Adhyaya 14: Rules of Purity (Śauca), Permissible Foods, and the Duties of the Householder and Forest-Dweller

Verse 1

इती श्रीवामनपुराणे त्रयोदशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अहिंसा सत्यमस्तं दानं क्षान्तिर्दमः शमः अकार्पण्यं च शौचं च तपश्च रजनीचर

ઋષિઓએ કહ્યું—હે રજનીચર! અહિંસા, સત્ય, આસ્તિક્ય (શ્રદ્ધા), દાન, ક્ષમા, દમ, શમ, અકાર્પણ્ય, શૌચ અને તપ—આ ધર્મના અંગો છે.

Verse 2

दशाङ्गो राक्षसश्रेष्ठ धर्मो ऽसौ सार्ववर्णिकः ब्राह्मणस्यापि विहिता चातुराश्रम्यकल्पना

હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ! આ દશાંગ ધર્મ સર્વ વર્ણો માટે સર્વસામાન્ય છે. બ્રાહ્મણ માટે પણ ચાતુરાશ્રમ્યની વ્યવસ્થા વિહિત છે.

Verse 3

सुकेशिरुवाच विप्राणां चातुराश्रम्यं विस्तरान्मे तपोधनाः आचक्षध्वं न मे तृप्तिः शृण्वतः प्रतिपद्यते

સુકેશીએ કહ્યું—હે તપોધન ઋષિઓ! વિપ્રોના ચાતુરાશ્રમ્યને મને વિસ્તારે કહો. સાંભળતાં સાંભળતાં પણ મને તૃપ્તિ થતી નથી (હું વધુ સાંભળવા ઇચ્છું છું).

Verse 4

ऋषय ऊचुः कृतोपनयनः सम्यग् ब्रह्मचारी गुरौ वसेत् तत्र धर्मो ऽस्य यस्तं च कथ्यमानं निशामय

ઋષિઓએ કહ્યું—વિધિપૂર્વક ઉપનયન સંસ્કાર કર્યા પછી બ્રહ્મચારીને ગુરુ પાસે નિવાસ કરવો જોઈએ. ત્યાં નિવાસ કરતી વેળાએ તેના જે ધર્મકર્તવ્યો છે, તે અમે કહીએ છીએ; સાંભળો.

Verse 5

स्वाध्यायो ऽथाग्निशुश्रुषा स्नानं भिक्षाटनं तथा गुरोर्निंवेद्य तच्चाद्यमनुज्ञातेन सर्वदा

સ્વાધ્યાય, અગ્નિ-શુશ્રૂષા, સ્નાન અને ભિક્ષાટન—આ બધું કરીને ગુરુને નિવેદન કરવું; અને અન્ન હંમેશાં ગુરુની અનુમતિ મળ્યા પછી જ ભોજન કરવું.

Verse 6

गुरोः कर्मणि सोद्योगः सम्यक्प्रीत्युपपादनम् तेनाहूतः पठेच्चैव तत्परो नान्यमानसः

તે ગુરુના કાર્યોમાં ઉદ્યમી રહે અને યોગ્ય રીતે ગુરુની પ્રસન્નતા સંપાદિત કરે. ગુરુ બોલાવે ત્યારે પાઠ/અધ્યયન પણ કરે—એમાં જ તત્પર, મન બીજે ન રાખીને.

Verse 7

एकं द्वौ सकलान् वापि वेदान् प्राप्य सुरोर्मुखात् अनुज्ञातो वरं दत्त्वा गुरवे दक्षिणां ततः

ગુરુના મુખથી એક, બે અથવા સર્વ વેદો શીખીને, અને ગુરુની અનુમતિ મેળવી, પહેલાં વર (ઇચ્છિત દાન) અર્પણ કરવો; ત્યારબાદ ગુરુને ગુરુદક્ષિણા આપવી.

Verse 8

गार्हस्थ्याश्रमकामस्तु गार्हस्थ्याश्रममावसेत् वानप्रस्थाश्रमं वापि चतुर्थं स्वेच्छयात्मनः

જો તેને ગાર્હસ્થ્ય આશ્રમની ઇચ્છા હોય તો ગાર્હસ્થ્ય આશ્રમમાં પ્રવેશ કરવો; અથવા વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં, તેમજ પોતાની ઇચ્છા મુજબ ચોથા (સંન્યાસ) આશ્રમમાં પણ પ્રવેશ કરી શકે.

