Adhyaya 112: Praise and Procedure of Donating the Two-Faced Kapilā Cow and the Golden Pot (Hema-kumbha)
Ubhayatomukhī-kapilā-godāna-hemakumbha-dāna-praśaṃsā
Ritual-Manual (Dāna, expiation, and social conduct)
આ અધ્યાયમાં પૃથિવી વરાહને કપિલા ગાયના દાનનું પુણ્યફળ—ખાસ કરીને વાછરડું થવાના સમયે દાન—અને તેના આચારવિધિ-નિયમો પૂછે છે. વરાહ કપિલાને પરમ પાવન, અગ્નિહોત્ર અને યજ્ઞવ્યવસ્થાની આધારભૂત કહીને, તેના ઘી-દૂધ-દહીંથી થતી હવિષ્ય અર્પણ-દાનક્રિયા યજ્ઞક્રમને પોષે છે અને ઉત્તમ પરલોકગતિ આપે છે એમ જણાવે છે. પછી સામાજિક-નૈતિક નિયંત્રણો આવે છે—શૂદ્ર પાસેથી કપિલા-સંબંધિત દાન બ્રાહ્મણે સ્વીકારવું નહીં; કપિલા પર નિર્ભર જીવન જીવતા લોકોને દંડફળ ભોગવવું પડે છે. દાનવિધિમાં ઉભયતોમુખી કપિલાને સુવર્ણ શૃંગ અને રજત ખુર વગેરે અલંકારો સાથે દાન કરવાનો વિધાન છે, જેને ભૂદાન સમાન ગણાયું છે. અંતે પાઠ-શ્રવણફળ, કાર્તિકી તથા વિશિષ્ટ તિથિઓના કાલનિયમો અને પુરાણોપદેશની પરંપરા દર્શાવવામાં આવે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 112
Verse 1
अथोभयतोमुखीगोदानहेमकुम्भदानपुराणप्रशंसाः ॥ होतोवाच ॥ अतः परं महाराज शृणूभयमुखीं ततः ॥ विधानं तद्वरारोहे धरण्या कथितं पुरा ॥
હવે પુરાણમાં ‘ઉભયતોમુખી’ નામના દાનની, ગોદાનની અને સુવર્ણકુંભદાનની પ્રશંસા વર્ણવાય છે. હોતા બોલ્યા—હે મહારાજ, હવે પછી ઉભયમુખી (વિધિ/વ્રત) સાંભળો; હે સુશ્રોણિ, તેનું વિધાન પૂર્વે ધરણી (પૃથ્વી)એ કહ્યું હતું.
Verse 2
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि तव पुण्यफलम् महत् ॥ धरण्युवाच ॥ या त्वया कपिला प्रोक्ता पूर्वमुत्पादिता प्रभो
હું હવે તને તેનું મહાન પુણ્યફળ કહું છું. ધરણી બોલી—હે પ્રભુ, તું અગાઉ જે કપીલા (ગાય) વિશે કહ્યું હતું અને ઉત્પન્ન કરી હતી—
Verse 3
होमधेनुः सदा पुण्या सा ज्ञेया कपिलक्षणा ॥ कियत्यः कपिलाः प्रोक्ताः स्वयमेव स्वयम्भुवा
હોમધેનુ સદા પુણ્યદાયિની છે; તેને કપિલા-લક્ષણયુક્ત તરીકે જાણવી. સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ પોતે કેટલીઘણી કપિલાઓ કહેલી છે?
Verse 4
प्रसूयमाना दानेन किं पुण्यं स्याच्च माधव ॥ एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण जगद्गुरो
દાનરૂપે આપતી વખતે તેનાથી કયું પુણ્ય થાય છે, હે માધવ? હે જગદ્ગુરો, આ હું વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 5
श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व देवि तत्त्वेन पवित्रं पापनाशनम् ॥ यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે દેવી, તત્ત્વપૂર્વક આ પવિત્ર અને પાપનાશક વર્ણન સાંભળ. તેને સાંભળવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ થાય છે; તેમાં સંશય નથી.
Verse 6
कपिला ह्यग्निहोत्रार्थे यज्ञार्थे च वरानने ॥ उद्धृत्य सर्वतेजोभिर्ब्रह्मणा निर्मिता पुरा
હે વરાનને, અગ્નિહોત્ર અને યજ્ઞના હેતુથી પ્રાચીન કાળે બ્રહ્માએ સર્વ તેજ એકત્ર કરી કપિલા ગાયનું નિર્માણ કર્યું હતું.
Verse 7
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥ पुण्यानां परमं पुण्यं कपिला च वसुन्धरे
હે વસુંધરે, પવિત્રોમાં તે પરમ પવિત્ર છે, મંગલોમાં પરમ મંગલ છે; પુણ્યોમાં સર્વોચ્ચ પુણ્ય—કપિલા ગાય છે.
Verse 8
तपसस्तप एवाग्र्यं व्रतानां व्रतमुत्तमम् ॥ दानानामुत्तमं दानं निधीनां ह्येतदक्षयम्
તપોમાં આ સર્વોત્તમ તપ છે; વ્રતોમાં આ ઉત્તમ વ્રત છે; દાનોમાં આ શ્રેષ્ઠ દાન છે—અને નિધિઓમાં આ ખરેખર અક્ષય છે.
