Adhyaya 16

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठा गदातीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या लभेद्भूदानजं फलम्

પ્રહ્લાદે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ત્યારબાદ અનુત્તમ ગદાતીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય ભૂદાનથી ઉત્પન્ન પુણ્યફળ પામે છે.

Verse 2

तर्पयेत्पितृदेवांश्च ऋषींश्चैव यथाक्रमम् । श्राद्धं च कारयेत्तत्र पितॄणां तृप्तिहेतवे

ત્યાં ક્રમશઃ પિતૃઓ, દેવો અને ઋષિઓને તર્પણ આપવું જોઈએ; તેમજ પિતૃઓની તૃપ્તિ માટે ત્યાં જ શ્રાદ્ધ પણ કરાવવું જોઈએ.

Verse 3

गदातीर्थे तु देवेशं विष्णुं वाराहरूपिणम् । समभ्यर्च्य नरो भक्त्या विष्णुलोके महीयते

ગદા-તીર્થમાં દેવેશ ભગવાન વિષ્ણુને વરાહરૂપે ભક્તિપૂર્વક પૂજીને મનુષ્ય વિષ્ણુલોકમાં માનિત અને મહિમાવાન બને છે.

Verse 4

नागतीर्थं ततो गच्छेत्सरः परमशो भनम् । यत्र स्नात्वा नरः सम्यङ्नागलोकमवाप्नुयात्

પછી પરમ શોભન સરોવર ‘નાગ-તીર્થ’માં જવું જોઈએ; ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય નાગલોકને પામે છે.

Verse 5

भद्रतीर्थं ततो गच्छेत्सरस्त्रिभुवनार्चितम् । स्नानमात्रेण लभते तिलधेनुफलं नरः

પછી ત્રિભુવનમાં પૂજિત ‘ભદ્ર-તીર્થ’ સરોવર પાસે જવું; ત્યાં માત્ર સ્નાનથી જ મનુષ્ય તિલધેનુ-દાન સમાન પુણ્યફળ પામે છે.

Verse 6

चित्रातीर्थं ततो गच्छेत्सरः परमशोभनम् । स्नानमात्रेण लभते घृतधेनुफलं नरः

પછી પરમ શોભન ‘ચિત્ર-તીર્થ’ સરોવર પાસે જવું; ત્યાં માત્ર સ્નાનથી જ મનુષ્ય ઘૃતધેનુ-દાન સમાન ફળ પામે છે.

Verse 7

यदा द्वारावती विप्रा प्लाविता सागरेण हि । पुण्यानि बहुतीर्थानि च्छन्नानि जलपांसुभिः

હે વિપ્રો! જ્યારે દ્વારાવતી નગરી સમુદ્રથી પ્લાવિત થાય છે, ત્યારે અનેક પવિત્ર તીર્થો જળ અને રેતી હેઠળ ઢંકાઈ જાય છે.

Verse 8

दृश्यानि कतिचित्संति ह्यदृश्यान्यपराणि च । तानि सर्वाणि विप्रेन्द्राः कथयिष्यामि सर्वतः

કેટલાંક દૃશ્ય છે અને કેટલાંક અદૃશ્ય પણ છે. હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો, હું તે સર્વનું સર્વથા વિસ્તૃત વર્ણન કરીશ.

Verse 9

चंद्रभागां ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशिनीम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या वाजपेयफलं लभेत्

ત્યારબાદ સર્વપાપપ્રણાશિની ચન્દ્રભાગા તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી વાજપેય યજ્ઞસમાન ફળ મળે છે.

Verse 10

देवी चंद्रार्चिता यत्र यशोदा नंदनंदिनी । कौमारिका शक्तिहस्ता खङ्गखेटकधारिणी

ત્યાં ચન્દ્ર દ્વારા અર્ચિત દેવી છે—યશોદા, નંદની પ્રિય નંદિની; કૌમારિકા, હાથમાં શક્તિ ધારણ કરનારી, ખડ્ગ અને ખેટક (ઢાલ) ધારણ કરનારી.