Verse 9

तत्रैव वा गुरोर्गेहे द्विजो निष्ठामवाप्नुयात् गुरोरभावे तत्पुत्रे तच्छिष्ये तत्सुतं विना

ત્યાં જ ગુરુના ગૃહમાં દ્વિજએ પોતાની શિસ્તની નિષ્ઠા પૂર્ણ કરવી જોઈએ. ગુરુના અભાવે ગુરુપુત્ર અથવા ગુરુશિષ્યના અધિન, પરંતુ શિષ્યપુત્રના અધિન નહીં.

Verse 10

शुश्रूषन् निरभीमानो ब्रह्मचर्याश्रमं वसेत् एवं जयति मृत्युं स द्विजः शालकटङ्कट

સેવા કરતાં, ભય અને અહંકારથી રહિત રહી, બ્રહ્મચર્યાશ્રમમાં નિવાસ કરવો જોઈએ. આ રીતે તે દ્વિજ મૃત્યુને જીતે છે—હે શાલકટઙ્કટ।

Verse 11

उपावृत्तस्ततस्तस्माद् गृहस्थाश्रमकाम्यया असमानर्षिकुलजां कन्यामुद्वहेद् निशाचर

પછી ત્યાંથી પરત આવી, ગૃહસ્થાશ્રમની ઇચ્છાથી, પોતાના ઋષિકુલ સમાન ન હોય એવા ઋષિવંશમાં જન્મેલી કન્યાને વિવાહ કરવો—હે નિશાચર।

Verse 12

स्वकर्मणा धनं लब्ध्वा पितृदेवातिथीनपि सम्यक् संप्रीणयेद् भक्त्या सदाचाररतो द्विजः

પોતાના ધર્માનુકૂલ કર્મથી ધન મેળવી, સદાચારપરાયણ દ્વિજે ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓ, દેવો અને અતિથિઓને પણ યોગ્ય રીતે સંતોષવા જોઈએ.

Verse 13

सदाचारो निगदितो युष्माभिर्मम सुव्रताः लक्षणं श्रोतुमिच्ःआमि कथयध्वं तमद्य मे

હે સુવ્રતોએ, તમે મને સદાચાર વિશે કહ્યું છે. તેના લક્ષણો સાંભળવા હું ઇચ્છું છું; આજે તે મને કહો.

Verse 14

ऋषय ऊचुः सदाचारो निगदितस्तव यो ऽस्माभिरादरात् लक्षणं तस्य वक्ष्यामस्तच्छृणुष्व निशाचर

ઋષિઓએ કહ્યું—અમે આદરપૂર્વક તને જે સદાચાર કહ્યો, હવે તેના લક્ષણો કહીએ છીએ. હે નિશાચર, સાંભળ.

Verse 15

गृहस्थेन सदा कार्यमाचारपरिपालनम् न ह्याचारविहिनस्य भद्रमत्र परत्र च

ગૃહસ્થએ સદા આચારનું પાલન કરવું જોઈએ; કારણ કે આચારવિહિનને ઇહલોકમાં પણ પરલોકમાં પણ કલ્યાણ નથી.

Verse 16

यज्ञदानतपांसीह पुरुषस्य न भूतये भवन्ति यः समुल्लङ्घ्य सदाचारं प्रवर्तते

જે સદાચારને લંઘીને વર્તે છે, તે પુરુષ માટે યજ્ઞ, દાન અને તપ અહીં કલ્યાણકારક બનતાં નથી.

Verse 17

हुराचारो हि पुरुषो नेह नामुत्र नन्दते कार्यो यत्नः सदाचारे आचारो हन्त्यलक्षणम्

દુરાચારী પુરુષ ન ઇહલોકમાં ન પરલોકમાં આનંદ પામે છે. તેથી સદાચાર માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; આચાર અમંગળ લક્ષણોનો નાશ કરે છે.

Verse 18

तस्य स्वरूपं वक्ष्यामः सदाचारस्य राक्षस शृणुष्वैकमनास्तच्च यदि श्रेयो ऽभिवाञ्छसि

હે રાક્ષસ, તે સદાચારનું સ્વરૂપ હું કહું છું. જો તું પરમ શ્રેય ઇચ્છે, તો એકાગ્ર મનથી સાંભળ.

