Adhyaya 39
અધ્યાય ૩૯માં પ્રહ્લાદ દ્વાદશી સંબંધિત શુભ નામો ગણાવીને કહે છે કે પ્રતિદિનનું પુણ્ય હવિષ્-સદૃશ નૈવેદ્ય અર્પણ અને વિષ્ણુના રાત્રિ-જાગરણથી વધે છે, ખાસ કરીને શાલગ્રામ-શિલા સામે. ઘીનો દીવો (યુગ્મ વાટ સાથે), શાલગ્રામને પુષ્પોથી ઢાંકવું, અને ચક્રચિહ્નિત વૈષ્ણવ પ્રતિમાનું અભ્યંગપૂર્વક પૂજન—ચંદન, કપૂર, કૃષ્ણાગરુ અને કસ્તૂરીથી—એવી વિધિઓ જણાવાય છે. ફલશ્રુતિમાં દ્વાદશી-જાગરણનું ફળ મહાતીર્થોના પુણ્ય, યજ્ઞ-વ્રત, વેદાધ્યયન, પુરાણશ્રવણ/અધ્યયન, તપ અને આશ્રમધર્મના સમસ્ત પુણ્ય સમાન ગણાય છે, અને આ ઉપદેશ પ્રમાણવક્તાઓની પરંપરાથી પ્રાપ્ત થયો છે એમ કહે છે. સૂત શ્રદ્ધાથી આ આચરણ કરવા પ્રેરણા આપે છે. પછી દ્વારકાનું માહાત્મ્ય વિસ્તરે છે—યાત્રા શક્ય ન હોય તો પણ મનથી સ્મરણ, જપ અને ઘરમાં પાઠ કરવાથી ફળ મળે. વૈષ્ણવોને દાન, કથા-શ્રવણ, અને દ્વાદશીના જાગરણકાળે વિશેષ પાઠની ભલામણ છે; અવિરત ભક્તિથી ઘરમાં અનેક તીર્થો અને દેવતાઓ નિવાસ કરે છે એવો ભાવ પણ દર્શાવાય છે. અંતે વૈષ્ણવોનો અપમાન, શોષણકારી કર્મો, અને પવિત્ર વૃક્ષોને—ખાસ કરીને અશ્વત્થને—હાનિ કરવી નિષિદ્ધ છે; તેના વિરુદ્ધ ન્યગ્રોધ, ધાત્રી અને તુલસીનું રોપણ-રક્ષણ મહાપુણ્ય કહેવાય છે. કલિયુગમાં નિત્ય વિષ્ણુપાઠ અને ભાગવતગાન શ્રેષ્ઠ ધર્મ, ગોપીચંદન તિલક (ધારણ-દાન) તથા દ્વાદશી-જાગરણની મહિમા, અને દરરોજ “દ્વારકા” નામોચ્ચારથી તીર્થસદૃશ પુણ્ય થાય છે એમ નિષ્કર્ષ છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीप्रह्लाद उवाच । जया च विजया चैव जयंती पापनाशिनी । उन्मीलिनी वंजुली च त्रिस्पृशा पक्षवर्द्धिनी
શ્રી પ્રહ્લાદ બોલ્યા—જયા અને વિજયા, તથા પાપનાશિની જયંતી; ઉન્મીલિની, વંજુલી, ત્રિસ્પૃશા અને પક્ષવર્ધિની।
Verse 2
पुण्यं सर्वपुराणानां ते लभंते दिनेदिने । पक्वान्नं ये प्रकुर्वंति हविर्द्धान्यसमुद्भवम्
હવિ-ધાન્યમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું પક્વાન્ન ભક્તિપૂર્વક નૈવેદ્યરૂપે તૈયાર કરનારાઓ દિનપ્રતિદિન સર્વ પુરાણોમાં પ્રશંસિત પુણ્ય મેળવે છે।
Verse 3
जागरे पद्मनाभस्य घृतेनैव सुपाचितम् । वर्तिद्वयसमायुक्तं दीपं घृतसमन्वितम्
પદ્મનાભના જાગરણમાં ઘીથી સુપક્વ કરેલો, બે વાટીઓથી યુક્ત અને ઘીથી પરિપૂર્ણ દીપ અર્પણ કરવો જોઈએ।