Verse 9
पृथिव्यां यानि तीर्थानि गुह्यान्यायतनानि च ॥ पवित्राणि च पुण्यानि सर्वलोकेषु सुन्दरि
હે સુન્દરી! પૃથ્વી પર જેટલાં તીર્થો છે, તેમજ જેટલાં ગુપ્ત આયતનો અને પવિત્ર પુણ્યસ્થાનો છે—જે સર્વ લોકોમાં શુદ્ધિકારક અને પુણ્યપ્રદ છે—
Verse 10
त्रिः सदावर्तनं कृत्वा पापं वर्षकृतं च यत् ॥ नश्यते तत्क्षणादेव वायुना पांसवो यथा
સદાવર્તન ત્રણ વાર કરવાથી, વર્ષભરનું જે કોઈ પાપ સંચિત થયું હોય તે ક્ષણમાત્રમાં નાશ પામે છે—જેમ પવનથી ધૂળ ઉડી જાય છે.
Verse 11
जुह्वते ह्यग्निहोत्राणि मन्त्रैश्च विविधैः सदा ॥ पूजयन्नतिथींश्चैव परां भक्तिमुपागताः
તેઓ નિત્ય વિવિધ મંત્રોથી અગ્નિહોત્ર હવન કરે છે, અને અતિથિઓનું પણ પૂજન-સત્કાર કરે છે—પરમ ભક્તિને પ્રાપ્ત થઈને.
Verse 12
ते यान्त्यादित्यवर्णैश्च विमानैर्द्विजसत्तमाः ॥ सूर्य मण्डलमध्यात्तु ब्रह्मणा निर्मिता पुरा ॥
શ્રેષ્ઠ દ્વિજ આદિત્યવર્ણી વિમાનોમાં ગમન કરે છે—જે સૂર્યમંડળના મધ્યમાંથી બ્રહ્માએ પ્રાચીનકালে રચ્યાં હતાં.
Verse 13
कपिला या पिङ्गलाक्षी सूर्यसौख्यप्रदायिनी ॥ सिद्धिबुद्धिप्रदा धेनुः कपिलानन्तरूपिणी ॥
પિંગલ નેત્રવાળી તે કપિલા ગાય સૂર્યસંબંધિત સુખ આપનારી કહેવાય છે. તે સિદ્ધિ અને બુદ્ધિ આપનારી ધેનુ છે—અનંતરૂપિણી કપિલા.
Verse 14
पूर्वोक्ता यास्तु कपिलाः सर्वलक्षणलक्षिताः ॥ सर्वा ह्येता महाभागास्तारयन्ति न संशयः ॥
પૂર્વે વર્ણવેલ, સર્વ લક્ષણોથી લક્ષિત એવી કપિલા ગાયો—આ બધી જ મહાભાગ્યશાળી છે; તે (દાતાને) પાર ઉતારે છે, તેમાં શંકા નથી.
Verse 15
संगमेषु प्रशस्ताश्च सर्वपापविनाशनाः ॥ अग्निपुच्छा अग्निमुखी अग्निलोमानलप्रभा ॥
તે સંગમોમાં પ્રશંસિત છે અને સર્વ પાપનો નાશ કરનારી કહેવાય છે. તે ‘અગ્નિપુચ્છા’, ‘અગ્નિમુખી’, ‘અગ્નિલોમા’ અને જ્વાલા સમી તેજસ્વી છે.
Verse 16
तथाग्नायी तथा देवी सुवर्णाख्या प्रवर्तते ॥ गृहीत्वा कपिलां शूद्रात्कामतः सदृशः पिबेत् ॥
તેમજ તે ‘અગ્નાયી’ કહેવાય છે; તેમજ ‘સુવર્ણા’ નામની દેવીનું પણ વર્ણન થાય છે. શૂદ્ર પાસેથી કામવશ કપિલા ગાય ગ્રહણ કરવાથી મનુષ્ય તેના સમાન બની જાય છે અને તેનું ફળ (દોષફળ) ભોગવે છે.
Verse 17
पतितैः स हि विज्ञेयश्चाण्डालसदृशोऽधमः ॥ तस्मान्न प्रतिगृह्णीयाच्छ्रूद्राद्विप्रः प्रतिग्रहम् ॥
તેને પતિત જાણવો—અધમ, ચાંડાલ સમાન. તેથી વિપ્રે શૂદ્ર પાસેથી પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકાર) ન કરવો જોઈએ.
Verse 18
दूरात्ते परिहर्त्तव्याः श्वभिस्तुल्या इवाध्वरे ॥ पर्वकाले हि सर्वे वै वर्जिताः पितृदैवतैः ॥
યજ્ઞાદિ કર્મોમાં તેમને દૂરથી જ પરિહારવા જોઈએ, જાણે તેઓ કૂતરાં સમાન હોય; કારણ કે પર્વકાળે તેઓ સર્વે પિતૃ અને દેવવિધિઓમાં વર્જિત ગણાય છે.