Verse 19

धर्मो ऽस्य मूलं धनमस्य शाखा पुष्पं च कामः फलमस्य मोक्षः असौ सदाचारतरुः सुकेशिन् संसेवितो येन स पुण्यभोक्त

ધર્મ તેનો મૂળ છે, અર્થ તેની શાખા છે, કામ તેનું પુષ્પ છે અને મોક્ષ તેનું ફળ છે. હે સુકેશિન, આ સદાચારનું વૃક્ષ છે; જે તેની સેવા કરે તે પુણ્યફળનો ભોગી બને છે.

Verse 20

ब्रह्मो मुहूर्ते प्रथमं विबुध्येदनुस्मरेद् देववरान् महर्षीन् प्राभातिकं मङ्गलमेव वाच्यं यदुक्तवान् देवपतिस्त्रिनेत्रः

બ્રહ્મમુહૂર્તે પ્રથમ જાગીને દેવશ્રેષ્ઠો અને મહર્ષિઓનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. પ્રભાતે માત્ર મંગલ વચન જ બોલવું—આ ત્રિનેત્ર દેવપતિએ કહ્યું છે.

Verse 21

सुकेशिरुवाच किं तदुक्तं सुप्रभातं शङ्करेण महात्मना प्रभाते यत् पठन् मर्त्यो मुच्यते पापबन्धनात्

સુકેશિને કહ્યું—મહાત્મા શંકરે જે ‘સુપ્રભાત’ કહ્યું છે તે શું છે, જેને પ્રભાતે પાઠ કરવાથી મનુષ્ય પાપબંધનથી મુક્ત થાય છે?

Verse 22

ऋषय ऊचुः श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ सुप्रभातं हरोदितम् श्रुत्वा स्मृत्वा पठित्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते

ઋષિઓએ કહ્યું—હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ, હર (શિવ) દ્વારા ઉચ્ચારાયેલું ‘સુપ્રભાત’ સાંભળો. તેને સાંભળી, સ્મરી અને પાઠ કરીને સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 23

ब्रह्म मुरारिस्त्रिपुरान्तकारी भानुः शशी भूमिसुतो बुधश्च गुरुश्च शुक्रः सह भानुजेन कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

બ્રહ્મા, મુરારી (વિષ્ણુ), ત્રિપુરાંતકારી (શિવ), ભાનુ (સૂર્ય), શશી (ચંદ્ર), ભૂમિસુત (મંગળ), બુધ, ગુરુ, શુક્ર તથા ભાનુજ (શનિ)—આ સર્વે મળીને મારું પ્રભાત મંગલમય કરે.

Verse 24

भृगुर्वसिष्ठः क्रतुरङ्गिराश्च मनुः पुलस्त्यः पुलहः सगौतमः रैभ्यो मरीचिश्च्यवनो ऋभुश्च कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

ભૃગુ, વસિષ્ઠ, ક્રતુ, અંગિરસ, મનુ, પુલસ્ત્ય, પુલહ તથા ગૌતમ; રૈભ્ય, મરીચિ, ચ્યવન અને ઋભુ—એ સર્વે મારું પ્રભાત શુભમંગલમય કરે।

Verse 25

सनत्कुमारः सनकः सनन्दनः सनातनो ऽप्यासुरिपिङ्गलौ च सप्त स्वराः सप्त रसातलाश्च कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

સનત્કુમાર, સનક, સનન્દન, સનાતન; તેમજ અસુરિ અને પિંગલ; સાથે સાત સ્વર અને સાત રસાતલ—આ સર્વે મારું પ્રભાત શુભ કરે।

Verse 26

पृथ्वी सगन्धा सरसास्तथाऽपः स्पर्शश्च वायुर्ज्वलनः सतेजाः नभः सशब्दं महता सहैव यच्छन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

સુગંધયુક્ત પૃથ્વી, રસયુક્ત જળ, સ્પર્શ તથા વાયુ, તેજસ્વી અગ્નિ, અને શબ્દયુક્ત આકાશ—મહત્ તત્ત્વ સાથે—આ સર્વે મને શુભ પ્રભાત અર્પે।

Verse 27

सप्तार्णवाः सप्त कुलाचलाश्च सप्तर्षयो द्वीपवराश्च सप्त भूरादि कृत्वा भुवनानि सप्त ददन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

સાત સમુદ્રો, સાત કુલાચલો, સાત ઋષિઓ અને સાત શ્રેષ્ઠ દ્વીપો—ભૂથી આરંભ કરીને સાત ભુવનો રચીને—આ સર્વે મને શુભ પ્રભાત આપે।