Verse 11

केश्यादिदैत्यदलिनी स्वसा वै रामकृष्णयोः । यस्या दर्शनमात्रेण सर्वान्कामानवाप्नुयात्

તે કેશી આદિ દૈત્યોને દળનારી છે અને નિશ્ચયે રામ-કૃષ્ણની બહેન છે. જેના માત્ર દર્શનથી સર્વ કામનાઓ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 12

ततो गच्छेत विप्रेन्द्रास्तीर्थं महिषसंज्ञकम् । यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

પછી, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો, ‘મહિષ’ નામે પ્રસિદ્ધ તીર્થમાં જવું જોઈએ. જેના માત્ર દર્શનથી સર્વ પાતકોમાંથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 13

मुक्तिद्वारं ततो गच्छेत्तीर्थं पाप प्रणाशनम्

ત્યારબાદ પાપનાશક ‘મુક્તિદ્વાર’ નામના તીર્થમાં જવું જોઈએ।

Verse 14

वसिष्ठेन समानीता मुनिना यत्र गोमती । स्नातो भवति गंगायां यत्र स्नात्वा कलौ युगे

જ્યાં વસિષ્ઠ મુનિ દ્વારા લાવવામાં આવેલી ગોમતી છે, ત્યાં સ્નાન ગંગાસ્નાન સમાન છે—વિશેષ કરીને કલિયુગમાં ત્યાં સ્નાન કરનાર માટે।

Verse 15

गोमती निःसृता यस्मा त्प्रविष्टा वरुणालयम् । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या अश्वमेधफलं लभेत्

જ્યાંથી ગોમતી નીકળી વરુણના આલયમાં પ્રવેશે છે, ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરનાર મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે।

Verse 16

भृगुणा हि तपस्तप्तं स्थापिता यत्र चांबिका । भृग्वर्चिता ततो देवी प्रसिद्धा श्रूयते क्षितौ

જ્યાં ભૃગુએ તપ કર્યું અને ત્યાં જ અંબિકાની સ્થાપના થઈ; તેથી ભૃગુ દ્વારા અર્ચિત દેવી પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ કહેવાય છે।

Verse 17

संसिद्धिं परमां याति यस्याः संस्मरणान्नरः । शिवलिंगान्यनेकानि यत्र सन्ति महीतले

જેનાં સ્મરણમાત્રથી મનુષ્ય પરમ સિદ્ધિને પામે છે; અને તે સ્થળે ધરતી પર અનેક શિવલિંગો વિદ્યમાન છે।

Verse 18

ततो गच्छेत विप्रेन्द्राः कालिन्दीसर उत्तमम् । कालिन्दी सूर्यतनया सरश्चक्रे त्वनुत्तमम्

ત્યારબાદ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ઉત્તમ કાલિન્દી-સરોવર તરફ જવું જોઈએ. સૂર્યકન્યા કાલિન્દીએ જ તે અનુત્તમ સરોવર રચ્યું હતું.

Verse 19

तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या न दुर्गतिमवाप्नुयात् । सांबतीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपापप्रणाशनम्

ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય દુર્ગતિને પામતો નથી. ત્યારબાદ સર્વપાપ-નાશક સાંબતીર્થ તરફ જવું જોઈએ.

Verse 20

कृत्वा श्राद्धं च विधिवल्लभेद्गोदानजं फलम्

અને વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવાથી ગોદાનથી ઉત્પન્ન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 21

गच्छेच्च शांकरं तीर्थं ततस्त्रैलोक्यपावनम् । यत्र स्नात्वा नरो भक्त्या लभेद्बहुसुवर्णकम्

પછી ત્રૈલોક્ય-પાવન શાંકર તીર્થ તરફ જવું જોઈએ. જ્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય બહુ સ્વર્ણ (અર્થાત્ મહાન સમૃદ્ધિ અને પુણ્ય) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 22

ततो नागसरो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् । पितॄन्सन्तर्प्य विधिवन्नागलोकमवाप्नुयात्

ત્યારબાદ પાપ-નાશક તીર્થ નાગસરોવર તરફ જવું જોઈએ. ત્યાં વિધિપૂર્વક પિતૃઓને તર્પણ કરીને મનુષ્ય નાગલોક પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 23

लक्ष्मीं नदीं ततो गच्छेद्गच्छन्तीं सागरं प्रति । यस्या दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

ત્યારબાદ સમુદ્ર તરફ વહેતી લક્ષ્મી નદી પાસે જવું; જેના માત્ર દર્શનથી જ સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 24