Verse 4
यः कुर्य्याज्जागरे विष्णोः शालिग्रामशिलाग्रतः । शालग्रामशिलाग्रे तु ये प्रकुर्वंति जागरम्
જે શાલિગ્રામ-શિલાના સમક્ષ વિષ્ણુનું જાગરણ કરે છે—હા, જે શાલિગ્રામ-શિલા આગળ રાત્રિ-જાગરણ કરે છે—(તે મહાપુણ્ય પામે છે)।
Verse 5
कुर्वंति नृत्यवाद्ये च लोकानां रंजनाय च । संछादयंति कुसुमैः शालिग्रामशिलां च ये
જે લોકોના રંજન માટે નૃત્ય અને વાદ્યનું આયોજન કરે છે, અને જે શાલિગ્રામ-શિલાને પુષ્પોથી આચ્છાદિત કરીને પૂજા કરે છે, તેઓ પુણ્યકર્મી તરીકે પ્રશંસિત થાય છે।
Verse 6
चक्रांकितां विशेषेण प्रतिमां वैष्णवीं द्विजाः । चंदनं च सकर्पूरं कृष्णागुरुसमन्वितम्
હે દ્વિજોયે! ચક્રચિહ્નથી અંકિત વૈષ્ણવ પ્રતિમાનું વિશેષ પૂજન કરો; અને કપૂર સહિત ચંદન, કૃષ્ણ-અગુરુ ભેળવી સુગંધિત કરીને અર્પણ કરો।
Verse 7
युक्तं मृगमदेनापि यः करोति विलेपनम् । द्वादश्यां देवदेवस्य रात्रौ जागरणे सदा
જે મૃગમદ (કસ્તૂરી) ભેળવીને પણ લેપન કરે છે, તે દ્વાદશીની રાત્રે દેવદેવ માટે સદા જાગરણ રાખીને મહાપુણ્ય પામે છે।
Verse 8
तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण च वोऽग्रतः । तत्फलं कोटितीर्थे तु उज्जयिन्यां महालये
તેનું પુણ્ય હું તમારાં આગળ સંક્ષેપમાં કહું છું; તેનું ફળ ઉજ્જયિનીના મહાલયમાં આવેલા કોટિતીર્થમાં મળતા ફળ સમાન છે।
Verse 9
वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे मथुरायां त्रिपुष्करे । अयोध्यायां प्रयागे च तीर्थे सागरसंगमे
તે ફળ વારાણસી, કુરુક્ષેત્ર, મથુરા, ત્રિપુષ્કર; અયોધ્યા, પ્રયાગ અને સાગરસંગમ તીર્થમાં મળતા પુણ્ય સમાન છે।
Verse 10
सर्वपुण्येषु तीर्थेषु देवतायतनेषु च । कृतैर्यज्ञायुतैस्तत्र व्रतदानैश्च पुष्कलैः
આ પુણ્ય સર્વ પવિત્ર તીર્થો અને દેવાલયોમાં મળતા પુણ્ય સમાન છે—જાણે ત્યાં અસંખ્ય યજ્ઞો થયા હોય અને પ્રચુર વ્રતો તથા ઉદાર દાનો અપાયા હોય।
Verse 11
वेदैरधीतैर्यत्पुण्यं पुराणैश्चावगाहितैः । तपोभिश्चरितैः पुण्यं सम्यगाश्रम पालनैः
વેદોના અધ્યયનથી જે પુણ્ય મળે છે, પુરાણોના ગહન અનુશીલનથી જે ફળ મળે છે, તપશ્ચર્યાથી જે પુણ્ય થાય છે તથા પોતાના આશ્રમધર્મનું સમ્યક્ પાલન કરવાથી જે પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે—તે જ (અહીં) સમાન ગણાય છે.