Verse 28

इत्थं प्रभाते परमं पवित्रं पठेत् स्मरेद्वा शृमुयाच्च भक्त्या दुःस्वप्ननाशो ऽनघ सुप्रभातं भवेच्च सत्यं भगवत्प्रसादात्

આ રીતે પ્રાતઃકાળે આ પરમ પવિત્ર પાઠને ભક્તિપૂર્વક વાંચવો, સ્મરવો અથવા સાંભળવો જોઈએ. હે નિષ્પાપ, દુઃસ્વપ્નો નાશ પામે છે અને ભગવત્કૃપાથી ખરેખર શુભ પ્રભાત પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 29

ततः समुत्थाय विचिन्तयेन धर्मं तथार्थं च विहाय शय्याम् उत्थाय पश्चाद्धरिरित्युदीर्य गच्छेत् तदोत्सर्गविधिं हि कर्तुम्

પછી શય્યા ત્યજી ઊઠીને ધર્મ અને અર્થનું ચિંતન કરવું. ત્યારબાદ ‘હરિ’ એમ ઉચ્ચારી ઉત્સર્ગ (મલમૂત્ર ત્યાગ)ની વિધિ કરવા જવું.

Verse 30

न देवगोब्राह्मणवह्निमार्गे न राजमार्गे न चतुष्पथे च कुर्यादथोत्सर्गमपीह गोष्ठे पूर्वापरां चैव समाश्रितो गाम्

દેવતા, ગાય, બ્રાહ્મણ અથવા અગ્નિ સાથે સંબંધિત માર્ગમાં, રાજમાર્ગમાં તથા ચૌમાર્ગે ઉત્સર્ગ ન કરવો. ગોશાળામાં પણ પૂર્વ–પશ્ચિમ દિશાનું ધ્યાન રાખીને વિધિપૂર્વક કરવો.

Verse 31

ततस्तु शौचार्थमुपाहरेन्मृदं गुदे त्रयं पाणितले च सप्त तथोभयोः पञ्च चतुस्तथैकां लिङ्गे तथैकां मृदमाहरेत

પછી શુદ્ધિ માટે માટી લેવી—ગુદે ત્રણ વાર, હથેળી પર સાત વાર, બંને હાથ પર પાંચ વાર, ચાર વાર, તથા લિંગ પર એક વાર; અને ફરી એક વાર માટી લેવી.

Verse 32

नान्तर्जलाद्राक्षस मूषिकस्थलात् शौचावशिष्टा शरणात् तथान्या वल्मीकमृच्चैव हि शौचनाय ग्राह्य सदाचारविदा नरेण

પાણીની અંદરથી, રાક્ષસસ્થાનથી, ઉંદરના બિલ્લા/સ્થળથી, કોઈના શૌચ પછી બચેલી માટીમાંથી, આશ્રયસ્થાનથી તથા આવા અન્ય સ્થળોથી શુદ્ધિ માટે માટી ન લેવી. સદાચાર જાણનાર પુરુષે શુદ્ધિ માટે વલ્મીક (ચીંટીઓના ટેકરા)ની માટી લેવી.

Verse 33

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वापि विद्वान् प्रक्षाल्य पादौ भुवि संनिविष्टः समाचमेदद्भिरफेनिलाभिरादौ परिमृज्य मुखं द्विरद्भिः

ઉત્તરમુખી અથવા પૂર્વમુખી થઈ, વિદ્વાન પુરુષ પગ ધોઈ જમીન પર બેસે. ફેનરહિત જળથી આચમન કરે; પ્રથમ મુખ પુંછી, પછી બે વાર જળથી આચમન કરે.

Verse 34

ततः स्पृशेत्खानि शिरः करेण संध्यामुपासीत ततः क्रमेण केशांस्तु संशोध्य च दन्तधावनं कृत्वा तथा दर्पणदर्शनं च

ત્યારબાદ હાથથી શરીરના રંધ્રો અને શિરનો સ્પર્શ કરવો; પછી ક્રમપૂર્વક સંધ્યા-ઉપાસના કરવી. ત્યારપછી વાળ શુદ્ધ કરી દંતધાવન કરવું અને દર્પણમાં દર્શન પણ કરવું.

