગર્જનથી તથા સૂત, માગધ અને બંદીઓના સ્તુતિગાનથી કોસલશ્રેષ્ઠ રાજા જાગી ઉઠ્યા.

Verse 160

प्राप्नोति तन्महाभागे स्नानमात्रान्न संशयः ॥ अथवा म्रियते तत्र एकैकान्द्वादशीकृतान्

હે મહાભાગે, માત્ર સ્નાનથી જ તે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી. અથવા જે ત્યાં મરે, તેના દરેક કર્મનું પુણ્ય બારગણું થાય છે.

Verse 161

तदा कमलपत्राक्षो राजपुत्रो महायशाः ॥ स्नात्वा च मङ्गलैर्युक्तो राजद्वारमुपागतः

ત્યારે કમળપત્ર સમાન નેત્રો ધરાવતો, મહાયશસ્વી રાજપુત્ર સ્નાન કરીને મંગલવિધિઓથી યુક્ત થઈ રાજદ્વારે પહોંચ્યો.

Verse 162

स्थित्वा विंशत्यहोरात्रान्मम लोकाय गच्छति ॥ तीर्थस्य तस्य वक्ष्यामि चिह्नानि शृणु सुन्दरी

વીસ દિવસ-રાત ત્યાં રહીને મનુષ્ય મારા લોકને જાય છે. તે તીર્થનાં ચિહ્નો હું કહું છું—હે સુન્દરી, સાંભળો.

Verse 163

येन विज्ञायते प्राज्ञैर्मम भक्तं सुखावहम् ॥ उष्णं भवति हेमन्ते वसुधे तज्जलं तथा

જેનાથી વિદ્વાનોએ આને મારી ભક્તિનું, સુખ-કલ્યાણ આપનાર સ્થાન તરીકે ઓળખે છે. હે વસુધે, હેમંતમાં પણ તેનું જળ ઉષ્ણ બને છે.

Verse 164

कञ्चुकेस्तु वचः श्रुत्वा कोसलानां जनेश्वरः ॥ शीघ्रं प्रवेशय सुतं कञ्चुके साधुवादिनम्

કંચુકીના વચન સાંભળી કોશલના જનાધિપતિએ કહ્યું—“હે કંચુકી, સદ્વચન બોલનાર મારા પુત્રને તુરંત અંદર પ્રવેશ કરાવ.”

Verse 165

उष्णकाले भवेच्छीतमेवं चिह्नं तु तद्भवेत् ॥ एष वह्निर्महाभागे तीर्थमाग्नेयमुत्तरे

ઉષ્ણકાળમાં તે શીતળ બને છે—આ જ તેનું ચિહ્ન છે. હે મહાભાગે, આ ‘વહ્નિ’ છે; ઉત્તરમાં આવેલું આગ્નેય તીર્થ છે.

Verse 166

इत्युक्तो राजपुत्रं तु प्रावेशयदनुज्ञया ॥ राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविश्य नियतः शुचिः

આ રીતે કહ્યા પછી તેણે અનુમતિથી રાજપુત્રને અંદર પ્રવેશ કરાવ્યો. રાજપુત્ર સંયમી અને શુચિ બની પિતાના ભવનમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 167

तरन्ति मानवाः येन घोरं संसारसागरम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि देवि कुब्जाम्रके महत् ॥

જેનાથી મનુષ્યો ભયંકર સંસાર-સાગરને પાર કરે છે. અને હે દેવી, કુબ્જામ્રક વિષેનું મહાન વર્ણન પણ હું તને કહેશ.

Verse 168

ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना निषीदेतिसुतं ततः ॥ तमब्रवीत्पिता जीव जयेत्युक्ता मुदान्वितः ॥

તેણે મસ્તકથી ચરણોમાં વંદન કર્યું; પછી કહેવામાં આવ્યું—“બેસ, પુત્ર।” ત્યારબાદ પિતાએ કહ્યું—“જીવ, વિજયી થા”—એમ કહી આનંદથી પરિપૂર્ણ થયો।

Verse 169

वायव्यमिति विख्यातं तीर्थं धर्माद्विनिःसृतम् । तस्मिंस्तीर्थे तु यः स्नातः कृतनित्योदकक्रियः ॥