श्राद्धे कृते तु विप्रेन्द्राः पितरो मुक्तिमाप्नुयुः । दाने मनोरथावाप्तिर्जायते नात्र संशयः

હે વિપ્રેન્દ્રો! શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે ત્યારે પિતૃઓ મુક્તિ પામે છે; અને દાનથી મનોઇચ્છિત ફળસિદ્ધિ થાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 25

कंबुसरस्ततो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् । तर्पणे च कृते श्राद्धे ह्यग्निष्टोमफलं लभेत्

ત્યારપછી પાપનાશક તીર્થ કંબુ-સરસ્તળે જવું; ત્યાં તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે।

Verse 26

कुशतीर्थं ततो गच्छेत्स्नात्वा सन्तर्पयेत्पितॄन् । दानं दत्त्वा यथाशक्त्या निर्मलं लोकमाप्नुयात्

ત્યારબાદ કુશતીર્થમાં જવું; સ્નાન કરીને પિતૃઓને વિધિપૂર્વક તર્પણથી તૃપ્ત કરવું. યથાશક્તિ દાન આપી નિર્મળ લોક પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 27

द्युम्नतीर्थं च तत्रैव सर्वपापप्रणाशनम् । कृत्वा श्राद्धं च तत्रैव वाजिमेधफलं लभेत्

ત્યાં જ દ્યુમ્નતીર્થ છે, જે સર્વ પાપનો નાશ કરે છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી વાજિમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે।

Verse 28

कुशतीर्थं ततो गच्छेत्पितॄणां तृप्तिरक्षया । यत्र श्राद्धात्तर्पणाच्च जायते नात्र संशयः

પછી કુશતીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં શ્રાદ્ધ અને તર્પણથી પિતૃઓની તૃપ્તિ અક્ષય બને છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 29

जालतीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपापहरं शुभम् । दुर्वाससा यत्र शप्ताः कोपाद्यदुकुमारकाः

પછી જાલતીર્થમાં જવું જોઈએ; તે શુભ છે અને સર્વ પાપોનું હરણ કરનાર છે; ત્યાં ક્રોધમાં દુર્વાસાએ યદુકુમારોને શાપ આપ્યો હતો।

Verse 30

देवो जालेश्वरस्तत्र सं बभूव उमापतिः । जालेश्वरं नरो दृष्ट्वा सद्यः पापात्प्रमुच्यते

ત્યાં ઉમાપતિ ભગવાન શિવ જાલેશ્વર રૂપે પ્રગટ થયા; જાલેશ્વરના દર્શન માત્રથી મનુષ્ય તત્કાળ પાપથી મુક્ત થાય છે।

Verse 31

संपूज्य देवं भक्त्या च शिवलोकमवाप्नुयात्

અને ભક્તિપૂર્વક વિધિ પ્રમાણે દેવની પૂજા કરીને શિવલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 32

चक्रस्वामिसुतीर्थं च ततो गच्छेद्धि मानवः । कृत्वा स्नानं पितॄंस्तर्प्य विष्णुलोकमवाप्नुयात्

પછી મનુષ્ય ચક્રસ્વામી-સુતીર્થમાં જાય; ત્યાં સ્નાન કરીને અને પિતૃઓને તર્પણ અર્પી વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 33

जरत्कारुकृतं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् । स्नात्वा तत्र द्विजश्रेष्ठा न दुर्गतिमवाप्नुयात्

જરત્કારુએ સ્થાપિત કરેલું આ તીર્થ સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! ત્યાં સ્નાન કરનાર દુર્ગતિને પામતો નથી.

Verse 34

ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठास्तीर्थं खञ्जनकाभिधम् । आसीत्खञ्जनको नाम दैत्यश्चातिबलान्वितः

ત્યારબાદ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! ‘ખંજાનક’ નામના તીર્થમાં જવું જોઈએ. પૂર્વે ‘ખંજાનક’ નામનો અતિબલવાન દૈત્ય હતો.

