Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 93

Devanagari script

तांबूलवर्जितं यस्य मुखं स्यात्पृथिवीपते । कृपणस्य दरिद्रस्य तद्बिलं न हि तन्मुखम्

Transliteration

tāṃbūlavarjitaṃ yasya mukhaṃ syātpṛthivīpate | kṛpaṇasya daridrasya tadbilaṃ na hi tanmukham

Translation

હે પૃથ્વીપતે! જેના મુખમાં તાંબૂલ નથી, તેનું મુખ મુખ નથી, જાણે એક બિલ; કૃપણ અને દરિદ્રનું તે ખરેખર ‘મુખ’ નથી.

Word by Word

• ताम्बूल-वर्जितम्: devoid of betel
• ताम्बूल-वर्जितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ताम्बूल (प्रातिपदिक) + वर्जित (कृदन्त-प्रातिपदिक, √वर्ज्)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (ताम्बूलस्य वर्जितम्); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• यस्य: whose
• यस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध (relative)

• मुखम्: mouth
• मुखम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• स्यात्: would be
• स्यात्: Kriya (Copula/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• पृथिवीपते: O lord of the earth (king)
• पृथिवीपते: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पृथिवी (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (पृथिव्याः पतिः); पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• कृपणस्य: of a miserly man
• कृपणस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: कृपण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषण-रूपेण

• दरिद्रस्य: of a poor man
• दरिद्रस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: दरिद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषण-रूपेण

• तत्: that
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; निर्देश (demonstrative)

• बिलम्: a hole, burrow
• बिलम्: Karta (Subject-complement/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: बिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण-रूपेण

• मुखम्: mouth
• मुखम्: Karta (Predicate-noun/विधेय)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Nārada (addressing the king; exact king-name not in snippet)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: A king (पृथिवीपते addressed)

Visual Art Cues

Scene: A courtly scene where the sage uses a biting metaphor: a miser’s tāmbūla-less mouth is shown as a dark hollow, contrasted with a generous donor offering betel to guests.

Characters & Entities

• Nārada
• Pṛthivīpati (king, epithet)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It condemns miserliness and celebrates auspicious conduct; refusing customary, dharmic offerings (like tāmbūla) is portrayed as spiritually and socially inauspicious.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse sits within the Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya section of Nāgara-khaṇḍa (Tīrthamāhātmya), where practices around tāmbūla are praised.

What ritualistic prescription is mentioned?

An implied prescription favoring the dharmic use of tāmbūla (especially in gifting/auspicious etiquette), contrasting it with the state of being ‘tāmbūla-less’.