Adhyaya 24

Verse 1

श्रीमार्कंडेय उवाच । पितॄणां प्रेतरूपाणां कृत्वा वाक्यं महीपते । चंद्रशर्मा द्विजश्रेष्ठो द्वारकां समुपागतः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે મહીપતે, પ્રેતરૂપે પ્રગટ થયેલા પિતૃઓના વચનનું પાલન કરીને દ્વિજશ્રેષ્ઠ ચંદ્રશર્મા દ્વારકામાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 2

रुक्मिणीसहितः कृष्णो यत्र तिष्ठति चान्वहम् । यत्र तिष्ठंति तीर्थानि तत्र यातो द्विजोत्तमः

જ્યાં રુક્મિણી સહિત શ્રીકૃષ્ણ નિત્ય નિવાસ કરે છે અને જ્યાં તીર્થો સ્વયં સ્થિત રહે છે, ત્યાં તે દ્વિજોત્તમ ગયો.

Verse 3

यत्र तिष्ठंति यज्ञाश्च यत्र तिष्ठंति देवताः । यत्र तिष्ठंति ऋषयो मुनयो योगवित्तमाः

એ સ્થાન એવું છે જ્યાં યજ્ઞો સ્વયં સ્થિત રહે છે, જ્યાં દેવતાઓ નિવાસ કરે છે, અને જ્યાં યોગના પરમ જ્ઞાતા ઋષિ-મુનિઓ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 4

या पुरी सिद्धगंधर्वैः सेव्यते किंनरैर्नरेः । अप्सरोगणयक्षैश्च द्वारका सर्वकामदा

જે નગરીને સિદ્ધ-ગંધર્વો, કિન્નરો અને શ્રેષ્ઠ નરો, તેમજ અપ્સરાઓ અને યક્ષગણો સેવાવે અને સન્માને—એ જ દ્વારકા સર્વકામદા છે.

Verse 5

स्वर्गारोहणनिश्रेणी वहते यत्र गोमती । सा पुरी मोक्षदा नृणां दृष्टा विप्रवरेण हि

જ્યાં ગોમતી સ્વર્ગારોહણની સીડીસમાન વહે છે—એ પુરી મનુષ્યોને મોક્ષ આપનારી છે; કારણ કે તેને વિપ્રવરે દર્શી છે.

Verse 6

यस्याः सीमां प्रविष्टस्य ब्रह्महत्यादिपातकम् । नश्यते दर्शनादेव तां पुरीं को न सेवते

જે પુરીની સીમામાં પ્રવેશ કરનારના બ્રહ્મહત્યાદિ મહાપાતકો માત્ર દર્શનથી જ નાશ પામે છે—એવી પુરીની સેવા કોણ ન કરે?

Verse 7

गत्वा कृष्णपुरीं दृष्ट्वा गोमतीं चैव सागरम् । मन्ये कृतार्थमात्मानं जीवितं यौवनं धनम्

કૃષ્ણપુરીમાં જઈ, ગોમતી તથા સાગરને પણ દર્શન કરીને, હું મને કૃતાર્થ માનું છું—મારું જીવન, યૌવન અને ધન સાર્થક થયા।

Verse 8

दृष्ट्वा कृष्णपुरीं रम्यां कृष्णस्य मुखपंकजम् । धन्योऽहं कृत्यकृत्योहं सभाग्योऽहं धरातले

રમ્ય કૃષ્ણપુરી અને શ્રીકૃષ્ણના કમલમુખનું દર્શન કરીને, હું ધન્ય છું; મારાં કર્તવ્ય પૂર્ણ થયા; હું આ ધરતી પર સૌભાગ્યવાન છું।

Verse 9

दृष्ट्वा कृष्णमुखं रम्यं रुक्मिणीं द्वारकां पुरीम् । तीर्थकोटिसहस्रैस्तु सेवितैः किं प्रयोजनम्

શ્રીકૃષ્ણનું રમ્ય મુખ, રુક્મિણી અને દ્વારકાપુરીનું દર્શન થયા પછી, કરોડો-હજારો અન્ય તીર્થોની સેવા કરીને શું પ્રયોજન?

Verse 10

पुण्यैर्लक्षसहस्रैस्तु प्राप्ता द्वारवती शुभा । शुक्ला वैशाखमासे तु संप्राप्ता मधुसूदनी

લાખો-હજારો પુણ્યોથી જ શુભ દ્વારવતી પ્રાપ્ત થાય છે; અને વૈશાખ માસના શુક્લ પક્ષમાં ‘મધુસૂદની’ નામનો પુણ્યકાળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 11

द्वादशी त्रिस्पृशानाम पापकोटिशतापहा । धन्याः सर्वे मनुष्यास्ते वैशाखे मधुसूदनी

‘ત્રિસ્પૃશા’ નામની દ્વાદશી સૈંકડો કરોડ પાપોનો નાશ કરે છે. વૈશાખમાં મધુસૂદની વ્રત પ્રાપ્ત કરનાર બધા મનુષ્યો ધન્ય છે।

Verse 12

संप्राप्ता त्रिस्पृशा यैस्तु बुधवारेण संयुता । न यज्ञैस्तु न वेदैस्तु न तीर्थैः कोटिसेवितैः । प्राप्यते तत्फलं नैव द्वारकायां यथा नृणाम्