Verse 35

कृत्वा शिरःस्नानमथाङिड्कं वा संपूज्य तोयेन पितॄन् सदेवान् होमं च कृत्वालभनं शुभानां कृत्वा बहिर्निर्गमनं प्रशस्तम्

શિરઃસ્નાન અથવા વિધિપૂર્વક અંગસ્નાન કરીને, જળથી દેવો સહિત પિતૃઓનું યથાવત્ પૂજન/તર્પણ કરવું. પછી હોમ કરીને શુભ અનુલેપન કરવું; ત્યારબાદ ઘરની બહાર નીકળવું પ્રશસ્ત ગણાયું છે.

Verse 36

दूर्वादधिसर्पिरथोदकुम्भं धेनुं सवत्सां वृषभं सुवर्णम् मृद्गोमयं स्वस्तिकमक्षतानि लाजामधु ब्राह्मणकन्यकां च

દૂર્વા, દહીં, ઘી, જળ-કલશ; વાછરડાંসহ ધેનુ, વૃષભ અને સુવર્ણ; માટી અને ગોમય, સ્વસ્તિક-ચિહ્ન, અક્ષત; લાજા અને મધુ—તથા બ્રાહ્મણ-કન્યા પણ—આ બધાં મંગલ કર્મોપકરણ તરીકે કથિત છે.

Verse 37

श्वेतानि पुष्पाण्यथ शोभनानि हुताशनं चन्दमर्कबिम्बम् अश्वत्थवृक्षं च समालभेत ततस्तु कुर्यान्निजजातिधर्मम्

શ્વેત અને શોભન પુષ્પો, પવિત્ર અગ્નિ, ચંદ્ર અને સૂર્યમંડળ—એનો આશ્રય/સ્મરણ કરવો; તથા અશ્વત્થ વૃક્ષનો સ્પર્શ/ઉપગમ કરવો. ત્યારબાદ પોતાની જાતિ-ધર્મ મુજબ કર્તવ્ય કરવું.

Verse 38

देशानुशिष्टं कुल धर्ममग्र्यं स्वगोत्रधर्मं न हि संत्यजेत् तेनार्थसिद्धिं समुपाचरेत नासत्प्रलापं न च सत्यहीनम्

દેશપરંપરા દ્વારા ઉપદિષ્ટ શ્રેષ્ઠ કુલધર્મ અને પોતાનો ગોત્રધર્મ ત્યજવો નહિ. તેનું પાલન કરવાથી હેતુસિદ્ધિ થાય છે. અસત્ પ્રલાપ ન કરવો અને સત્યહીન વચન પણ ન બોલવું.

Verse 39

न निष्ठुरं नागमशास्त्रहीनं वाक्यं वदेत्साधुजनेन येन निन्द्यो भवेन्नैव च धर्मःएदी संगं न चासत्सु नरेषु कुर्यात्

સાધુજનોમાં નિંદ્ય થવાનું કારણ બને એવા કઠોર વચન ન બોલવા, તેમજ આગમ-શાસ્ત્રવિહિન વાત પણ ન કહેવી. ધર્મનિંદક ન બનવું અને દુષ્ટ પુરુષોની સંગત ન કરવી.

Verse 40

संध्यासु वर्ज्यं सुरतं दिवा च सर्वासु योनीषु पराबलासु आगारशून्येषु महीतलेषु रजस्वलास्वेव जलेषु वीर

હે વીર, સંધ્યાકાળે તથા દિવસે પણ સૂરત (મૈથુન) વર્જ્ય છે; અને પરાધીન (અન્યના અધિકાર/રક્ષણમાં રહેલી) સ્ત્રીઓ સાથે તો સર્વથા નહીં. ખાલી ઘરમાં, નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર, રજસ્વલા સ્ત્રી સાથે અને જળમાં પણ મૈથુન ન કરવું.

Verse 41

वृथाटनं था दानं वृथा च पशुमारणम् न कर्त्तव्यं गृहस्थेन वृता दारपरिग्रहम्

ગૃહસ્થએ વ્યર્થ ભટકવું, નિષ્પ્રયોજન દાન આપવું અને કારણ વિના પશુહિંસા કરવી ન જોઈએ; તેમજ અવિવેકથી પત્ની-ગ્રહણ (વિવાહ) પણ ન કરવો જોઈએ.

