Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 21

Devanagari script

विश्वामित्र उवाच । न मामेष द्विजं ब्रूते कथंचित्प्रपितामह । तस्मादेष प्रकोपो मे संजातोऽस्य वधोपरि

Transliteration

viśvāmitra uvāca | na māmeṣa dvijaṃ brūte kathaṃcitprapitāmaha | tasmādeṣa prakopo me saṃjāto'sya vadhopari

Translation

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે પ્રપિતામહ, એ કોઈ રીતે પણ મને ‘દ્વિજ’ કહી સ્વીકારતો નથી. તેથી તેના વધ માટે મારો આ ક્રોધ ઉદ્ભવ્યો છે.

Word by Word

• विश्वामित्रः: Viśvāmitra
• विश्वामित्रः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: viśvāmitra (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Speech act/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• न: not
• न: Pratiṣedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: na (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• माम्: me
• माम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: asmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; सर्वनाम

• एषः: this (man)
• एषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: etad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन; सर्वनाम

• द्विजम्: a twice-born (brāhmaṇa)
• द्विजम्: Karma (Object complement/कर्म)
• Type: Noun
• Root: dvija (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• ब्रूते: calls, says
• ब्रूते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• कथंचित्: in any way, at all
• कथंचित्: Prakāra (Manner adjunct/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: kathaṃcit (अव्यय)
• Form: प्रकार/सम्भावना-अव्यय (adverb: somehow/at all)

• प्रपितामह: O great-grandfather (Brahmā)
• प्रपितामह: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: prapitāmaha (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Cause marker/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: tasmāt (सर्वनाम-प्रातिपदिक/अव्ययीभाव-रूप)
• Form: हेतुवाचक-अव्यय (indeclinable: therefore/from that)

• एषः: this
• एषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: etad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• प्रकोपः: anger, wrath
• प्रकोपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: prakopa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• मे: my
• मे: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: asmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन; सर्वनाम (enclitic)

• संजातः: has arisen
• संजातः: Kriya (Result state/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + जन् (धातु) → saṃjāta (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि प्रयोग (arisen)

• अस्य: of him
• अस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: idam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन; सर्वनाम

• वधोपरि: upon (his) killing / regarding his death
• वधोपरि: Adhikaraṇa (Locative sense/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: vadha (प्रातिपदिक) + upari (अव्यय)
• Form: अव्ययीभाव-समास; अव्ययप्रधान (upari = upon)

Speaker

Viśvāmitra

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Brahmā (Prapitāmaha)

Visual Art Cues

Scene: Viśvāmitra, eyes blazing, speaks to Brahmā about not being acknowledged as twice-born; the scene centers on inner fire manifesting as outer threat.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Brahmā
• Vasiṣṭha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Status-pride and wounded recognition can inflame krodha; dharma calls for humility and restraint.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in this verse; it continues the interpersonal doctrinal conflict within the tīrtha chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse explains the motive behind the conflict.