Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 4

Devanagari script

गोमती संगता यत्र सागरेण द्विजोत्तमाः । मुक्तिद्वारं तु तत्प्रोक्तं कलिकाले न संशयः

Transliteration

gomatī saṃgatā yatra sāgareṇa dvijottamāḥ | muktidvāraṃ tu tatproktaṃ kalikāle na saṃśayaḥ

Translation

હે દ્વિજોત્તમો, જ્યાં ગોમતી સમુદ્ર સાથે મળે છે, તે સ્થાન કલિયુગમાં ‘મુક્તિદ્વાર’ કહેવાયું છે—એમાં સંશય નથી.

Word by Word

• गोमती: Gomatī (river)
• गोमती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गोमती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• संगता: joined, met
• संगता: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: सम्+गम् (धातु) → संगत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• यत्र: where
• यत्र: Adhikaraṇa (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक-सम्बन्धबोधक (relative adverb: where)

• सागरेण: with the ocean / by the ocean
• सागरेण: Sahakāraka/Instrument (करण/सह)
• Type: Noun
• Root: सागर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन

• द्विजोत्तमाः: O best of the twice-born (brahmins)
• द्विजोत्तमाः: Sambodhana/Addressed (contextual) or Karta (implied audience)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः ‘द्विजेषु उत्तमाः’

• मुक्तिद्वारम्: gate to liberation
• मुक्तिद्वारम्: Karma/Predicate nominative (object/identifier)
• Type: Noun
• Root: मुक्ति (प्रातिपदिक) + द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन; ‘मुक्तेः द्वारम्’

• तु: indeed
• तु: Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधार्थक-निपात (particle: indeed/but)

• तत्: that
• तत्: Karma (object) / Correlative
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• प्रोक्तम्: is declared
• प्रोक्तम्: Predicate (said/called)
• Type: Adjective
• Root: प्र+वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोग-सूचक

• कलिकाले: in the Kali age
• कलिकाले: Adhikaraṇa (Location in time/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कलि (प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; ‘कलेः काले’

• न: not / no
• न: Negation
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात (negation)

• संशयः: doubt
• संशयः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: संशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Prahlāda (continuing)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: मुक्तिद्वार-गोमतीसागर-संगम

Type: sangam

Skanda Dialogue

Listener: dvija-uttamāḥ

Visual Art Cues

Scene: The confluence is shown as a radiant ‘gate’: a luminous arch of light over meeting waters; pilgrims stand in prayer, sensing a threshold beyond the world.

Characters & Entities

• Gomati
• Ocean (Sāgara)
• Kali-yuga
• Mukti

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In Kali-yuga, accessible tīrthas are emphasized as compassionate paths to mokṣa.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The confluence where the Gomati joins the Ocean near Dvārakā.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is stated; the verse gives a doctrinal proclamation of the site as a mokṣa-gate.