Verse 12
यत्फलं मुनिभिः प्रोक्तं वेदव्यासेन पुत्रक । तत्फलं जागरे विष्णोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
હે પ્રિય પુત્રક! મુનિઓ અને વેદવ્યાસે જે ફળ કહ્યું છે, શુક્લપક્ષ હોય કે કૃષ્ણપક્ષ—વિષ્ણુ માટે જાગરણ કરવાથી એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 13
हैमवत्यै पुरा प्रोक्तं कैलासे शूलपाणिना । नारदाय पुरा प्रोक्तं ब्रह्मणा मत्समीपतः
પૂર્વે કૈલાસ પર શૂલપાણિ (શિવ) એ હૈમવતીને આ કહ્યું હતું; અને બહુ પહેલાં બ્રહ્માએ મારી જ સન્નિધિમાં નારદને આ ઉપદેશ આપ્યો હતો.
Verse 14
अरुणेन वज्रहस्ताय कथितं पृच्छते पुरा । द्वादशीजागरस्योक्तं फलं विप्रा मया च वः । तत्कुरुध्वं द्विजा यूयं जागरं विष्णुवासरे
પ્રાચીનકાળે પૂછતાં અરુણે વજ્રહસ્તને આ વાત કહી હતી. અને હે વિપ્રો! દ્વાદશી-જાગરણનું ફળ મેં પણ તમને જણાવ્યું છે. તેથી હે દ્વિજોઃ વિષ્ણુના પવિત્ર દિવસે તમે આ જાગરણ કરો.
Verse 15
सूत उवाच । इत्युक्त्वा ब्राह्मणान्प्राह बलिं पौत्रं स्वकं ततः । त्वमपि श्रद्धया पौत्र कुरु जागरणं हरेः
સૂત બોલ્યા—આ રીતે કહીને તેમણે બ્રાહ્મણોને સંબોધ્યા; પછી પોતાના પૌત્ર બલિને કહ્યું—“હે પૌત્ર! તું પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક હરિનું જાગરણ કર.”
Verse 16
द्वारका मनसा ध्याता पापं वर्षशतान्वितम् । कीर्तनाच्छतजन्मोत्थं दहते नात्र संशयः
દ્વારકાનું મનથી ધ્યાન કરવાથી સો વર્ષનું સંચિત પાપ નાશ પામે છે. અને તેના કીર્તનથી સો જન્મનું પાપ પણ દગ્ધ થાય છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 17
पापं जन्मसहस्रोत्थं पदमात्रेण गच्छताम् । द्वारका हरते नूनं मुक्तिः कृष्णस्य दर्शनात्
જે તેના તરફ માત્ર એક પગલું પણ ચાલે છે, તેમના સહસ્ર જન્મનું પાપ દ્વારકા નિશ્ચયે હરી લે છે. અને કૃષ્ણના દર્શનથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 18
न शक्नोति यदा गंतुं द्वारकां चैव मानवः । माहात्म्यं पठनीयं तु द्वारकासंभवं गृहे
જ્યારે મનુષ્ય દ્વારકામાં જઈ શકતો ન હોય, ત્યારે દ્વારકાસંબંધિત માહાત્મ્ય ઘરેજ અવશ્ય વાંચવું જોઈએ.
Verse 19
दातव्यं वैष्णवानां तु श्रोतव्यं भक्तिभावतः । द्वादश्यां च विशेषेण पठनीयं तु जागरे
આ ગ્રંથ/ઉપદેશ વૈષ્ણવોને આપવો જોઈએ અને ભક્તિભાવથી સાંભળવો જોઈએ. ખાસ કરીને દ્વાદશીએ રાત્રિ જાગરણમાં તેનું પાઠ કરવું જોઈએ.
Verse 20
द्वारका संभवं पुण्यं स संप्राप्नोति मानवः । प्रसादाद्वासुदेवस्य सत्यंसत्यं च भाषितम्
વાસુદેવના પ્રસાદથી મનુષ્ય દ્વારકાસંબંધિત પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. આ સત્ય છે—સત્ય જ કહેવાયું છે.
