Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 30

Devanagari script

तस्य पश्चिमभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम् । गंगेश्वरमिति ख्यातं गंगया यत्प्रतिष्ठितम्

Transliteration

tasya paścimabhāge tu nātidūre vyavasthitam | gaṃgeśvaramiti khyātaṃ gaṃgayā yatpratiṣṭhitam

Translation

તેના પશ્ચિમ ભાગમાં, બહુ દૂર નહીં, ગંગાદેવી દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત ‘ગંગેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ (તીર્થ/શિવાલય) સ્થિત છે.

Word by Word

• तस्य: of that (place/it)
• तस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन (Singular)

• पश्चिमभागे: in the western part
• पश्चिमभागे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पश्चिम + भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; समासः—पश्चिमः भागः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• तु: indeed/but
• तु: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), विरोध/अन्वयार्थक

• नातिदूरे: not very far (away)
• नातिदूरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: न + अति + दूर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; अव्ययीभावः—न अति दूरम् (not very far)

• व्यवस्थितम्: situated/placed
• व्यवस्थितम्: Karma-samānādhikaraṇa / Predicative (विधेय)
• Type: Adjective
• Root: वि + अव + स्था (धातु) → व्यवस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन; ‘स्थित’ = placed/situated

• गंगेश्वरम्: Gangeśvara (Lord of Gaṅgā)
• गंगेश्वरम्: Karta/Predicate nominative (उद्देश्य/विधेय)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन; समासः—गङ्गायाः ईश्वरः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• इति: thus
• इति: Quotative marker (इत्यर्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/इत्यर्थक अव्यय

• ख्यातम्: known/called
• ख्यातम्: Predicate (विधेय)
• Type: Adjective
• Root: ख्या (धातु) → ख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘प्रसिद्ध’

• गंगया: by Gaṅgā
• गंगया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• यत्: which
• यत्: Karma/Relative (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)

• प्रतिष्ठितम्: established/consecrated
• प्रतिष्ठितम्: Predicate (विधेय)
• Type: Adjective
• Root: प्र + स्था (धातु) → प्रतिष्ठित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

Speaker

Īśvara (Śiva) (deduced from dialogue frame)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgeśvara

Type: temple

Skanda Dialogue

Listener: Devī

Visual Art Cues

Scene: A small but radiant Śiva-liṅga shrine stands to the west; Gaṅgā appears as a divine woman with a water-pot, performing pratiṣṭhā/abhisheka, sanctifying the liṅga named Gaṅgeśvara.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Gaṅgeśvara (Śiva-liṅga)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tīrthas and liṅgas are sanctified through divine installation, making geography itself a vehicle of liberation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gaṅgeśvara, a Śiva site established by Gaṅgā in Prabhāsa-kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly, darśana and worship at the installed liṅga; no explicit rite stated in this verse.