જેને બુધવારે સંયુક્ત ત્રિસ્પૃશા (દ્વાદશી) પ્રાપ્ત થાય છે, દ્વારકામાં મનુષ્યોને જે ફળ મળે છે, તે ન યજ્ઞોથી, ન વેદાધ્યયનથી, અને ન તો કરોડો તીર્થસેવાથી પણ પ્રાપ્ત થતું નથી।

Verse 13

एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो गोमतीतीरमाश्रितः । उपस्पृश्य यथान्यायं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

આ રીતે કહીને દ્વિજશ્રેષ્ઠ ગોમતીના તટે ગયો અને શાસ્ત્રદૃષ્ટ કર્મ પ્રમાણે યથાન્યાય આચમનાદિ શુદ્ધિકર્મ કર્યું।

Verse 14

कृत्वा स्नानं यथोक्तं तु संतर्प्य पितृदेवताः । चक्रतीर्थात्समादाय शिलांश्चक्रांकिताञ्छुभान् । पूजिताः पुरुषसूक्तेन यथोक्तविधिना नृप

યથોક્ત સ્નાન કરીને પિતૃદેવતાઓને સંતર્પ્ય, ચક્રતીર્થમાંથી ચક્રાંકિત શુભ શિલાઓ લઈને, હે નૃપ, પુરુષસૂક્ત વડે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ અનુસાર તેમની પૂજા કરી।

Verse 15

शिवपूजा कृता पश्चात्संस्मृत्य पितृभाषितम् । दत्त्वा पिंडोदकं सम्यक्पितॄणां विधिपूर्वकम्

પછી શિવપૂજા કરીને, પિતૃઓએ કહેલું સ્મરી, તેણે વિધિપૂર્વક પિતૃઓને સમ્યક પિંડ અને ઉદક અર્પણ કર્યું।

Verse 16

विलेपनं च वस्त्राणि पुष्पाणि धूपदीपको । नैवेद्यानि मनोज्ञानि कंदमूलफलानि च

તેણે વિલેપન, વસ્ત્રો, પુષ્પો, ધૂપ-દીપ અને મનોહર નૈવેદ્ય—કંદ, મૂળ તથા ફળો પણ અર્પણ કર્યા।

Verse 17

तांबूलं च सकर्पूरं कृत्वा नीराजनादिकम् । प्रदक्षिणां नमस्कारं स्तुतिपूर्वं पुनःपुनः

તેણે કપૂરયુક્ત તાંબૂલ અર્પણ કરીને નીરાજન-આરતી વગેરે કરી, અને સ્તુતિપૂર્વક વારંવાર પ્રદક્ષિણા તથા નમસ્કાર કર્યા।

Verse 18

क्षमापयित्वा देवेशं चक्रे जागरणं ततः । यामत्रये व्यतीते तु चंद्रशर्मा ह्युवाच ह

દેવેશને ક્ષમા વિનંતી કરીને તેણે પછી જાગરણ કર્યું; અને રાત્રિના ત્રણ યામ વીતી ગયા ત્યારે ચંદ્રશર્માએ કહ્યું।

Verse 19

आतुरस्य च दीनस्य शृणु कृष्ण वचो मम । संसारभयसंत्रस्तं मां त्वमुद्धर केशव

હે કૃષ્ણ, હું વ્યાકુળ અને દીન છું—મારું વચન સાંભળો. હે કેશવ, સંસારભયથી કંપતા મને ઉદ્ધારો।

Verse 20

त्वत्पादांबुज भक्तानां न दुःखं पापिनामपि । किं पुनः पापहीनानां द्वादशीसेविनां नृणाम्

તમારા કમળચરણોના ભક્તોને—પાપી હોય તોય—દુઃખ થતું નથી; તો પછી પાપહીન રહી દ્વાદશીનું સેવન કરનાર મનુષ્યો વિશે તો શું કહેવું!

Verse 21

दशमीवेधजं पापं कथितं मम पूर्वजैः । दुष्कृतं नाशमायातु त्वत्प्रसादाज्जनार्द्दन

‘દશમી-વેધ’થી ઉત્પન્ન પાપ વિશે મારા પૂર્વજોએ કહ્યું છે; હે જનાર્દન, તમારી કૃપાથી તે દુષ્કૃત નાશ પામે।

Verse 22

सविद्धं त्वद्दिनं कृष्ण यत्कृतं जागरं हरे । तत्पापं विलयं यातु यथालवणमंभसि

હે કૃષ્ણ, હે હરિ! તમારા પવિત્ર દિવસે મેં કરેલું જાગરણ જો સવિદ્ધ (દોષયુક્ત) થયું હોય, તો તે પાપ પાણીમાં મીઠું જેમ ઓગળી જાય તેમ વિલીન થઈ જાય।

Verse 23

सविद्धं वासरं यस्मा त्कृतं मम पितामहैः । प्रेतत्वं तेन संप्राप्तं महादुःखप्रसाधकम्

મારા પિતામહોએ એક વખત સવિદ્ધ (દોષયુક્ત) વ્રત-દિવસનું આચરણ કર્યું હતું; તેથી તેમને પ્રેતત્વ પ્રાપ્ત થયું—જે મહાદુઃખ ઉપજાવે છે।

Verse 24

यथा प्रेतत्वनिर्मुक्ता मम पूर्वपितामहाः । मुक्तिं प्रयांति देवेश तथा कुरु जगत्पते