Verse 21
गृहे संतिष्ठते नित्यं मथुरा द्वारका तथा । अवंती च तथा माया प्रयागं कुरुजांगलम्
જેનાં ગૃહમાં નિત્ય મથુરા અને દ્વારકા નિવાસ કરે છે, ત્યાં અવંતી અને માયા, પ્રયાગ તથા કુરુજાંગલ પણ સદા વિરાજે છે।
Verse 22
त्रिपुष्करं नैमिषं च गंगाद्वारं च सौकरम् । चंद्रेशं चैव केदारं तथा रुद्रमहालयम्
ત્રિપુષ્કર, નૈમિષ, ગંગાદ્વાર અને સૌકર; તેમજ ચંદ્રેશ, કેદાર અને રુદ્રનું મહાલય—આ બધું પણ તે મહિમામાં સમાયેલ છે।
Verse 23
वस्त्रापथं महादेवं महाकालं तथैव च । भूतेश्वरं भस्मगात्रं सोमनाथमुमापतिम्
વસ્ત્રાપથ, મહાદેવ અને મહાકાલ; ભસ્મગાત્ર ભૂતેશ્વર તથા ઉમાપતિ સોમનાથ—આ શિવસ્વરૂપોનું અહીં સ્મરણ થાય છે।
Verse 24
कोटिलिंगं त्रिनेत्रं च देवं भृगुवनेचरम् । दीपेश्वरं महानादं देवं चैवाचलेश्वरम्
કોટિલિંગ, ત્રિનેત્રધારી પ્રભુ અને ભૃગુવનમાં નિવાસ કરનાર દેવ; દીપેશ્વર, મહાનાદ તથા અચલેશ્વર—આ શૈવ તીર્થરૂપો અહીં કીર્તિત છે।
Verse 25
ब्रह्मादयः सुरगणा गृहे तिष्ठंति सर्वदा । पितरो नागगंधर्वा मुनयः सिद्धचारणाः
તે ગૃહમાં બ્રહ્મા આદિ દેવગણ સદા નિવાસ કરે છે; તેમજ પિતૃગણ, નાગ, ગંધર્વ, મુનિ, સિદ્ધ અને ચારણ પણ।
Verse 26
तीर्थानि यानि कानि स्युरश्वमेधादयो मखाः । कृष्णजन्माष्टमीं पौत्र यः करोति विशेषतः
જે જેટલા તીર્થો હોય અને અશ્વમેધાદિ યજ્ઞો હોય—હે પૌત્ર, જે શ્રીકૃષ્ણ-જન્માષ્ટમી વિશેષ ભક્તિથી કરે છે, તે તે સર્વનું સંક્ષિપ્ત પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 27
यथा भागवतं शास्त्रं तथा भागवतो नरः । उभयोरंतरं नास्ति हरहर्योस्तथैव च
જેમ ભાગવત શાસ્ત્ર છે તેમ જ ભાગવત ભક્ત છે; બંનેમાં કોઈ ભેદ નથી. એ જ રીતે હર અને હરિમાં પણ કોઈ અંતર નથી.
Verse 28
नीलीक्षेत्रं तु यो याति मूलकं भक्षयेत्तु यः । नैवास्ति नरकोद्धारं कल्पकोटिशतैरपि
જે નિલી-ક્ષેત્રમાં જઈને મૂળક (મૂળી) ખાય છે, તેને નરકમાંથી ઉદ્ધાર કરોડો કલ્પોમાં પણ થતો નથી.
Verse 29
नीलीकर्म तु यः कुर्य्याद्ब्राह्मणो लोभमोहितः । नाप्नोति सुकृतं किंचित्कुर्य्याद्वा रसविक्रयम्
લોભથી મોહિત બ્રાહ્મણ જો ‘નીલી-કર્મ’ કરે, તો તેને જરાય પુણ્ય મળતું નથી; તેમજ જો તે ‘રસ’નું વેચાણ-વ્યાપાર કરે તો પણ (પુણ્ય નષ્ટ થાય).
Verse 30
प्रसीदति न विश्वात्मा वैष्णवे चापमानिते । अश्वत्थं छेदयेद्यो वै एकैकस्मिंश्च पर्वणि
વૈષ્ણવનું અપમાન થાય ત્યારે વિશ્વાત્મા પ્રસન્ન થતા નથી. અને જે અશ્વત્થ (પીપળ) વૃક્ષ કાપે છે—વિશેષ કરીને દરેક પર્વદિને—તે મહાપાપનો ભાગી બને છે.