Verse 19
असंभाष्याः प्रतिग्राह्या शूद्रास्ते पापकर्मणः ॥ पिबन्ति यावत्कपिलां तावत्तेषां पितामहः ॥
પાપકર્મ કરનાર તે શૂદ્રો ન તો સંભાષણયોગ્ય છે, ન દાન-ગ્રહણયોગ્ય. જેટલા સમય સુધી તેઓ કપિલા ગાયનું ‘પાન’ (અર્થાત્ ભોગ/અધિકાર) કરે છે, તેટલા સમય સુધી તેમના પિતામહ પર તેનો પ્રભાવ રહે છે.
Verse 20
उपजीवन्ति ये शूद्रास्तेषां गतिमतः शृणु ॥ कपिलाजीविनः शूद्राः क्रूरा गच्छन्ति रौरवम् ॥
જે શૂદ્રો આવા ઉપાયથી જીવન નિર્વાહ કરે છે, તેમની ગતિ સાંભળો. કપિલા ગાયોથી જીવન ચલાવનાર—અહીં ક્રૂર કહેવાયેલા—શૂદ્રો રૌરવ નરકમાં જાય છે.
Verse 21
रौरवे तु महारौद्रे वर्षकोटिशतं धरे ॥ ततो विमुक्ताः कालेन शुनो योनिं व्रजन्ति हि ॥
અતિ ભયંકર રૌરવમાં તેઓ સો કરોડ વર્ષો સુધી રહે છે. ત્યાંથી કાળક્રમે મુક્ત થઈ તેઓ કૂતરાની યોનિમાં પ્રવેશે છે.
Verse 22
शुनो योन्या विमुक्तास्तु विष्ठाभुक्कृमयस्ततः ॥ विष्ठास्थानेषु पापिष्ठः सुदुर्गन्धिषु नित्यशः ॥
કૂતરાની યોનિમાંથી મુક્ત થયા પછી તેઓ પછી વિષ્ઠાભોજી કીડા બને છે. અતિ પાપી તેઓ સદા મલસ્થાનોમાં, અત્યંત દુર્ગંધવાળા સ્થળોમાં, નિત્ય રહે છે.
Verse 23
भूयोभूयो जायमानस्तथोत्तारं न विन्दति ॥ ब्राह्मणश्चैव यो विद्वान्कुर्यात्तेषां प्रतिग्रहम् ॥
વારંવાર જન્મ લઈને પણ તેને ઉદ્ધાર મળતો નથી; અને આવા લોકો પાસેથી દાન-પ્રતિગ્રહ કરનાર વિદ્વાન બ્રાહ્મણ પણ નિંદનીય બને છે।
Verse 24
ततः प्रभृत्यमेध्यान्तः पितरस्तस्य शेरते ॥ न तं विप्रं तु सम्भाषेन्न चैवैकासनं विशेत् ॥
તે સમયથી તેના પિતૃઓ અશૌચમાં પડ્યા રહે છે એમ કહેવાય છે; તે બ્રાહ્મણ સાથે વાત ન કરવી અને તેની સાથે એક જ આસન પર ન બેસવું।
Verse 25
स नित्यं वर्जनीयो हि दूरात्तु ब्राह्मणैर्धरे ॥ यस्तेन सह सम्भाषेत्तथा चैकाासनं व्रजेत् ॥
તે સદાય ત્યાજ્ય છે; ધરતી પર બ્રાહ્મણોએ તેને દૂરથી પણ ટાળવો જોઈએ; જે તેની સાથે વાત કરે અને એક જ આસન પર બેસે, તે પણ દોષમાં ભાગી બને છે।
Verse 26
प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं तेन शुष्यति स द्विजः ॥ एकस्य गोप्रदानस्य सहस्रांशेन पूर्यते ॥
તેને પ્રાજાપત્ય કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ; તેનાથી તે દ્વિજ ‘શુષ્યતિ’—અર્થાત દોષ ક્ષીણ થઈ શુદ્ધ થાય છે; છતાં એક ગાયના દાનના હજારમા અંશે પણ તે પૂર્ણ થાય છે।
Verse 27
किमन्यैर्बहुभिर्दानैः कोटिसंख्यानविस्तरैः ॥ श्रोत्रियाय दरिद्राय सुवृत्तायाहिताग्नये ॥
કરોડોની સંખ્યાએ વિસ્તરેલા અનેક અન્ય દાનોની શું જરૂર, જ્યારે દાન ગરીબ, સદ્વૃત્ત, વેદજ્ઞ શ્રોત્રિય અને આહિતાગ્નિને આપવામાં આવે?
Verse 28
आसन्नप्रसवां धेनुं दानार्थं प्रतिपालयेत ॥ कपिलार्द्धप्रसूता वै दातव्या च द्विजन्मने ॥
દાનાર્થે પ્રસવની નજીક આવેલી ધેનુનું યોગ્ય પાલન-પોષણ કરવું જોઈએ. તેમજ તાજેતરમાં પ્રસૂતા થયેલી કપિલા ધેનુ દ્વિજને દાન આપવી જોઈએ.