ધર્મમાંથી પ્રગટ થયેલું ‘વાયવ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ તીર્થ કહેવાય છે. જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરે અને નિત્ય જળકર્મ (અર્ઘ્ય-આચમન વગેરે) કરે, તે પુણ્યફળનો અધિકારી બને છે।

Verse 170

ततस्तु कञ्चुकी गत्वा राज्ञे चैव न्यवेदयत् ॥ द्वारि तिष्ठति पुत्रस्ते तव दर्शनलालसः ॥

પછી કંચુકી (અંતઃપુર સેવક) જઈને રાજાને નિવેદન કર્યું—“તમારો પુત્ર દ્વારે ઊભો છે; તમારા દર્શન માટે આતુર છે।”

Verse 171

पितृपुत्रौ तु विज्ञेयौ जनैस्त्वेकत्र संस्थितौ ॥ हर्षितस्त्वान्तरो बाह्यः कृतकौतुकमङ्गलः ॥

લોકોએ તેમને એક જ સ્થાને ઊભેલા પિતા-પુત્ર તરીકે ઓળખ્યા. તે અંદરથી અને બહારથી હર્ષિત હતો, ઉત્સવરૂપ મંગલાચાર કરી ચૂક્યો હતો।

Verse 172

दिनानि दश पञ्चैतत्कृतमेव हि मामकम् ॥ जन्म वा मरणं वापि भूमौ नैव पुनर्भवेत् ॥

પંદર દિવસ સુધી આ ખરેખર મારા માટે જ કરવામાં આવ્યું છે. હવે પૃથ્વી પર ફરી જન્મ કે મૃત્યુ નહીં થાય (અર્થાત્ પુનરાવર્તનથી મુક્તિ)।

Verse 173

युवयोः प्रीतिविच्छेदे कारणं गोपितं हि यत् ॥ ततो राजकुमारस्तं पितरं प्रत्यभाषत ॥

તમારા બન્નેના પ્રીતિ-વિચ્છેદનું કારણ જે ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યું હતું; ત્યારબાદ તે રાજકુમારે પોતાના પિતાને સંબોધ્યો।

Verse 174

जायते च चतुर्बाहुर्मम लोके प्रतिष्ठितः ॥ तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि वायुतीर्थस्य सुन्दरि ॥

મારા લોકમાં પ્રતિષ્ઠિત ચતુર્ભુજ (દૈવી સ્વરૂપ) જન્મે છે. હે સુન્દરી, હું વાયુ-તીર્થનું લક્ષણ કહું છું।

Verse 175

अवश्यमेव वक्तव्यं त्वया पृष्टेन निष्फलम् ॥ तद्गुह्यं हि महाराज प्रीतिविच्छेदकारकम् ॥

તમને પૂછવામાં આવે ત્યારે અવશ્ય કહેવું જોઈએ; છુપાવવું નિષ્ફળ છે. હે મહારાજ, એ ગુપ્ત વાત જ પ્રીતિ-વિચ્છેદનું કારણ છે।

Verse 176

येन चिह्नेन विज्ञेयं तीर्थं तच्च महत्तरम् ॥ अश्वत्थवृक्षपत्राणि चलन्ति नित्यशो वने ॥

જે ચિહ્નથી તે અતિ મહાન તીર્થ ઓળખાય—વનમાં અશ્વત્થ વૃક્ષનાં પાંદડાં સદાય હલતાં રહે છે।

Verse 177

यदीच्छसि महाराज श्रोतुं गुह्यमिदं महत् ॥ आगच्छ तात कुब्जाम्रे मया सह महीपते

હે મહારાજ, જો તમે આ મહાન ગુપ્ત વાત સાંભળવા ઇચ્છો, તો હે તાત, મારી સાથે કુબ્જામ્ર આવો, હે ભૂપતિ।

Verse 178

चतुर्विंशतिर्द्वादश्यां येन विज्ञायते खलु ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तीर्थं कुब्जाम्रके धरे

દ્વાદશીના દિવસે, જેના દ્વારા ખરેખર ચોવીસની ઓળખ થાય છે—હવે હું ધરા પર કુબ્જામ્ર ખાતે આવેલું બીજું તીર્થ કહું છું।

Verse 179

तत्र ते कथयिष्यामि कोसलाधिपते त्वरन् ॥ यत्त्वया पृच्छितं ह्येतद्गुह्यं पूर्वमनिन्दितम्