હે દેવેશ, હે જગત્પતે! મારા પૂર્વ પિતામહો પ્રેતત્વથી મુક્ત થઈ મુક્તિને પામે—એવું જ કૃપા કરીને કરો।

Verse 25

पुनरेव यदुश्रेष्ठ प्रसादं कर्तुमर्हसि । अविद्यामोहितेनापि न कृतं तव पूजनम्

હે યદુશ્રેષ્ઠ! તમે ફરી પ્રસન્ન થવા યોગ્ય છો. અવಿದ್ಯાના મોહમાં પડીને મેં તમારું પૂજન કર્યું નથી।

Verse 26

मया पापेन देवेश शिवभक्तिः समाश्रिता । तव भक्तिः कृता नैव न कृतं तव वासरम्

હે દેવેશ! પાપી મેં શિવભક્તિનો આશ્રય લીધો; પરંતુ તમારી ભક્તિ કરી નથી, અને તમારો વાસર (પવિત્ર દિવસ) પણ પાળ્યો નથી।

Verse 27

न दृष्टा द्वारका कृष्ण न स्नातो गोमतीजले । न दृष्टं पादपद्मं च त्वदीयं मोक्षदा यकम्

હે કૃષ્ણ! મેં દ્વારકાના દર્શન કર્યા નથી, ગોમતીના જળમાં સ્નાન કર્યું નથી; અને મુક્તિ આપનારાં તમારા કમળચરણોના દર્શન પણ થયા નથી.

Verse 28

न कृता द्वारकायात्रा दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम् । विफलं सुकृतं जातं यन्मया समुपार्जितम्

પ્રભુ સોમેશ્વરના દર્શન માટે મેં દ્વારકા-યાત્રા કરી નથી; તેથી મેં સંચિત કરેલું પુણ્ય નિષ્ફળ બની ગયું છે.

Verse 29

मत्पूर्वजैस्तु कथितं सर्वमेव सुरेश्वर । तत्पुण्यं मा वृथा यातु प्रसादात्तव केशव

હે સુરેશ્વર! મારા પૂર્વજોએ આ બધું કહ્યું છે. હે કેશવ! તમારી કૃપાથી તે પુણ્ય વ્યર્થ ન જાય.

Verse 30

दृष्टं तु तव वक्त्रं च दुर्ल्लभं भुवनत्रये । तन्नास्ति देवकीपुत्र पुराणेषु श्रुतं मया

તથાપિ મેં તમારું મુખદર્શન કર્યું છે, જે ત્રિભુવનમાં દુર્લભ છે. હે દેવકીપુત્ર! પુરાણોમાં મેં સાંભળ્યું છે કે આવું દર્શન અતિ દુષ્કર છે.

Verse 31

सापराधास्तु ये केचिच्छिशुपालादयः स्मृताः । त्वत्करेण हताः कोपान्मुक्तिं प्राप्ता महीवराः

શિશુપાલ વગેરે જે અપરાધી તરીકે સ્મરાય છે, તેઓ પણ તમારા હાથે ક્રોધમાં હત થઈ, હે મહાપ્રભુ, મુક્તિને પામ્યા.

Verse 32

अद्यप्रभृति कर्त्तव्यं पूजनं प्रत्यहं च तत् । पलार्धेनापि विद्धं स्याद्भोक्तव्यं वासरे तव

આજથી હું પ્રત્યહ તમારું પૂજન કરું. વ્રતમાં અર્ધ પલ જેટલો પણ દોષ થાય તો પણ તમારા પવિત્ર વાસરે જ ભોજન કરું.

Verse 33

त्वत्प्रिया च मया कार्य्या द्वादशी व्रतसंयुता । भक्तिर्भागवतानां च कार्य्या प्राणैर्द्धनैरपि

તમને જે પ્રિય છે—વિશેષ કરીને દ્વાદશી વ્રત—હું તે આચરું. અને ભાગવત ભક્તોની ભક્તિ-સેવા પ્રાણ અને ધન આપીને પણ કરું.

Verse 34

नित्यं नामसहस्रं तु पठनीयं तव प्रियम् । पूजा तु तुलसीपत्रैर्मया कार्या सदैव हि

હું નિત્ય તમારા પ્રિય સહસ્રનામનો પાઠ કરીશ. અને તુલસીપત્રોથી સદૈવ તમારી પૂજા કરીશ.

Verse 35

तुलसीकाष्ठसंभूता माला धार्य्या सदा मया । नृत्यं गीतं च कर्त्तव्यं संप्राप्ते जागरे तव

તુલસીકાષ્ઠથી બનેલી માળા હું સદા ધારણ કરીશ. અને તમારા જાગરણ સમયે ભજન-કીર્તન સાથે ગીત-નૃત્ય કરીશ.

Verse 36

द्वारकायां प्रकर्त्तव्यं प्रत्यहं गमनं मया । त्वत्कथाश्रवणार्थं च नित्यं पुस्तकवाचनम्

હું પ્રત્યહ દ્વારકામાં ગમન કરીશ. અને તમારી કથાઓ શ્રવણ માટે નિત્ય પવિત્ર ગ્રંથોનું વાચન કરીશ.