Verse 29
धेन्वा यावन्ति रोमाणि सवत्साया वसुन्धरे ॥ तावत्यो वर्षकोट्यस्तु ब्रह्मवादिभिरर्चिताः ॥
હે વસુંધરા! વાછરડાંসহ ધેનુમાં જેટલા રોમ હોય, તેટલા કરોડ વર્ષો સુધી દાતાઓ બ્રહ્મવાદીઓ દ્વારા પૂજિત-સન્માનિત થાય છે.
Verse 30
वसन्ति ब्रह्मलोके वै ये नित्यं कपिलाप्रदाः ॥ सुवर्णशृङ्गीं यः कृत्वा रौप्ययुक्तखुरां तथा ॥
જે નિત્ય કપિલા ગાયનું દાન કરે છે, તેઓ નિશ્ચયે બ્રહ્મલોકમાં વસે છે. અને જે (ગાયને) સુવર્ણ શૃંગવાળી તથા રૌપ્ય જોડેલા ખુરાવાળી બનાવી…
Verse 31
ब्राह्मणस्य करे दत्त्वा सुवर्णं रौप्यमेव च ॥ कपिलायास्तदा पुच्छं ब्राह्मणस्य करे न्यसेत् ॥
બ્રાહ્મણના હાથમાં સુવર્ણ અને રૌપ્ય આપીને, પછી કપિલા ગાયની પૂંછડી બ્રાહ્મણના હાથમાં મૂકવી—આ દાન-હસ્તાંતરણની વિધિ છે.
Verse 32
उदकं च करे दत्त्वा वाचयेच्छुद्धया गिरा ॥ ससमुद्रवना तेन सशैलवनकानना
હાથમાં જળ આપીને શુદ્ધ વાણીથી (મંત્ર/વાક્ય) ઉચ્ચાર કરાવવો. તે દાનથી સમુદ્રો અને વનો સહિત, પર્વતો, ઉપવનો અને કાનનો સહિત પૃથ્વી (સમર્પિત ગણાય છે).
Verse 33
रत्नपूर्णा भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः ॥ पृथिवीदानतुल्येन दानेनैतेन वै नरः
રત્નોથી પરિપૂર્ણ પૃથ્વી દાન કરાઈ હોય તેમ ગણાય છે—એમાં શંકા નથી. પૃથ્વીદાન સમાન એવા આ દાનથી મનુષ્ય પુણ્ય પામે છે.
Verse 34
नन्दितो याति पितृभिर्विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥ ब्रह्मस्वहारी गोघ्नो वा भ्रूणहा पापदेहकः
પિતૃઓ સાથે આનંદિત થઈ તે ‘વિષ્ણુ’ નામના પરમ પદે જાય છે. બ્રાહ્મણની સંપત્તિ હરણ કરનાર, ગોહંતક, અથવા ભ્રૂણહંતક—પાપદેહધારી પણ (અહીં ચર્ચાય છે).
Verse 35
महापातकयुक्तोऽपि वञ्चको ब्रह्मदूषकः ॥ निन्दको ब्राह्मणानां च तथा कर्मावदूषकः
મહાપાતકોથી યુક્ત હોવા છતાં—છલકપટી, બ્રહ્મવિદ્યા/વેદને દૂષિત કરનાર, બ્રાહ્મણોની નિંદા કરનાર તથા કર્મકાંડને અપમાનિત કરનાર પણ (અહીં સમાવેશ પામે છે).
Verse 36
महापातकयुक्तोऽपि गवां दानेन शुध्यति ॥ यश्चोभयमुखीं दद्यात्रभूतकनकान्विताम्
મહાપાતકોથી યુક્ત વ્યક્તિ પણ ગોદાનથી શુદ્ધ થાય છે. અને જે ‘ઉભયમુખી’ (દ્વિચિહ્નિત) ગાયને બહુ સોનાં સાથે દાન કરે, તે (ઉક્ત ફળ) પામે છે.
Verse 37
तद्दिनं पायसाहारं पयसा वापि वा भवेत् ॥ सुवर्णस्य सहस्रेण तदर्धेनापि भामिनि
તે દિવસે આહાર પાયસ (ખીર) હોય, અથવા માત્ર દૂધ પણ ચાલે. હે ભામિની, હજાર સુવર્ણથી—અથવા તેના અડધાથી પણ—(વિધિ સિદ્ધ થાય છે).
Verse 38
इमां गृह्णोभयमुखीमुभयत्र शमोऽस्तु वै ॥ ददे वंशविवृद्ध्यर्थं सदा स्वस्तिकरी भव
દાતા કહે છે—આ ઉભયમુખી ધેનુ સ્વીકારો; બંને લોકમાં નિશ્ચયે શાંતિ રહે. વંશવૃદ્ધિ માટે હું દાન આપું છું; તમે સદા સ્વસ્તિકરી (મંગલકારિણી) થાઓ.
Verse 39
प्रतिगृह्णामि त्वां धेनो कुटुम्बार्थे विशेषतः ॥ शुभं भवतु मे नित्यं देवधात्रि नमोऽस्तु ते
ગ્રાહક કહે છે—હે ધેનુ, ખાસ કરીને કુટુંબના પાલનાર્થે હું તને સ્વીકારું છું. મારું નિત્ય શુભ થાઓ; હે દેવધાત્રિ, તને નમસ્કાર.
