Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 16

Devanagari script

अवैक्षत तदा कामं विस्फार्य नयनं तदा । तृतीयं देवदेवेशि देवदेवस्त्रिलोचनः

Transliteration

avaikṣata tadā kāmaṃ visphārya nayanaṃ tadā | tṛtīyaṃ devadeveśi devadevastrilocanaḥ

Translation

ત્યારે ત્રિનેત્ર દેવોના દેવે નેત્ર વિસ્તારી કામને જોયો. હે દેવદેવેશી, તે ક્ષણે તેમણે તૃતીય નેત્ર ઉઘાડ્યું.

Word by Word

• अवैक्षत: looked (upon)
• अवैक्षत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अव-ईक्ष् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/Past), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम् (singular)

• तदा: then
• तदा: Kāla-adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (temporal adverb)

• कामम्: Kāma
• कामम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), द्वितीया-विभक्तिः (accusative), एकवचनम् (singular)

• विस्फार्य: having widened
• विस्फार्य: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial to verb/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: वि-√स्फार् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (absolutive/gerund), पूर्वक्रिया (prior action)

• नयनम्: eye
• नयनम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः (neuter), द्वितीया-विभक्तिः (accusative), एकवचनम् (singular)

• तदा: then
• तदा: Kāla-adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (temporal adverb)

• तृतीयम्: the third
• तृतीयम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तृतीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः (neuter), द्वितीया-विभक्तिः (accusative), एकवचनम् (singular); विशेषणम् (qualifier)

• देवदेवेशि: O goddess, ruler of the gods
• देवदेवेशि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देव-देव-ईशि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः (feminine), सम्बोधन-विभक्तिः (vocative), एकवचनम् (singular)

• देवदेवः: the God of gods
• देवदेवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव-देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), प्रथमा-विभक्तिः (nominative), एकवचनम् (singular)

• त्रिलोचनः: three-eyed
• त्रिलोचनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: त्रि-लोचन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः (masculine), प्रथमा-विभक्तिः (nominative), एकवचनम् (singular); विशेषणम् (qualifier)

Speaker

Sūta (deduced)

Skanda Dialogue

Listener: देवी/पार्वती (देवदेवेशि संबोधन)

Visual Art Cues

Scene: शिव त्रिलोचन—नेत्र विस्फारित; तृतीय नेत्र खुलता हुआ; सामने भयभीत कामदेव धनुष सहित

Characters & Entities

• Kāma
• Trilocana (Śiva)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The ‘third eye’ represents higher knowledge that burns lust and delusion, restoring spiritual order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named in this verse; the episode serves the Prabhāsa-kṣetra glorification in the chapter’s conclusion.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.