Verse 37

नित्यं पादोदकं मूर्ध्ना मया धार्यं सुभक्तितः । नैवेद्यभक्षणं चैव करिष्यामि सुभक्तितः

હું નિત્ય સદ્ભક્તિથી તમારા પાદપ્રક્ષાલનનું જળ મસ્તક પર ધારણ કરીશ, અને એ જ ભક્તિથી નૈવેદ્ય-પ્રસાદનું સેવન કરીશ।

Verse 38

निर्माल्यं शिरसा धार्य्यं त्वदीयं सादरं मया । तव दत्त्वा यदिष्टं तु भक्षणीयं सदा मया

હું સાદર તમારા નિર્માલ્ય (માળા-ફૂલ) મસ્તક પર ધારણ કરીશ; અને તમને અર્પણ કર્યા પછી જે તમને પ્રિય હોય તે સદા તમારા પ્રસાદરૂપે ગ્રહણ કરીશ।

Verse 39

तथा तथा प्रकर्त्तव्यं येन तुष्टिर्भवेत्तव । तथ्यमेतन्मया कृष्ण तवाग्रे परिकीर्तितम्

જે જે રીતે તમારી તૃપ્તિ થાય, તે તે રીતે હું આચરણ કરીશ. હે કૃષ્ણ, આ સત્ય મેં તમારા સમક્ષ સ્પષ્ટ રીતે કહ્યું છે।

Verse 40

श्रीकृष्ण उवाच । साधुसाधु महाभाग चन्द्रशर्मन्द्विजोत्तम । आगमिष्यंति मल्लोके त्वया सह पितामहाः

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા— “સાધુ, સાધુ! હે મહાભાગ ચન્દ્રશર્મન, હે દ્વિજોત્તમ—તારી સાથે તારા પિતામહો મારા લોકમાં આવશે।”

Verse 41

पश्य प्रेतत्वनिर्मुक्ता मत्प्रसादाद्द्विजोत्तम । आकाशे गरुडारूढास्तव पूर्वपितामहाः

જો, હે દ્વિજોત્તમ—મારા પ્રસાદથી તારા પૂર્વ પિતામહો પ્રેતત્વથી મુક્ત થયા છે; તેઓ આકાશમાં ગરુડ પર આરૂઢ દેખાય છે।

Verse 42

पितामहा ऊचुः । त्वत्प्रसादाद्वयं पुत्र मुक्तिं प्राप्ता न संशयः । प्रेतयोनेर्विनिर्मुक्ताः कृष्णवक्त्रावलोकनात्

પિતામહોએ કહ્યું—હે પુત્ર! તારા પ્રસાદથી અમને નિઃસંદેહ મોક્ષ પ્રાપ્ત થયો. શ્રીકૃષ્ણના મુખદર્શનથી અમે પ્રેતયોનિમાંથી મુક્ત થયા.

Verse 43

धन्यास्ते मानुषे लोके पुत्रपौत्रप्रपौत्रकाः । दृष्ट्वा श्रीसोमनाथं तु कृष्णं पश्यंति द्वारकाम्

માનવલોકમાં પુત્ર-પૌત્ર-પ્રપૌત્ર સહિત તેઓ ધન્ય છે, જે શ્રીસોમનાથના દર્શન કરીને પછી દ્વારકામાં શ્રીકૃષ્ણના દર્શન કરે છે.

Verse 44

धन्या च विधवा नारी कृष्णयात्रां करोति या । उद्धरिष्यति लोकेऽस्मिन्कुलानां निरयाच्छतम्

જે વિધવા નારી શ્રીકૃષ્ણ-યાત્રા કરે છે તે પણ ધન્ય છે; આ લોકમાં જ તે પોતાના કુળની સો પેઢીઓને નરકમાંથી ઉદ્ધરશે.

Verse 45

श्वपचोऽपि करोत्येवं यात्रां च हरिशांकरीम् । स याति परमां मुक्तिं पितृभिः परिवारितः

શ્વપચ પણ જો આ રીતે હરિ-શંકરની યાત્રા કરે, તો તે પિતૃઓથી પરિભ્રમિત થઈ પરમ મુક્તિને પામે છે.

Verse 46

यः पुनस्तीर्थसंन्यासं कृत्वा तिष्ठति तत्र वै । विष्णुलोकान्निवृत्तिर्न कल्पकोटिशतैरपि

અને જે તે તીર્થમાં સંન્યાસ લઈને ત્યાં જ નિવાસ કરે છે, તેની વિષ્ણુલોકમાંથી પરત ફરવું સો કરોડ કલ્પોમાં પણ થતું નથી.

Verse 47

वंचितास्ते न सन्देहो दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम् । दृष्टं कृष्णमुखं नैव न स्नाता गोमतीजले

નિઃસંદેહ તેઓ વંચિત છે, જેમણે પ્રભુ સોમેશ્વરનું દર્શન કર્યું છતાં શ્રીકૃષ્ણમુખનું દર્શન ન કર્યું અને ગોમતીના જળમાં સ્નાન ન કર્યું.

Verse 48

किं जलैर्बहुभिः पुण्यैस्तीर्थकोटिसमुद्भवैः । दृष्ट्वा सोमेश्वरं यस्तु द्वारकां नैव गच्छति । धिक्कुर्वंति च तं पापं पितरो दिवि संस्थिताः

કરોડો તીર્થોમાંથી ઉપજેલા અનેક પુણ્યજળોનો શું લાભ? સોમેશ્વરનું દર્શન કરીને પણ જે દ્વારકા નથી જતો, તે પાપીને સ્વર્ગસ્થ પિતૃઓ ધિક્કારે છે.