Verse 31
मन्वंतराणि तावंति रौरवे वसतिर्भवेत् । अरिष्टकाष्ठैर्दैत्येंद्र कार्य्यं यः कुरुते क्वचित् । न पूजामर्घदानं च तस्य गृह्णाति भास्करः
એટલાં જ મન્વંતરો સુધી તેનું નિવાસ રૌરવ નરકમાં થાય છે. હે દૈત્યેન્દ્ર, જે કોઈ ક્યારેક પણ અરિષ્ટ-કાષ્ઠથી કોઈ કાર્ય કરે, તેની પૂજા અને અર્ઘ્યદાન ભાસ્કર (સૂર્ય) સ્વીકારતા નથી।
Verse 32
छेदापकस्य चार्के तु च्छेदकस्य च दैत्यज । शतं जन्मानि दारिद्यं जायते च सरोगता
હે દૈત્યપુત્ર, અર્ક (આક) છોડ કાપાવનાર અને પોતે કાપનાર—બન્નેને સો જન્મો સુધી દરિદ્રતા અને રોગબાધા થાય છે।
Verse 33
रोपयेत्पालयेद्यो वै सूर्य्यवृक्षं नरोत्तमः । सप्तकल्पं वसेत्सोऽत्र समीपे भास्करस्य हि
જે શ્રેષ્ઠ પુરુષ સૂર્યના પવિત્ર વૃક્ષને રોપે અને તેનું પાલન કરે, તે અહીં ભાસ્કર (સૂર્ય)ના સાન્નિધ્યમાં સાત કલ્પો સુધી વસે છે।
Verse 34
रोपितैर्देववृक्षैस्तु यत्फलं लक्षकोटिभिः । न्यग्रोधवृक्षेणैकेन रोपितेन फलं हि तत्
લક્ષ-કરોડ દેવવૃક્ષો રોપવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ એકમાત્ર ન્યગ્રોધ (વટ) વૃક્ષ રોપવાથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 35
धात्रीद्रुमेऽप्येवमेव फलं भवति रोपिते । तुलसीरोपणे चैव अधिकं चापि सुव्रत । अमरत्वं च ते यांति नात्र कार्य्या विचारणा
ધાત્રી (આમળા) વૃક્ષ રોપવાથી પણ એવો જ ફળ મળે છે. પરંતુ તુલસી રોપણમાં વધુ પુણ્ય છે, હે સુવ્રત; તેઓ અમરત્વને પણ પામે છે—અહીં વિચારની જરૂર નથી।
Verse 36
द्वारकां कलिकाले तु प्रातरुत्थाय कीर्तयेत् । स सर्वपापनिर्मुक्तः स्वर्गं याति न संशयः
કલિયુગમાં પ્રાતઃ ઊઠીને દ્વારકાનું કીર્તન કરવું. તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ સ્વર્ગને પામે છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 37
रोहिणीसहिता ये न द्वादशी समुपोषिता । महापातकसंयुक्तः कल्पांते नाकमाप्नुयात्
રોહિણી-યુક્ત દ્વાદશીએ જે વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરતો નથી, તે મહાપાતકથી લિપ્ત રહે છે અને કલ્પાંત સુધી પણ સ્વર્ગ પામતો નથી.
Verse 38
वासरः को विना सूर्य्यं विना सोमेन का निशा । विना वृक्षेण को ग्रामो द्वादशी किं व्रतं विना
સૂર્ય વિના દિવસ શું? ચંદ્ર વિના રાત શું? વૃક્ષ વિના ગામ શું? અને વ્રત વિના દ્વાદશી શું?
Verse 39
गृहं च नरकं तस्य यमदण्डं द्वितीयकम् । न यत्र पठते नित्यं विष्णोर्नामसहस्रकम्
જે ઘરમાં નિત્ય વિષ્ણુ-નામસહસ્રનું પાઠ થતો નથી, તે ઘર જ નરક છે અને યમદંડનું બીજું સ્વરૂપ છે.