Verse 35

ततः खञ्जनकं तीर्थं तस्य नाम्नेति विश्रुतम् । तत्र स्नात्वा नरो याति सोमलोकं न संशयः

આ રીતે તે તીર્થ તેના નામથી ‘ખંજાનક-તીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સોમલોકને પામે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 36

सन्ति तीर्थान्यनेकानि सुगुप्तानि द्विजोत्तमाः । तानि गच्छेत्तु विप्रेन्द्राः सर्वपापापनुत्तये

હે દ્વિજોત્તમ! અનેક તીર્થો અતિ ગુપ્ત રીતે સ્થિત છે. હે વિપ્રેન્દ્ર! સર્વ પાપોના સંપૂર્ણ નિવારણ માટે ત્યાં ગમન કરવું જોઈએ.

Verse 37

ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठास्तीर्थमानकदुन्दुभेः । शूरतीर्थं परमकं गदतीर्थमतः परम्

ત્યારબાદ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આનકદુન્દુભિ (વસુદેવ) ના તીર્થમાં જવું જોઈએ. પછી પરમ ઉત્તમ શૂર-તીર્થ અને ત્યારપછી ગદા-તીર્થ છે.

Verse 38

गावल्गणस्य तीर्थं च अक्रूरस्य महात्मनः । बलदेवस्य तीर्थं तु उग्रसेनस्य चापरम्

અહીં ગાવલ્ગણનું પણ તીર્થ છે અને મહાત્મા અક્રૂરનું પણ; તેમ જ બલદેવનું તીર્થ તથા ઉગ્રસેનનું બીજું એક તીર્થ પણ છે।

Verse 39

अर्जुनस्य च तीर्थं तु सुभद्रातीर्थमेव च । देवकीतीर्थमाद्यं तु रोहिणीतीर्थमेव च

અહીં અર્જુનનું તીર્થ અને સुभદ્રાનું તીર્થ પણ છે; તેમજ અગ્રગણ્ય દેવકી-તીર્થ અને રોહિણી-તીર્થ પણ છે।

Verse 40

उद्धवस्य च तीर्थं तु सारंगाख्यं तथैव च । सत्यभामाकृतं तीर्थं भद्रातीर्थमतः परम्

અહીં ઉદ્ધવનું તીર્થ અને ‘સારંગ’ નામે પ્રસિદ્ધ તીર્થ પણ છે; સત્યભામાએ સ્થાપેલું તીર્થ અને ત્યારબાદ ભદ્રા-તીર્થ છે।

Verse 41

जामदग्न्यस्य तीर्थं तु रामस्य च महात्मनः । भासतीर्थं च तत्रैव शुकतीर्थमतः परम्

અહીં મહાત્મા જામદગ્ન્ય રામનું તીર્થ છે; ત્યાં જ ભાસ-તીર્થ છે અને ત્યારબાદ શુક-તીર્થ છે।

Verse 42

कर्दमस्य च तीर्थं तु कपिलस्य महात्मनः । सोमतीर्थं च तत्रैव रोहिणीतीर्थमेव च

અહીં કર્દમનું તીર્થ અને મહાત્મા કપિલનું તીર્થ છે; ત્યાં જ સોમ-તીર્થ તથા રોહિણી-તીર્થ પણ છે।

Verse 43

एतान्यन्यानि संक्षेपान्मया वः कथितानि च । सर्वपापहराणीह मोक्षदानि न संशयः

આ તથા અન્ય અનેક તીર્થો મેં તમને સંક્ષેપમાં કહ્યાં છે. અહીં તે સર્વ પાપોનું હરણ કરે છે અને મોક્ષ આપે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 44

प्रच्छन्नानि द्विजवरास्तीर्थानि कलिसंक्रमे । प्लावितानि समुद्रेण पांसुनाऽप्युदकेन च

હે દ્વિજવરોએ, કલિયુગના આરંભે આ તીર્થો ગુપ્ત થઈ ગયા. સમુદ્રે તેને ડૂબાડ્યા અને રેતી તથા પાણીથી પણ ઢાંકાઈ ગયા.

Verse 45

एतन्मया वः कथितं संक्षेपात्तीर्थविस्तरम् । आत्मप्रज्ञानुमानेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

આ રીતે મેં તમને તીર્થોના વિસ્તારનું વર્ણન સંક્ષેપમાં કહ્યું. તમારા પોતાના વિવેકથી કહો—હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?

Verse 46

शृणुयात्परया भक्त्या तीर्थयात्रामिमां द्विजाः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

હે દ્વિજોએ, જે પરમ ભક્તિથી આ તીર્થયાત્રાનું વર્ણન સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકને પામે છે.