Verse 49

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं कृष्णं दृष्ट्वा पुनः शिवम् । सौपर्णे कथितं पुण्यं यात्राशतसमुद्भवम्

સોમેશ્વર દેવનું દર્શન કરીને, શ્રીકૃષ્ણનું દર્શન કરીને, અને ફરી શિવનું દર્શન કરીને—આ પુણ્ય સૌપર્ણ ઉપદેશમાં સો યાત્રાઓથી ઉત્પન્ન કહેવાયું છે.

Verse 50

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं कृष्णं नैव प्रपश्यति । मोहाद्व्यर्थगतं तस्य सर्वं संसारकर्म वै

સોમેશ્વર દેવનું દર્શન કર્યા પછી પણ જે શ્રીકૃષ્ણને સાચે નથી જોતો, મોહથી તેનું સર્વ સંસારકર્મ નિષ્ફળ થઈ જાય છે.

Verse 51

आगत्य यः प्रभासे च कृष्णं पश्यति वै नरः । प्रभासायुतसंख्यं तु फलमाप्नोति यत्नतः

જે મનુષ્ય પ્રભાસે આવી શ્રીકૃષ્ણનું દર્શન કરે છે, તે પ્રયત્નપૂર્વક પ્રભાસ-પુણ્યનું અયુતસંખ્યા જેટલું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 52

यस्मात्सर्वाणि तीर्थानि सर्वे देवास्तथा मखाः । द्वारकायां समायांति त्रिकालं कृष्णसंनिधौ

કારણ કે સર્વ તીર્થો, સર્વ દેવતાઓ તથા યજ્ઞો પણ—ત્રિકાળે—શ્રીકૃષ્ણના સાન્નિધ્યમાં દ્વારકામાં એકત્ર થાય છે.

Verse 53

तीर्थैर्नानाविधैः पुत्र तत्स्थानैः किं प्रयोजनम् । फलं समस्ततीर्थानां दृष्ट्वा द्वारवतीं लभेत्

હે પુત્ર! નાનાવિધ તીર્થો અને તેમના વિવિધ સ્થાનોનો શું ઉપયોગ? દ્વારવતીનું દર્શન માત્ર કરતાં સર્વ તીર્થફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 54

हते कंसे जरासन्धे नरके च निपातिते । उत्तारिते भुवो भारे कृष्णो देवकिनंदनः । चक्रे द्वारवतीं रम्यां सन्निधौ सागरस्य च

કંસ અને જરાસંધનો વધ થયા પછી, નરક પાતાળે પાડી દેવાયા પછી, અને પૃથ્વીનો ભાર ઉતાર્યા પછી—દેવકીનંદન શ્રીકૃષ્ણે સાગરના સાન્નિધ્યમાં રમ્ય દ્વારવતી સ્થાપી।

Verse 55

स्थितः प्रीतमनाः कृष्णो लप्स्यते कामिनीसुखम्

ત્યાં પ્રસન્ન મનથી સ્થિત રહી શ્રીકૃષ્ણ પોતાની પ્રિયાઓ સાથે સંગમસુખનો આસ્વાદ લે છે.

Verse 56

ब्रह्माग्निवायुसूर्याश्च वासवाद्या दिवौकसः । मर्त्त्या विप्राश्च राजानः पातालात्पन्नगेश्वराः

બ્રહ્મા, અગ્નિ, વાયુ અને સૂર્ય; ઇન્દ્ર વગેરે દિવૌકસ; મર્ત્યલોકના બ્રાહ્મણો અને રાજાઓ; તથા પાતાળમાંથી નાગેશ્વરો—સર્વે ત્યાં સમવેત થાય છે.

Verse 57

नद्यो नदाश्च शैलाश्च वनान्युपवनानि च । पुरग्रामा ह्यरण्यानि सागराश्च सरांसि च

ત્યાં નદીઓ અને ઉપનદીઓ, પર્વતો, વનો અને ઉપવનો, નગરો અને ગામો, અરણ્યો, સમુદ્રો તથા સરોવરો—બધું જ જાણે હાજર છે।

Verse 58

यक्षाश्चासुरगंधर्वाः सिद्धा विद्याधरास्तथा । रम्भाद्यप्सरसश्चैव प्रह्लादाद्या दितेः सुताः । रक्षा विभीषणाद्याश्च धनदो रक्ष नायकः

ત્યાં યક્ષો, અસુરો અને ગંધર્વો; સિદ્ધો અને વિદ્યાધરો; રંભા વગેરે અપ્સરાઓ; પ્રહ્લાદ વગેરે દિતિપુત્રો; વિભીષણ વગેરે રાક્ષસો; તથા યક્ષનાયક ધનદ (કુબેર)—બધા જ મળે છે।

Verse 59

ऋषयो मुनयः सिद्धाः सनकाद्याश्च योगिनः । ग्रहा ऋक्षाणि योगाश्च ध्रुवः परमवैष्णवः

ત્યાં ઋષિ-મુનિ, સિદ્ધો અને સનકાદિ યોગીઓ; ગ્રહો, નક્ષત્રો અને યોગો; તથા પરમ વૈષ્ણવ ધ્રુવ—બધા હાજર છે।

Verse 60

यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु तिष्ठते स्थाणुजंगमम् । श्रीकृष्णसन्निधौ नित्यं प्रत्यहं तिष्ठते सदा

