Verse 44
Katharudra
प्रत्यगात्मतया भाति ज्ञानाद्वेदान्तवाक्यजात् ॥
शुद्धमीश्वरचैतन्यं जीवचैतन्यमेव च ।
प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं च फलं तथा ॥
इति सप्तविधं प्रोक्तं भिद्यते व्यवहारतः ।
मायोपाधिविनिर्मुक्तं शुद्धमित्यभिधीयते ॥
मायासंबन्धतश्चेशो जीवोऽविद्यावशस्तथा ।
अन्तःकरणसंबन्धात्प्रमातेत्यभिधीयते ॥
तथा तद्वृत्तिसंबन्धात्प्रमाणमिति कथ्यते ।
अज्ञातमपि चैतन्यं प्रमेयमिति कथ्यते ॥
तथा ज्ञातं च चैतन्यं फलमित्यभिधीयते ॥
प्रत्यक्-आत्मतया भाति । ज्ञानात् वेदान्त-वाक्य-जात् ॥
शुद्धम् ईश्वर-चैतन्यम् । जीव-चैतन्यम् एव च ।
प्रमाता च । प्रमाणम् च । प्रमेयम् च । फलम् तथा ॥
इति सप्त-विधम् प्रोक्तम् । भिद्यते व्यवहारतः ।
माया-उपाधि-विनिर्मुक्तम् शुद्धम् इति अभिधीयते ॥
माया-सम्बन्धतः च ईशः । जीवः अविद्या-वशः तथा ।
अन्तःकरण-सम्बन्धात् प्रमाता इति अभिधीयते ॥
तथा तत्-वृत्ति-सम्बन्धात् प्रमाणम् इति कथ्यते ।
अज्ञातम् अपि चैतन्यम् प्रमेयम् इति कथ्यते ॥
तथा ज्ञातम् च चैतन्यम् फलम् इति अभिधीयते ॥
pratyagātmatayā bhāti jñānād vedāntavākyajāt ||
śuddham īśvaracaitanyaṃ jīvacaitanyam eva ca |
pramātā ca pramāṇaṃ ca prameyaṃ ca phalaṃ tathā ||
iti saptavidhaṃ proktaṃ bhidyate vyavahārataḥ |
māyopādhivinirmuktaṃ śuddham ity abhidhīyate ||
māyāsambandhataś ceśo jīvo’vidyāvaśas tathā |
antaḥkaraṇasambandhāt pramātety abhidhīyate ||
tathā tadvṛttisambandhāt pramāṇam iti kathyate |
ajñātam api caitanyaṃ prameyam iti kathyate ||
tathā jñātaṃ ca caitanyaṃ phalam ity abhidhīyate ||
વેદાંતવાક્યોના સમૂહથી ઉત્પન્ન જ્ઞાનથી આત્મા પ્રત્યગાત્મા રૂપે પ્રકાશે છે. શુદ્ધ ચૈતન્ય, ઈશ્વર-ચૈતન્ય, જીવ-ચૈતન્ય, પ્રમાતા, પ્રમાણ, પ્રમેય અને ફળ—આ સાતવિધ ભેદ માત્ર વ્યવહારિક લેવડદેવડમાં જ ભિન્ન દેખાય છે. માયાના ઉપાધિથી મુક્ત જે છે તે ‘શુદ્ધ’ કહેવાય. માયાસંબંધથી તે ‘ઈશ્વર’ કહેવાય; અવિદ્યાના આધીન હોવાથી તે ‘જીવ’ કહેવાય. અંતઃકરણના સંબંધથી ‘પ્રમાતા’ કહેવાય; મનની વૃત્તિના સંબંધથી ‘પ્રમાણ’ કહેવાય. અજ્ઞાત હોવા છતાં ચૈતન્ય ‘પ્રમેય’ કહેવાય; અને જાણવામાં આવેલું ચૈતન્ય ‘ફળ’ કહેવાય.
Through the knowledge arising from the collection of Vedāntic statements, (the Self) shines as the inner Self. Pure consciousness, Īśvara-consciousness, jīva-consciousness, the knower, the means of knowledge, the object of knowledge, and the result—this sevenfold (classification) is taught as a distinction only in empirical dealings. That which is free from the limiting adjunct of māyā is called ‘pure’. By relation to māyā it is called Īśvara; as under the sway of avidyā it is called jīva. By relation to the inner organ it is called the knower; by relation to its mental modification it is called the means of knowledge. Consciousness, though unknown, is called the object; consciousness, when known, is called the result.