Verse 42

वृथाटनान्नित्यहानिर्वृथादानाद्धनक्षयः वृथा पशुघ्नः प्राप्नोति पातकं नरकप्रदम्

વ્યર્થ ભટકવાથી રોજ હાનિ (સમય અને કર્તવ્યની) થાય છે; નિષ્પ્રયોજન દાનથી ધનક્ષય થાય છે. જે કારણ વિના પશુહિંસા કરે છે તે નરકપ્રદ પાપને પામે છે.

Verse 43

संतत्या हानिरश्लाघया वर्णसंकरतो भयम् भेतव्यं च भवेल्लोके वृथादारपरिग्रहात्

અયોગ્ય/વ્યર્થ દારપરિગ્રહથી સંતતિની હાનિ, અપયશ અને વર્ણસંકરનો ભય થાય છે; તેથી લોકમાં આવા આચરણથી ભય રાખીને તેને ટાળવું જોઈએ.

Verse 44

परस्वे परदारे च न कार्या बुद्धिरुत्तमैः परस्वं नरकायैव परदाराश्च मृत्यवे

ઉત્તમ પુરુષોએ પરધન અને પરસ્ત્રી પર મન ન લગાવવું; પરધન નરક તરફ લઈ જાય છે અને પરસ્ત્રી મૃત્યુનું કારણ બને છે.

Verse 45

नेक्षेत् परस्त्रियं नग्नां न संभाषेन तस्करान् उद्क्यादर्शनं स्पर्शं संभाषं च विवर्जयेत्

પરસ્ત્રીને નગ્ન અવસ્થામાં જોવી ન જોઈએ; ચોરો સાથે વાતચીત ન કરવી. રજસ્વલા (ઉદક્યા) સ્ત્રીનું દર્શન, સ્પર્શ અને સંભાષણ પણ ત્યજવું.

Verse 46

नैकासने तथा स्थेयं सोदर्या परजायया तथैव स्यान्न मातुश्च तथा स्वदुहितुस्त्वपि

પોતાની સગી બહેન અથવા પરપુરુષની પત્ની સાથે એક જ આસન પર ન બેસવું; તેવી જ રીતે માતા સાથે અને પોતાની પુત્રી સાથે પણ એવું ન કરવું.

Verse 47

न च स्नायीत वै नग्नो न शयीत कदाचन दिग्वाससो ऽपि न तथा परिभ्रमणमिष्यते/ भिन्नासनभाजनादीन् दूरतः परिवर्जयेत्

નગ્ન થઈને સ્નાન ન કરવું અને કદી પણ નગ્ન થઈને શયન ન કરવું; દિગ્વાસ (અल्पવસ્ત્ર) બનીને તેમ ફરવું પણ માન્ય નથી. ભિન્ન/દૂષિત આસન, વાસણ વગેરેને દૂરથી ટાળવા.

Verse 48

नन्दासु नाभ्यङ्गमुपाचरेत क्षौरं च रिक्तासु जयासु मांसम् पूर्णासु योषित्परिवर्जयेत भद्रासु सर्वाणि समाचरेत

નંદા તિથિઓમાં અભ્યંગ (તેલમર્દન) ન કરવું; રિક્તા તિથિઓમાં ક્ષૌર (દાઢી/વાળ કાપવું, મુંડન) ટાળવું; જયા તિથિઓમાં માંસ વર્જ્ય રાખવું; પૂર્ણા તિથિઓમાં સ્ત્રીસંગ (કામભોગ)થી વિરત રહેવું; ભદ્રા તિથિઓમાં આ બધાં કર્મ કરી શકાય.

Verse 49

नाभ्यङ्गमर्के न च भूमिपुत्रे क्षौरं च शुक्रे रविजे च मांसम् बुधेषु योषिन्न समाचरेत शेषेषु सर्वाणि सदैव कुर्यात्

રવિવારે તથા મંગળવારે તેલમાલિશ (અભ્યંગ) ન કરવો. શુક્રવારે ક્ષૌર (દાઢી/મુંડન) ન કરાવવું. રવિવારે માંસાહાર ન કરવો. બુધવારે સ્ત્રીસંગ (મૈથુન) ન કરવો. બાકીના દિવસોમાં આ બધું કરી શકાય.