Verse 40
मे नित्यं स्वस्ति भवतु रुद्राङ्गेति नमोनमः ॥ ॐ द्योस्त्वा ददातु पृथिवी त्वा प्रति गृह्णतु
મારે નિત્ય સ્વસ્તિ થાઓ; ‘રુદ્રાંગ’—નમો નમઃ. ઓં: દ્યૌ (સ્વર્ગ) તને આપે; પૃથ્વી તને પ્રતિગ્રહણ કરે.
Verse 41
क इदं कस्मा अदादिति जपित्वा वै वसुन्धरे ॥ विसृज्य ब्राह्मणं देवि तां धेनुं तद्गृहं नयेत
હે વસુંધરે, ‘આ કોને કોને આપ્યું?’ એમ જપ કરીને, હે દેવી, બ્રાહ્મણને આદરપૂર્વક વિદાય આપી, તે ધેનુને પોતાના ઘેર લઈ જવી.
Verse 42
एवं प्रसूयमानां यो गां ददाति वसुंधरे ॥ पृथिवी तेन दत्ता स्यात्सप्तद्वीपा न संशयः ॥
હે વસુંધરે, પ્રસવકાળે આવી ગાય જે દાન આપે છે, તેણે સાત દ્વીપો સહિતની પૃથ્વી જ દાન કરી એમ માનવામાં આવે છે—શંકા નથી.
Verse 43
वदन्ति तां चन्द्रसमानवक्त्रां प्रतप्तजाम्बूनदतुल्यवर्णाम् ॥ महासितत्त्वां तनुवृत्तमध्यां सेवन्त्यजस्रं कुलिता हि देवाः ॥
તેણીને ચંદ્ર સમાન મુખવાળી, તપ્ત જાંબૂનદ-સુવર્ણ સમાન વર્ણવાળી, મહાશુભ તત્ત્વથી યુક્ત અને સુગઠિત, પાતળી કમરવાળી કહે છે. દેવો ખરેખર તેની અવિરત સેવા કરે છે.
Verse 44
प्रातरुत्थाय यो मर्त्यः कल्पं छेदं समाहितः ॥ जितेन्द्रियः शुचिर्भूत्वा पठेद्भक्त्या समन्वितः ॥
જે મનુષ્ય પ્રાતઃ ઉઠીને સમાહિતચિત્ત, ઇન્દ્રિયજિત અને શુચિ બની, ભક્તિ તથા દૃઢ સંકલ્પથી યુક્ત થઈ આનું પાઠ કરે.
Verse 45
श्राद्धकाले पठेद्यस्तु इदं पावनमुत्तमम् ॥ तस्याऽन्नं संस्कृतं तद्धि पितरोऽश्नन्ति धीमतः ॥
શ્રાદ્ધકાળે જે આ ઉત્તમ પાવનનું પાઠ કરે છે, તેના દ્વારા સંસ્કૃત કરાયેલ અન્નને તે બુદ્ધિમાનના પિતૃગણ (જાણે) ગ્રહણ કરે છે.
Verse 46
यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं तद्गतेनान्तरात्मना ॥ संवत्सरकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
અને જે નિત્ય આનું શ્રવણ કરે છે, જેના અંતરાત્મા તેમાં લીન રહે છે—તેનું વર્ષભરનું સંચિત પાપ તે ક્ષણમાં જ નાશ પામે છે.
Verse 47
होतोवाच ॥ इदं रहस्यं राजेन्द्र वराहेण पुरातनम् ॥ धरण्यै कथितं राजन् धेनुमाहात्म्यमुत्तमम् ॥
હોતૃએ કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! આ પ્રાચીન રહસ્ય, ગૌ-માહાત્મ્યનું આ ઉત્તમ વર્ણન, વરાહે ધરણિ (પૃથ્વી)ને કહ્યું હતું, હે રાજન.
Verse 48
मया ते कथितं सर्वं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ द्वादश्यां माघमासस्य शुक्लायां तिलधेनुदः ॥
મેં તને સર્વ પાપનો નાશ કરનારું બધું કહી દીધું છે. માઘ માસના શુક્લ પક્ષની દ્વાદશીએ તિલ-ધેનુનું દાન કરવું જોઈએ.
Verse 49
सर्वकामसमृद्धार्थो वैष्णवं पदमाप्नुयात् ॥ द्वादश्यां श्रावणे मासि शुक्लायां राजसत्तम ॥
સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરીને મનુષ્ય વૈષ્ણવ પદને પ્રાપ્ત કરી શકે છે. હે રાજશ્રેષ્ઠ, શ્રાવણ માસના શુક્લ પક્ષની દ્વાદશીએ—
Verse 50
धेनूनां फलमुद्दिश्य सर्वकामप्रदं नृणाम् ॥ अथवा पीड्यसेऽत्यन्तं क्षुधया पार्थिवोत्तम ॥
ગૌ-દાનના ફળને ઉદ્દેશીને—જે મનુષ્યોને સર્વ કામનાઓ આપે છે—અથવા હે રાજોત્તમ, જો તું ભૂખથી અત્યંત પીડિત હોય—
Verse 51
इदानीं कार्त्तिकी चेयं वर्त्तते च नराधिप ॥ ब्रह्माण्डं सर्वसम्पन्नं भूतरत्नौषधैर्युतम् ॥
હે નરાધિપ, હવે કાર્ત્તિકી (વ્રતકાળ) વર્તે છે. બ્રહ્માંડ સર્વસંપન્ન છે, ભૂતો, રત્નો અને ઔષધિઓથી યુક્ત છે.