ત્યાં, હે કોસલાધિપતિ, તું જે પૂછ્યું છે તે પૂર્વે નિંદારહિત રહેલું ગુહ્ય તત્ત્વ હું તને ત્વરિત કહીશ।

Verse 180

शक्रतीर्थमिति ख्यातं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ तस्मिंस्तीर्थे वरारोहे शक्रतीर्थे वसुंधरे

આ ‘શક્રતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જે સમગ્ર સંસારબંધનથી મુક્તિ આપનાર છે. હે વરારોહે, ધરા પરના તે શક્રતીર્થમાં—

Verse 181

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा राजपुत्रस्य वै नृपः ॥ बाढमित्येव तत्राह पुत्रप्रेम्णा समन्वितः

પછી રાજપુત્રના વચન સાંભળી રાજાએ ત્યાં ‘બાઢમ્’—અર્થાત ‘એમ જ થાઓ’—એવું કહ્યું, પુત્રપ્રેમથી ભરપૂર થઈને।

Verse 182

शक्रस्तु वसते लोके वज्रहस्तो न संशयः ॥ अथवा म्रियते तत्र शक्रतीर्थे महातपे

વજ્રહસ્ત શક્ર નિઃસંદેહ લોકમાં વસે છે; અથવા, હે મહાતપે, કહેવામાં આવે છે કે તે ત્યાં જ શક્રતીર્થમાં મૃત્યુ પામે છે।

Verse 183

राजपुत्रे गते सुभ्रु अमात्यानां च सन्निधौ ॥ उवाच मधुरं वाक्य ये वै तत्र समागताः

હે સુભ્રુ! રાજપુત્ર ગયા પછી અને અમાત્યોની સન્નિધિમાં, ત્યાં એકત્ર થયેલાં લોકોએ મધુર વચન કહ્યાં।

Verse 184

उपोष्य दशरात्राणि मम लोकाय गच्छति ॥ तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि येन विज्ञायते ततः

દસ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને તે મારા લોકમાં જાય છે. પછી તેને ઓળખી શકાય તે માટે તેનું ચિહ્ન હું કહું છું।

Verse 185

अमात्याः शृणुतेमं मे वचनं कृतनिश्चयम् ॥ कुब्जाम्रकं प्रति वयं गच्छामस्तस्य साधनम्

હે અમાત્યો! મારા દૃઢ નિશ્ચયવાળા આ વચનને સાંભળો—અમે કુબ્જામ્રક તરફ જઈને તે હેતુની સાધના કરીશું।

Verse 186

एकचित्तं समाधाय शृणु सुन्दरि तत्त्वतः ॥ पञ्च वृक्षास्तु तिष्ठन्ति तद्दक्षिणदिशे क्षिते

હે સુન્દરી! મનને એકાગ્ર કરીને તત્ત્વથી સાંભળ—તે ભૂમિના દક્ષિણ દિશામાં પાંચ વૃક્ષો ઊભાં છે।

Verse 187

शीघ्रं सम्पाद्यतां चैव युज्यन्तां गजवाजिनः ॥ राज्ञो वचस्ते संश्रुत्य तमूचुः कृतमेव तत् ॥

“ઝડપથી તૈયારી કરો અને હાથી-ઘોડાઓને જોડો.” રાજાના વચન સાંભળી તેમણે તેને કહ્યું, “તે કાર્ય તો થઈ ગયું છે.”

Verse 188

शक्रतीर्थस्य चिह्नं ते वसुधे परिकीर्तितम् ॥ अन्यच्च तीर्थं वक्ष्यामि तस्मिन् कुब्जाम्रके परम् ॥

હે વસુધે! શક્રતીર્થનું ચિહ્ન તને વર્ણવ્યું છે. હવે તે કુબ્જામ્રક પ્રદેશમાં આવેલું બીજું પરમ તીર્થ પણ હું કહું છું.