ત્રણ લોકોમાં જે કંઈ છે—સ્થાવર કે જંગમ—તે નિત્ય, પ્રતિદિન, સદા શ્રીકૃષ્ણના સાન્નિધ્યમાં જ સ્થિત રહે છે।

Verse 61

न त्यजंति पुरीं पुण्यां द्वारकां कृष्णसेविताम् । सा त्वया सेविता पुत्र सांप्रतं कृष्णदर्शनात् । पिशाचयोनिनिर्मुक्ता यास्यामः परमां गतिम्

તેઓ કૃષ્ણસેવિત પુણ્યપુરી દ્વારકાને ત્યજતા નથી. પુત્ર, તું પણ હવે તેની સેવા કરી છે; શ્રીકૃષ્ણના દર્શનથી અમે પિશાચયોનિથી મુક્ત થઈ પરમ ગતિને પામશું।

Verse 62

द्वादशीवेधजंपापं द्वारकायाः प्रभावतः । नष्टं पुत्र न सन्देहः संप्राप्ताः परमं पदम्

દ્વારકાના પ્રભાવથી દ્વાદશી-વેધથી ઉત્પન્ન પાપ નષ્ટ થયું. હે પુત્ર, કોઈ સંશય નથી—અમે પરમ પદને પ્રાપ્ત થયા છીએ.

Verse 63

द्वादशीवेधसम्भूतं यत्त्वया पापमर्जितम् । कृष्णस्य दर्शनात्क्षीणं न जह्यं द्वादशीव्रतम्

દ્વાદશી-વેધથી તું જે પાપ કમાયું હતું, તે કૃષ્ણના દર્શનમાત્રથી ક્ષીણ થયું. તેથી દ્વાદશી-વ્રતનો ત્યાગ ન કર.

Verse 64

रक्षणीयं प्रयत्नेन वेधो दशमिसम्भवः । नो चेत्पुत्र न संदेहः प्रेतयोनिमवाप्स्यसि

દશમીમાંથી ઉત્પન્ન થતો વેધ-અતિક્રમ પ્રયત્નપૂર્વક ટાળવો અને રક્ષવો જોઈએ. નહીંતર, હે પુત્ર, નિઃસંદેહ તું પ્રેતયોનિ પામશે.

Verse 65

त्रैलोक्य संभवं पापं तेषां भवति भूतले । सशल्यं ये प्रकुर्वंति वासरं कृष्णसंज्ञकम्

જે લોકો કૃષ્ણસંજ્ઞક વાસરને દોષসহ (સશલ્ય) કરે છે, તેમના પર ત્રૈલોક્યસમ્ભવ પાપ આ ભૂતલ પર જ આવી પડે છે.

Verse 66

प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति सशल्यं वासरं हरेः । ये कुर्वंति न ते यांति मन्वतरशतैर्दिवम्

હરિના પવિત્ર વાસરને દોષসহ કરવાનું કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી. જે એવું કરે છે, તે સો મન્વંતરો પછી પણ સ્વર્ગે નથી પહોંચતા.

Verse 67

प्रेतत्वं दुःसहं पुत्र दुःसहा यमयातना । तस्मात्पुत्र न कर्त्तव्यं सशल्यं द्वादशीव्रतम्

હે પુત્ર, પ્રેતત્વની સ્થિતિ અસહ્ય છે અને યમની યાતનાઓ પણ અસહ્ય છે. તેથી હે પુત્ર, દોષયુક્ત (સશલ્ય) દ્વાદશી વ્રત કરવું નહિ।

Verse 68

कारयंति हि ये त्वज्ञाः कूटयुक्ताश्च हेतुकाः । प्रेतयोनिं प्रयास्यंति पितृभिः सह सर्वतः

જે અજ્ઞાની લોકો કપટયુક્ત બની બહાનાં-તર્ક કરીને આવા દોષપૂર્ણ આચરણ કરાવે છે, તેઓ પોતાના પિતૃઓ સાથે સર્વથા પ્રેતયોનિને પામે છે।

Verse 69

द्वादशी दशमीविद्धा संतानप्रविनाशिनी । ध्वंसिनी पूर्वपुण्यानां कृष्णभक्तिविनाशिनी

દશમીથી વિદ્ધ (દૂષિત) દ્વાદશી સંતાનનો વિનાશ કરે છે; તે પૂર્વ પુણ્યોનો ધ્વંસ કરે છે અને કૃષ્ણભક્તિનો પણ નાશ કરે છે।

Verse 70

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामः प्रसादाद्रुक्मिणीपतेः । प्राप्तं विष्णुपदं पुत्र अपुनर्भवसंज्ञकम्

તારું કલ્યાણ થાઓ; રુક્મિણીપતિના પ્રસાદથી અમે પ્રસ્થાન કરીશું. હે પુત્ર, તું વિષ್ಣુપદ—અપુનર્ભવ નામની અવસ્થા—પ્રાપ્ત કરી છે।

Verse 71

श्रीकृष्ण उवाच । चंद्रशर्मन्प्रसन्नोऽहं तव भक्त्या द्विजोत्तम । शैवभावप्रपन्नोऽपि यस्त्वं जातोऽसि वैष्णवः

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે ચંદ્રશર્મન, હે દ્વિજોત્તમ, તારી ભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું. શૈવભાવમાં પ્રવૃત્ત હોવા છતાં તું વૈષ્ણવ બન્યો છે।