Verse 52
देवदानवयक्षैस्तु युक्तमेतत्सदा विभो ॥ एतद्धेममयं कृत्वा सर्वबीजरसान्वितम्
હે વિભો, દેવો, દાનવો અને યક્ષોમાં આ સદા યોગ્ય માનવામાં આવે છે: તેને સુવર્ણમય બનાવી, સર્વ બીજોના રસ-તત્ત્વોથી યુક્ત (અર્પણ) કરવું.
Verse 53
पुरोहिताय गुरवे दद्याद्भक्तिसमन्वितः ॥ ब्रह्माण्डोदरवर्तीनि यानि भूतानि पार्थिव
ભક્તિથી યુક્ત થઈ તેને પુરોહિતને તથા ગુરુને દાન આપવું જોઈએ. હે રાજન, બ્રહ્માંડના આંતરમાં નિવસતા જે જે ભૂતો અને પ્રાણીઓ છે—
Verse 54
तानि दत्तानि तेन स्युः समासात्कथितं तव ॥ यो यज्ञे यजते राजन् सहस्रशतदक्षिणैः
આ દાનથી તે બધું દત્ત ગણાય છે; મેં તને સંક્ષેપમાં કહ્યું. હે રાજન, જે યજ્ઞમાં એક લાખ દક્ષિણાઓ સાથે યજન કરે છે—
Verse 55
सैकदेशो यजेत्तस्य ब्रह्माण्डस्य विशेषतः ॥ यः पुनः सकलं छेदं ब्रह्माण्डं यजते नरः
તે વિશેષરૂપે તે બ્રહ્માંડના માત્ર એક અંશનું જ પૂજન ગણાય. પરંતુ જે મનુષ્ય ફરીથી સર્વ વિભાગો સહિત સમગ્ર બ્રહ્માંડનું યજન કરે છે—
Verse 56
तेन चेष्टं हुतं दत्तं पठितं कीर्त्तितं भवेत् ॥ एवं श्रुत्वा ततो राजा हेमकुम्भप्रकल्पितम्
તેના દ્વારા કરેલું, હુત કરેલું, દત્ત આપેલું, પાઠ કરેલું અને કીર્તિત કરેલું—બધું સિદ્ધ થાય છે. આમ સાંભળી રાજાએ સોનાના કુંભરૂપે બ્રહ્માંડ તૈયાર કરાવ્યું—
Verse 57
ब्रह्माण्डमृषये प्रादात्सविधानं च तत्क्षणात् ॥ सर्वकामैः सुसंवीतो ययौ स्वर्गं नराधिपः
તેણે તરત જ વિધિપૂર્વક તે બ્રહ્માંડ એક ઋષિને અર્પણ કર્યું. સર્વ કામનાઓથી સુસંપન્ન થઈ તે નરાધિપ સ્વર્ગે ગયો.
Verse 58
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र तद्दत्त्वा तु सुखी भव ॥ एवमुक्तो वसिष्ठेन सोऽप्येवमकरोन्नृपः
અતએવ હે રાજેન્દ્ર, તું પણ તે દાન કરીને સુખી થા. વસિષ્ઠે એમ કહ્યે પછી તે રાજાએ પણ તેમ જ કર્યું.
Verse 59
जगाम परमां सिद्धिं यत्र गत्वा न शोचति ॥ श्रीवराह उवाच ॥ इयं ते कथिता देवि संहिता सर्वकामिका
તે પરમ સિદ્ધિને પામ્યો; જ્યાં ગયા પછી શોક થતો નથી. શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે દેવી, સર્વકામ-સિદ્ધિ આપનારી આ સંહિતા તને કહેલી છે.
Verse 60
वराहाख्या वरारोहे सर्वपातकनाशिनी ॥ सर्वज्ञादुत्थिता चेयं ततो ब्रह्मा बुबोध ह
હે વરારોહે, આ ‘વરાહા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરનારી કહેવાય છે. આ સર્વજ્ઞમાંથી ઉત્પન્ન થઈ; ત્યારબાદ બ્રહ્માએ તેને જાણ્યું.
Verse 61
ब्रह्मा स्वसूनवे प्रादात्पुलस्त्याय महात्मने ॥ सोऽपि रामाय च प्रादाद्भार्गवाय महात्मने
બ્રહ્માએ આ પોતાના પુત્ર મહાત્મા પુલસ્ત્યને આપ્યું. તેણે પણ આ રામને તથા મહાત્મા ભાર્ગવને પ્રદાન કર્યું.