Verse 40
नरकं च भवेत्तस्य द्वितीयं यमशासनम् । नैव भागवतं यत्र पुराणं गीयते कलौ । अन्धकूपेषु क्षिप्यंते ज्वलितेषु हुताशने
કલિયુગમાં જ્યાં ભાગવત પુરાણનું ગાન થતું નથી, તે સ્થાન નરક બને છે—યમશાસનનું બીજું સ્વરૂપ. (એવા લોકો) અંધકૂપોમાં અને જ્વલિત અગ્નિમાં ફેંકાય છે.
Verse 41
द्विषंति ये भागवतं न कुर्वंति दिनं हरेः । यमदूतैश्च नीयन्ते तथा भूमौ भवंति ते
જે ભાગવતનો દ્વેષ કરે છે અને હરિના પવિત્ર દિવસનું વ્રત નથી કરતા, તેમને યમદૂતોએ લઈ જાય છે; અને તેઓ ફરી પૃથ્વી પર જન્મ લે છે।
Verse 42
वाच्यमानं न शृण्वंति हरेश्चरितमुत्तमम् । करपत्रैश्च पीड्यंते सुतीव्रैर्यम शासनात्
હરિના ઉત્તમ ચરિત્રનું પાઠ ચાલે ત્યારે જે સાંભળતા નથી, તેઓ યમના શાસનથી અતિ તીક્ષ્ણ કરપત્ર સમાન ધારાઓથી પીડાય છે।
Verse 43
निन्दां कुर्वंति ये पापा वैष्णवानां महात्मनाम् । तेषां निरयपातस्तु यावदाभूतसंप्लवम्
જે પાપી મહાત્મા વૈષ્ણવોની નિંદા કરે છે, તેમનો નરકપાત મહાપ્રલય સુધી રહે છે।
Verse 44
गोकोटितीर्थादधिकं स्नानं तत्राधिकं भवेत् । ये पश्यंति महापुण्या गोपीचंदनमृत्तिकाम् । गंगास्नानफलं तेषां जायते नात्र संशयः
ત્યાંનું સ્નાન કરોડો તીર્થોથી પણ અધિક ફળદાયક કહેવાય છે. જે મહાપુણ્યવાન ગોપીચંદનની મૃત્તિકાનું દર્શન કરે છે, તેમને ગંગાસ્નાનનું ફળ મળે છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 45
वैष्णवानां प्रयच्छंति गोपीचं दनमृत्तिकाम् । येषां ललाटे तिलकः गोपीचंदनसंभवम्
જે વૈષ્ણવોને ગોપીચંદનની મૃત્તિકા અર્પે છે અને જેમના લલાટે ગોપીચંદનજન્ય તિલક શોભે છે—તે ધન્ય છે।
Verse 46
गोपीचंदनपुंड्रेण द्वादश्यां जागरे कृते । विष्णोर्नामसहस्रस्य पाठेन मुक्तिमाप्नुयात्
ગોપીચંદનથી કરેલ વૈષ્ણવ તિલક લલાટે ધારણ કરીને, દ્વાદશીએ જાગરણ કરી અને વિષ્ણુના સહસ્રનામનો પાઠ કરવાથી મનુષ્ય મુક્તિ પામે છે।
Verse 47
ये नित्यं प्रातरुत्थाय वैष्णवानां तु कीर्तनम् । गोमतीस्मरणं कुर्युः कृष्णतुल्या न संशयः
જે નિત્ય પ્રાતઃ ઊઠીને વૈષ્ણવોનું કીર્તન કરે અને ગોમતીનું સ્મરણ કરે, તે કૃષ્ણતુલ્ય બને છે—એમાં શંકા નથી।
Verse 48
ये नित्यं प्रातरुत्थाय द्वारकेति वदंति च । तीर्थकोटिभवं पुण्यं लभंते च दिनेदिने
જે નિત્ય પ્રાતઃ ઊઠીને ‘દ્વારકા’ નામ ઉચ્ચારે છે, તે દિવસેદિવસ કરોડો તીર્થોના પુણ્ય સમાન પુણ્ય મેળવે છે।