Verse 72

नवसप्ततिवर्षाणि न कृतं वासरे मम । संपूर्णं मत्प्रसादेन तव जातं न संशयः

ઓગણએંસી વર્ષ સુધી તું મારા પવિત્ર વ્રતદિને આચરણ કર્યું નથી. છતાં મારી કૃપાથી તારો તે વ્રત પૂર્ણ થયું છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 73

एकेनैवोपवासेन त्रिस्पृशासंभवेन हि । द्वारकायाः प्रसादेन मद्दृष्ट्यालोकनेन हि

માત્ર એક ઉપવાસથી—વિશેષ કરીને શુભ ત્રિસ્પૃશા-વ્રતસંબંધિત ઉપવાસથી—દ્વારકાના પ્રસાદથી અને મારા દર્શનમાત્રથી મહાન આધ્યાત્મિક ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 74

अविद्यामोहितेनैव शिवभक्त्या ममार्चनम् । न कृतं मत्प्रसादेन कृतं चैव भविष्यति

અવિદ્યાના મોહથી તું શિવભક્તિ દ્વારા મારી આરાધના કરી નથી. પરંતુ મારી કૃપાથી જે પહેલાં ન થયું, તે પૂજન નિશ્ચયે પૂર્ણ થશે.

Verse 75

वैशाखे यैरहं दृष्टो द्वारकायां द्विजोत्तम । त्रिस्पृशावासरे चैव वंजुलीवासरे तथा

હે દ્વિજોત્તમ! જે વૈશાખ માસમાં દ્વારકામાં મારા દર્શન કરે છે—ત્રિસ્પૃશા દિવસે અને વંજુલિ દિવસે પણ—તે વિશેષ પુણ્યનો ભાગી બને છે.

Verse 76

उन्मीलिनीदिने प्राप्ते प्राप्ते वा पक्षवर्द्धिनी । नैतेषां चापराधोऽस्ति यद्यपि ब्रह्मघातकाः

ઉન્મીલિનીનો દિવસ આવે અથવા પક્ષવર્ધ્ધિનીનો દિવસ આવે—આ લોકોને કોઈ અપરાધ લાગતો નથી, ભલે તેઓ બ્રહ્મહત્યાના દોષી હોય તોય.

Verse 77

जन्मप्रभृति पुण्यस्य प्रकृतस्यापि भूसुर । मत्पुरीदर्शनेनापि फलभागी भवेन्नरः

હે ભૂસુર! જન્મથી સંચિત પુણ્યનું પણ ફળ માત્ર મારી પુરીના દર્શનથી મનુષ્યને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 78

दृष्ट्वा समस्ततीर्थानि प्रभासादीनि भूतले । मत्पुरीदर्शनेनैव पृष्ट्वाऽपीह भवेत्फलम्

પૃથ્વી પર પ્રભાસ વગેરે સર્વ તીર્થો જોઈ લીધા છતાં, અહીં ફળ માત્ર મારી પુરીના દર્શનથી—અથવા તેના વિષે પૂછવાથી પણ—મળે છે.

Verse 79

माहात्म्यं द्वारकायास्तु मद्दिने यत्र तत्र वा । पठेन्मम पुरीं पुण्यां लभते मत्प्रसादतः

મારા પવિત્ર દિવસે કે કોઈ પણ દિવસે, જ્યાં ક્યાંય હોય ત્યાં, જે દ્વારકાનું માહાત્મ્ય પાઠ કરે છે, તે મારી કૃપાથી તે પુણ્ય પુરી પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 80

मत्पुरीं वसतां पुण्यं त्रिकालं मम दर्शनात् । तत्फलं समवाप्नोति यस्त्विदं पठते कलौ

કલિયુગમાં જે આનું પાઠ કરે છે, તે મારી પુરીમાં વસનારાઓને દિવસના ત્રણ કાળે મારા દર્શનથી જે પુણ્યફળ મળે છે, તે જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 81

कलौ काशी च मथुरा ह्यवंती च द्विजोत्तम । अयोध्या च तथा माया कांची चैव च मत्पुरी

હે દ્વિજોત્તમ! કલિયુગમાં કાશી, મથુરા, અવંતી, અયોધ્યા, માયા (હરિદ્વાર), કાંચી અને મારી પુરી—આ મુખ્ય તીર્થસ્થાનો છે.

Verse 82

शालिग्रामभवं चैव बदरी च तथोत्तमा । कुरुक्षेत्रं भृगुक्षेत्रं पुष्करं शुभसंज्ञकम्

શાલિગ્રામથી ઉત્પન્ન તીર્થ અને ઉત્તમ બદરી; કુરુક્ષેત્ર, ભૃગુક્ષેત્ર તથા શુભ નામે પ્રસિદ્ધ પુષ્કર—આ સર્વે મહાતીર્થો છે.

Verse 83

प्रयागं च प्रभासं च क्षेत्रं वै हाटकेश्वरम् । गंगाद्वारं शौकरं च गंगासागरसंगमम्

પ્રયાગ અને પ્રભાસ, હાટકેશ્વરનું પવિત્ર ક્ષેત્ર; ગંગાદ્વાર (હરિદ્વાર), શૌકર તથા ગંગા-સાગર સંગમ—આ સર્વે પ્રસિદ્ધ તીર્થો છે.