Verse 62
सम्बन्धः पूर्वकल्पीयो द्वितीयं शृणु साम्प्रतम् ॥ सर्वज्ञाल्लब्धवानस्मि त्वं च मत्तो धराधरे
આ સંબંધ પૂર્વકલ્પનો છે; હવે બીજો વર્ણન સાંભળ. મેં આ સર્વજ્ઞ પાસેથી મેળવ્યું છે, અને હે ધરાધરે, તું પણ મારી પાસેથી (આ) પ્રાપ્ત કર્યું છે.
Verse 63
त्वत्तश्च तपसा सिद्धा वेत्स्यन्ते कपिलादयः ॥ क्रमेण यावद्व्यासेन ज्ञातमेतद्भविष्यति
તમારા દ્વારા તપસ્યા વડે સિદ્ધ થયેલા કપિલ વગેરે આ તત્ત્વ જાણશે. ક્રમશઃ વ્યાસના સમય સુધી આ જાણીતું થશે.
Verse 64
तस्यापि शिष्यॊ भविता नाम्ना वै रोमहार्षणिः ॥ असौ शुनकपुत्राय कथयिष्यति नान्यथा
તેનો પણ રોમહર્ષણિ નામનો શિષ્ય થશે. તે શૌનકના પુત્રને આ જ રીતે કહેશે; અન્યથા નહીં.
Verse 65
अष्टादश पुराणानि वेद द्वैपायनो गुरुः ॥ ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा
ગુરુ દ્વૈપાયન (વ્યાસ) અષ્ટાદશ પુરાણો જાણે છે—બ્રાહ્મ, પાદ્મ, વૈષ્ણવ, શૈવ તથા ભાગવત.
Verse 66
तथान्यं नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम् ॥ आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं तथा
તથા નારદીય અને માર્કંડેય—જે સાતમું છે. આગ્નેય આઠમું કહેવાયું છે અને ભવિષ્ય નવમું પણ.
Verse 67
दशमं ब्रह्मवैवर्त्त लैङ्गमेकादशं स्मृतम् ॥ वाराहं द्वादशं प्रोक्तं स्कन्दं चापि त्रयोदशम्
દસમું બ્રહ્મવૈવર્ત; લૈંગ (લિંગ) પુરાણ અગિયારમું સ્મરિત છે. વારાહ બારમું કહેવાયું છે અને સ્કંદ તેરમું પણ.
Verse 68
चतुर्दशं वामनकं कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् ॥ मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम्
ચૌદમું વામન (પુરાણ) કહેવાયું છે; પંદરમું કૂર્મ (પુરાણ) તરીકે સ્મરાય છે. ત્યારબાદ મત્સ્ય, ગારુડ અને પછી બ્રહ્માંડ (પુરાણ) આવે છે.
Verse 69
य एतत्पाठयेद्भक्त्या कार्तिक्यां द्वादशीदिने ॥ तस्य नूनं भवेत्पुत्रो ह्यपुत्रस्यापि धारिणि
કાર્તિક માસની દ્વાદશી દિવસે જે આને ભક્તિપૂર્વક પાઠ કરે, હે ધારિણિ, તેને નિશ્ચયે પુત્ર થાય—સંતાનહીનને પણ.
Verse 70
यस्येदं तिष्ठते गेहे लिखितं पूज्यते सदा ॥ तस्य नारायणो देवः स्वयं तिष्ठति धारिणि
જેનાં ઘરમાં આ (ગ્રંથ) લખાયેલો રહી સદા પૂજાય છે, હે ધારિણિ, ત્યાં દેવ નારાયણ સ્વયં નિવાસ કરે છે.
Verse 71
श्रुत्वा तु पूजयेत्शास्त्रं तथा विष्णुं सनातनम् ॥ गन्धैः पुष्पैस्तथा वस्त्रैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः
શ્રવણ કર્યા પછી શાસ્ત્રનું પૂજન કરવું અને તેમ જ સનાતન વિષ્ણુનું પણ—સુગંધ, પુષ્પ, વસ્ત્ર અને બ્રાહ્મણોને તર્પણ (તૃપ્તિદાન) દ્વારા.
Verse 72
यथाशक्त्या नृपो ग्रामैः पूजयेद्वत्सकं धरे ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥
હે ધરા, રાજા પોતાની શક્તિ મુજબ ગામોનું દાન કરીને વત્સક (વાછરડું)નું પૂજન કરે. તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુ-સાયુજ્ય (વિષ્ણુ સાથે એકત્વ) પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 73
प्रत्यक्षधेनुर्दातव्या सहिरण्या नृपोत्तम ॥ सर्वदा सर्वधेनूनां प्रदानं राजसत्तम ॥
હે નૃપોત્તમ, સોનાં સહિત જીવંત ધેનુનું દાન કરવું જોઈએ. હે રાજસત્તમ, સર્વ પ્રકારની ધેનુઓનું દાન સદા પ્રશંસનીય આચરણ છે.
Verse 74
सर्वपापप्रशमनं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं समासाद्बहुविस्तरम् ॥
આ સર્વ પાપોનું શમન કરનાર અને ભોગ તથા મોક્ષ આપનાર છે. આ બધું તને જણાવાયું—સંક્ષેપથી પણ અને વિસ્તૃત રીતે પણ.
