Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 39

Devanagari script

राक्षसो वा पिशाचो वा भूतो वा मानुषोऽपि वा । एतत्कृत्यतमं नागा मम यज्ञस्य रक्षणम्

Transliteration

rākṣaso vā piśāco vā bhūto vā mānuṣo'pi vā | etatkṛtyatamaṃ nāgā mama yajñasya rakṣaṇam

Translation

રાક્ષસ હોય, પિશાચ હોય, ભૂત હોય કે મનુષ્ય પણ હોય—હે નાગો, મારા યજ્ઞનું રક્ષણ કરવું એ જ તમારું પરમ કર્તવ્ય છે.

Word by Word

• राक्षसः: a demon (rākṣasa)
• राक्षसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• वा: or
• वा: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक निपात (disjunctive particle)

• पिशाचः: a piśāca (ghoul)
• पिशाचः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पिशाच (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• वा: or
• वा: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक निपात

• भूतः: a spirit/ghost
• भूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• वा: or
• वा: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक निपात

• मानुषः: a human
• मानुषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मानुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• अपि: even, also
• अपि: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle) ‘also/even’

• वा: or
• वा: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक निपात

• एतत्: this
• एतत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (कृत्यतमम्)

• कृत्यतमम्: most to-be-done, most important duty
• कृत्यतमम्: Vidheyavisheshana (Predicate adjective/विधेय-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत्यतम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तमप्-प्रत्यय (superlative)

• नागाः: O Nāgas
• नागाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/vocative), बहुवचन

• मम: my
• मम: Shashthi-sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• यज्ञस्य: of the sacrifice
• यज्ञस्य: Shashthi-sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• रक्षणम्: protection, guarding
• रक्षणम्: Karta (Predicate nominal/विधेय)
• Type: Noun
• Root: रक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; विधेय-नाम (predicate noun)

Speaker

Brahmā (contextual continuation)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nāgatīrtha (contextual)

Type: tirtha

Skanda Dialogue

Listener: Nāgas

Visual Art Cues

Scene: A protective panorama: Nāga guardians stand ready against a spectrum of potential disruptors—demonic, spectral, and human—while the yajña fire burns steadily at center.

Characters & Entities

• Brahmā
• Nāgas
• Rākṣasa
• Piśāca
• Bhūta
• Mānuṣa
• Yajña

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Spiritual practice must be defended against both seen and unseen disruptive forces; duty (kṛtya) is prioritized over fear.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Nāgatīrtha, as the seat of the yajña and its protective sanctity.

What ritualistic prescription is mentioned?

To protect the yajña from any obstructer, regardless of their nature.