Verse 50

चित्रासु हस्ते श्रवणे च तैलं क्षौरं विशाखास्वभिजित्सुवर्ज्यम् मूले मृगे भाग्रपदासु मांसं योषिन्मघाकृत्तिकयोत्तरासु

ચિત્રા, હસ્ત અને શ્રવણ નક્ષત્રોમાં તેલાભ્યંગ વર્જ્ય. વિશાખા અને અભિજિત્ નક્ષત્રોમાં ક્ષૌર કરવું નહીં. મૂલ, મૃગશીર્ષ તથા બન્ને ભાદ્રપદા નક્ષત્રોમાં માંસ ભક્ષણ વર્જ્ય. મઘા, કૃત્તિકા અને ઉત્તરાઓમાં સ્ત્રીસંગ વર્જ્ય.

Verse 51

सदैव जर्ज्यं शयनमुदक्शिरास् तथा प्रतीच्यां रजनीचरेश भुञ्जीत नैवेह च दक्षिणामुखो न च प्रतीच्यामभिभोजनीयम्

માથું ઉત્તર તરફ રાખીને સૂવું સદા વર્જ્ય છે; તેમજ પશ્ચિમ તરફ માથું રાખીને સૂવું પણ, હે રજનીચરેશ. દક્ષિણમુખે ભોજન ન કરવું, અને પશ્ચિમમુખે ભોજન કરવું પણ ન કરવું.

Verse 53

देवालयं चैत्यतरुं चतुष्पथं विद्याधिकं चापि गुरुं प्रदक्षिणम् माल्यान्नपानं वसनानि यत्नतो नान्यैर्धृतांश्चापि हि धारयेद् बुधः // वम्प्_14.52 स्नायाच्छिरःस्नानतया च नित्यं न कारणं चैव विना निशासु ग्रहोपरागे स्वजनापयाते मुक्त्वा च जन्मर्क्षगते शशङ्के

બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ દેવાલય, ચૈત્યવૃક્ષ, ચતુષ્પથ (ચોરસ્તો), વિદ્યામાં અધિક પુરુષ અને ગુરુની પ્રદક્ષિણા કરવી. કાળજીપૂર્વક અન્યે ધારણ કરેલી માળા, ઉચ્છિષ્ટ અન્ન-પાન અને અન્યે વપરેલા વસ્ત્રો ધારણ ન કરવાં. નિત્ય શિરઃસ્નાન કરવું; યોગ્ય કારણ વિના રાત્રે સ્નાન ન કરવું—ગ્રહણકાળે, સ્વજનના અવસાન/શોકકાળે, તથા ચંદ્ર જન્મનક્ષત્રમાં હોય ત્યારે અપવાદ છે.

Verse 54

नाभ्यङ्गितं कायमुपस्पृशेच्च स्नातो न केशान् विधुनीत चापि गात्राणि चैवाम्बरपाणिना च स्नातो विमृज्याद् रजनीचरेश

સ્નાન પછી તેલ લગાવેલું (અભ્યંગિત) શરીર સ્પર્શ ન કરવું, અને વાળ ઝાટકવા પણ નહીં. સ્નાન કરીને વસ્ત્રના છેડા/હાથમાં લીધેલા વસ્ત્રથી અંગો પુંછવા, હે રજનીચરેશ.

Verse 55

वसेच्च देशेषु सुराजकेषु सुसंहितेष्वेव जनेषु नित्यम् अक्रोधना न्यायपरा अमत्सराः कृषीवला ह्योषधयश्च यत्र

સુશાસનવાળા દેશોમાં અને સુવ્યવસ્થિત પ્રજાજનોમાં સદા નિવાસ કરવો જોઈએ—જ્યાં લોકો ક્રોધરહિત, ન્યાયપરાયણ, મત્સરરહિત હોય અને જ્યાં ખેડૂત તથા ઔષધીય વનસ્પતિઓ ઉપલબ્ધ હોય।

Verse 56

न तेषु देशेषु वसेत बुद्धिमान् सदा नृपो दण्डरुचिस्त्वशक्तः जनो ऽपि नित्योत्सवबद्धवैरः सदा जिगीषुश्च निशाचरेन्द्र

હે નિશાચરેન્દ્ર! જ્યાં દેશોમાં રાજા સદા દંડ આપવા માં રસ ધરાવે પરંતુ યોગ્ય શાસનમાં અશક્ત હોય, અને જ્યાં લોકો પણ નિત્ય ઉત્સવોના કારણે વૈરમાં બંધાયેલા રહી સદા જીતવાની ઇચ્છા ધરાવતા હોય—ત્યાં બુદ્ધિમાને વસવું ન જોઈએ।