Verse 75
होतव्यान्यग्निहोत्राणि सायं प्रातर्द्विजातिभिः ॥ कपिलाया घृतेनेह दध्ना क्षीरेण वा पुनः ॥
દ્વિજોએ સાંજે અને સવારે અગ્નિહોત્ર કરવું જોઈએ; અહીં કપિલા ગાયના ઘીથી, અથવા દહીંથી કે દૂધથી પણ પુનઃ આહુતિ આપવી જોઈએ.
Verse 76
भूमेर्मलं समश्नन्ति जायन्ते विड्भुजश्चिरम् ॥ तासां क्षीरं घृतं वापि नवनीतमथापि वा ॥
તેઓ ભૂમિની મલિનતા ભક્ષણ કરે છે અને લાંબા સમય સુધી વિષ્ઠાભોજી બની જન્મે છે; છતાં તેમની ક્ષીર, અથવા ઘી, અથવા નવનીત—
Verse 77
जायमानस्य वत्सस्य मुखं योन्यां प्रदृश्यते ॥ तावत्सा पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति ॥
જન્મ લેતા વાછરડાનું મુખ યોનિમાં દેખાય છે. જ્યાં સુધી તે ગર્ભને છોડતી નથી, ત્યાં સુધી તેને ‘પૃથિવી’ તરીકે જ જાણવી.
Verse 78
तस्याप्यर्द्धशतेनाथ पञ्चाशच्च ततोऽर्द्धकम् ॥ यथाशक्त्या प्रदातव्या वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ॥
તેમાંથી અર્ધશત, અથવા પચાસ, અથવા તેનું પણ અર્ધ—યથાશક્તિ દાન કરવું જોઈએ; ધનમાં કપટ ત્યજવું.
Verse 79
अमायां वाथ यः कश्चिद्द्विजानामग्रतः पठेत् ॥ पितरस्तस्य तृप्यन्ति वर्षाणां शतमेव च ॥
અમાવાસ્યાના દિવસે જે કોઈ દ્વિજોના સમક્ષ આનું પાઠ કરે, તેના પિતૃઓ પૂર્ણ સો વર્ષ સુધી તૃપ્ત થાય છે.
Verse 80
सरत्नं पुरुषः कृत्वा कार्त्तिक्यां द्वादशी दिने ॥ अथवा पञ्चदश्यां च कार्त्तिकस्य विशेषतः ॥
કાર્તિકમાં દ્વાદશીના દિવસે—અથવા ખાસ કરીને કાર્તિકની પૂર્ણિમા (પંચદશી) તિથિએ—રત્નસહિત ‘પુરુષ’ (પ્રતિમા/દાન) બનાવીને।
Verse 81
असावपि स्वशिष्याय प्रादादुग्राय धारिणि ॥ उग्रोऽपि मनवे प्रादादेष वः कीर्तितो मया ॥
તેણે પણ, હે ધારિણી (પૃથ્વી), પોતાના શિષ્ય ઉગ્રને તે આપ્યું; અને ઉગ્રે પણ મનુને આપ્યું—આ વાત મેં તમને કહી છે.
Verse 82
यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या नैरन्तर्येण मानवः ॥ श्रुत्वा तु पूजयेद्यस्तु शास्त्रं वाराहसंज्ञितम् ॥
જે મનુષ્ય ભક્તિથી અને અવિરત રીતે આ સાંભળે છે, અને સાંભળીને ‘વારાહ’ નામના શાસ્ત્રનું પૂજન પણ કરે છે।
Frequently Asked Questions
The chapter frames dāna (especially kapilā-godāna) as a mechanism for ritual purity and social order, while also regulating conduct through rules about who may give or receive such gifts (pratigraha). It presents donation as both a moral economy (supporting sacrifice and hospitality) and a form of expiation, and it symbolically equates the properly performed gift with safeguarding or “donating” Pṛthivī (Earth) as an integrated whole.
The text highlights Kārttikī observance, especially Kārttika-dvādaśī (and also mentions Kārttika-paṃcadaśī as a special option). It additionally references Māgha-śukla-dvādaśī and Śrāvaṇa-śukla-dvādaśī for specific gifting practices. It also notes recitation contexts such as śrāddha-kāla and amāvāsyā, indicating lunar-phase timing for ritual reading.
Pṛthivī functions as the dialogic anchor: the donation of a cow at the liminal moment of birth is described as equivalent to gifting the Earth with its oceans, forests, and mountains (sasamudravanā, saśailavanakānanā). This frames terrestrial integrity as a total system, where correct ritual exchange and restraint in acquisition/consumption are presented as preserving purity and stability in the human–Earth relationship.
The chapter includes a transmission lineage of the teaching: Brahmā transmits to Pulastya, then to Rāma, then to Bhārgava, then to Ugra, and then to Manu; it also anticipates Romaharṣaṇi and Śaunaka’s son as later transmitters. Royal and priestly figures appear in narrative exempla (a king instructed by Vasiṣṭha), and the chapter lists the aṣṭādaśa purāṇas, situating the Vārāha tradition within a broader textual canon.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.