Verse 189

इत्युक्त्वा सप्तरात्रेण सर्वं सम्पाद्य साधनम् ॥ गजाश्वपशुयानादिकार्षापणकधेनुकम् ॥

એવું કહીને તેમણે સાત રાત્રિમાં સર્વ સાધન તૈયાર કર્યા—હાથી, ઘોડા, ભારવાહક પશુઓ અને વાહનો, તેમજ કાર્ષાપણ સિક્કા અને દૂધ આપતી ગાયો।

Verse 190

यत्प्राप्नोति मृतो वापि पुरुषः संहितव्रतः ॥ अष्टवर्षसहस्राणि गत्वा वै वरुणालयम् ॥

જે પુરુષ વ્રતોનું નિયમપૂર્વક પાલન કરે છે, તે—મૃત્યુ પામ્યો હોય તોય—આઠ હજાર વર્ષ માટે વરુણના ધામમાં જઈ તે ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 191

ततः स राजशार्दूलः पुत्रमाह वसुन्धरे ॥ राज्यं शून्यं कथं त्यक्त्वा गमिष्यामो वयं सुत ॥

ત્યારે, હે વસુન્ધરે, રાજાઓમાં વાઘ સમાન તે રાજાએ પોતાના પુત્રને કહ્યું—“પુત્ર! રાજ્યને ખાલી છોડીને આપણે કેવી રીતે જઈ શકીએ?”

Verse 192

स्वच्छन्दगमनो भूत्वा एवमेव न संशयः ॥ अथ वै म्रियते तत्र विंशवर्षोषितो नरः ॥

ઇચ્છાનુસાર જવાની સ્વતંત્રતા મળે છે—એમાં શંકા નથી. ત્યારબાદ જે મનુષ્ય ત્યાં વીસ વર્ષ વસે છે, તે ત્યાં જ મૃત્યુ પામે છે.

Verse 193

ततः पितुर्वचः श्रुत्वा राजपुत्रो महायशाः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं गृहीत्वा चरणौ पितुः ॥

ત્યારે પિતાના વચન સાંભળી મહાયશસ્વી રાજપુત્રે પિતાના ચરણ પકડી મધુર વાણીમાં કહ્યું।

Verse 194

सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

સર્વ આસક્તિ ત્યજી તે મારા લોકમાં જાય છે. તેનું ચિહ્ન હું કહું છું; હે વસુંધરે, તે સાંભળ।

Verse 195

कनीयानेष मे भ्राता एकोदरसमुद्भवः ॥ एतस्य दीयतां राज्यं यथान्यायेन चागतम् ॥

આ મારો નાનો ભાઈ છે, એક જ ઉદરથી જન્મેલો. ન્યાય મુજબ જે રાજ્ય યોગ્ય છે તે તેને આપવામાં આવે।

Verse 196

तत्र धारा पतत्येका एकरूपा सदा भवेत् ॥ न वर्धते च वर्षासु घर्मे न ह्रसते पुनः ॥

ત્યાં એક જ ધારા પડે છે, તે સદા એકસરખી રહે છે. વરસાદમાં વધતી નથી અને ગરમીમાં ફરી ઘટતી નથી।

Verse 197

पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा कोसलानां कुलोद्वहः ॥ वर्तमानॆऽपि च ज्येष्ठे कनीयान् कथमर्हति

પુત્રના વચન સાંભળી કોશલ કુળના શ્રેષ્ઠ પુરુષે વિચાર્યું—“જ્યેષ્ઠ જીવિત હોય ત્યારે કનિષ્ઠ કેવી રીતે અધિકારી બને?”

Verse 198

सप्तसामुद्रकं नाम तस्मिन्कुब्जाम्रके परम् ॥ तस्मिन्कृतोदको भूमे नरो धर्मपरायणः

તે પરમપૂજ્ય કુબ્જામ્રક તીર્થમાં ‘સપ્તસામુદ્રક’ નામનું સ્થાન છે. હે ભૂમિ, જે ધર્મપરાયણ મનુષ્ય ત્યાં જલવિધિ કરે છે…

Verse 199

ततः पितुर्वचः श्रुत्वा कोसलायाः कुलोद्भवः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं पितरं धर्मकारणात्

પછી પિતાના વચન સાંભળી, કોસલ વંશનો વંશજ ધર્મહેતુથી પિતાને મધુર વાણી બોલ્યો.

Verse 200

त्रयाणामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ शीघ्रं गच्छति वै स्वर्गं सहस्रं दश पञ्च च

માનવ ત્રણ અશ્વમેધ યજ્ઞોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે અને નિશ્ચયે શીઘ્ર સ્વર્ગે જાય છે—હજાર, દસ અને પાંચ (કાલપરિમાણ મુજબ)।