Verse 84

नैमिषं दण्डकारण्यं तथा वृन्दावनं द्विज । सैंधवं चार्बुदाख्यं च सर्वाण्यायतनानि च

હે દ્વિજ! નૈમિષ, દંડકારણ્ય અને વૃંદાવન; સૈંધવ તથા અર્બુદ નામે પ્રસિદ્ધ સ્થાન (આબુ)—અને સર્વ પવિત્ર આયતનો પણ (આમાં સમાવિષ્ટ).

Verse 85

वनानि मागधादीनि पुष्कराणि द्विजोत्तम । शैलराजादयः शैला हिमाद्रिप्रमुखा हि ये

હે દ્વિજોત્તમ! માગધ આદિના વનો, પવિત્ર પુષ્કર તીર્થો, તથા શૈલરાજ આદિ મહાન પર્વતો—હિમાદ્રિ (હિમાલય) પ્રમુખ પર્વતમાળાઓ—આ સર્વે (આ પુણ્યગણનામાં) સમાવિષ્ટ છે.

Verse 86

गंगादयश्च सरितो भूतले संति यानि वै । तीर्थानि त्रिषु कालेषु समानि द्वारकापुरः

પૃથ્વી પર ગંગા આદિ જેટલી નદીઓ છે અને જેટલા તીર્થો છે—ત્રિકાળમાં તે સર્વે (પુણ્યફળે) દ્વારકાપુર સમાન છે.

Verse 87

कलिना कलितं सर्वं वर्जयित्वा तु मत्पुरीम् । विप्र वर्षशते प्राप्ते मत्पुर्यां मम दर्शने

કળિયુગમાં મારી નગરી સિવાય બધું જ કળિના પ્રભાવમાં આવી જાય છે. હે વિપ્ર, સો વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી મારી નગરીમાં મારા દર્શન સમયે...

Verse 88

तव मृत्युर्महीदेव मत्प्रसादाद्भविष्यति । त्रिस्पृशावासरे प्राप्ते वैशाखे शुक्लपक्षतः

હે મહીદેવ, મારી કૃપાથી તમારું મૃત્યુ થશે. વૈશાખ માસના શુક્લ પક્ષમાં ત્રિસ્પૃશા તિથિ આવે ત્યારે...

Verse 89

संगमे बुधवारस्य दिवा भूमौ ममाग्रतः । दशमं द्वारमासाद्य तव प्राणस्य निर्गमम् । भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादेन भूसुर

બુધવારે દિવસે, સંગમ સમયે, મારી સમક્ષ ભૂમિ પર, દસમા દ્વાર (બ્રહ્મરંધ્ર) દ્વારા તમારા પ્રાણ નીકળશે. હે ભુસુર, મારી કૃપાથી તેમાં કોઈ શંકા નથી.

Verse 90

स्वस्थानं गच्छ विप्रेंद्र सर्वान्कामानवाप्स्यसि । मद्भक्तानां युगांतेऽपि विनाशो नोपपद्यते

હે વિપ્રેન્દ્ર, પોતાના સ્થાને જાઓ, તમે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરશો. યુગના અંતે પણ મારા ભક્તોનો વિનાશ થતો નથી.

Verse 91

मद्भक्तिं वहतां पुंसामिह लोके परेऽपि वा । नाशुभं विद्यते किंचित्कुलकोटिं नयेद्दिवम्

જે મનુષ્યો મારી ભક્તિ કરે છે, તેમના માટે આ લોક કે પરલોકમાં કઈ પણ અશુભ નથી; તેઓ પોતાના કરોડો કુળોને સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે.

Verse 92

मार्कण्डेय उवाच । ततो वर्षशते प्राप्ते गत्वा द्वारवतीं पुरीम् । प्राणान्कृष्णोपदेशेन त्यक्त्वा मोक्षं जगाम ह

માર્કંડેયે કહ્યું—સો વર્ષ પૂર્ણ થતાં તે દ્વારવતી નગરી ગયો. શ્રીકૃષ્ણના ઉપદેશથી પ્રાણ ત્યજી તેણે નિશ્ચયે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 93

इन्द्रद्युम्न तदाख्यातं माहात्म्यं द्वारकाभवम् । पुनरेव् प्रवक्ष्यामि यत्ते मनसि वर्त्तते

હે ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, દ્વારકાનું આ માહાત્મ્ય વર્ણવાઈ ગયું છે. છતાં તારા મનમાં જે રહે છે તે અનુસાર હું તેને ફરીથી કહું છું.

Verse 94

शृण्वतां पठतां चैव माहा त्म्यं द्वारकाभवम् । सर्वं फलमवाप्नोति कृष्णेन कथितं च यत्

જે આ દ્વારકા-માહાત્મ્ય સાંભળે કે પઠન કરે, તે શ્રીકૃષ્ણે કહેલા સર્વ ફળોને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 95

विस्तारयंति लोकेऽस्मिंल्लिखितं यस्य वेश्मनि । प्रत्यक्षं द्वारकापुण्यं प्राप्यते कृष्णसंभवम्

આ લોકમાં જેના ઘરમાં આ (માહાત્મ્ય) લખાયેલું હોય અને તેનો પ્રસાર થાય, તેને દ્વારકાનું પુણ્ય પ્રત્યક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે—જે શ્રીકૃષ્ણ-સમ્ભવ કૃપા છે.