Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 94

Devanagari script

उपोषणपरो धीमान्नारीवा पुरुषोपि वा । संपूज्य स्थंडिलशयः स्वप्ने भावि विलोकयेत्

Transliteration

upoṣaṇaparo dhīmānnārīvā puruṣopi vā | saṃpūjya sthaṃḍilaśayaḥ svapne bhāvi vilokayet

Translation

ઉપવાસપરાયણ બુદ્ધિમાન સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—સમ્યક પૂજન કરીને નિર્વસ્ત્ર ભૂમિશય્યા પર શયન કરે; ત્યારે સ્વપ્નમાં ભાવિ ઘટનાનું દર્શન થાય.

Word by Word

• उपोषणपरः: devoted to fasting
• उपोषणपरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: उपोषण (प्रातिपदिक) + पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; उपोषणे परः = उपोषण-परः (तत्पुरुष)

• धीमान्: wise
• धीमान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: धीमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त

• नारी: a woman
• नारी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नारी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• वा: or
• वा: Sambandha/Connector (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-निपात (particle of alternative)

• पुरुषः: a man
• पुरुषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• अपि: also/even
• अपि: Sambandha/Connector (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अप्यर्थक-निपात (particle: also/even)

• वा: or
• वा: Sambandha/Connector (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-निपात (particle of alternative)

• संपूज्य: having duly worshipped
• संपूज्य: Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: सम् + पूज् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund); ‘having worshipped’

• स्थण्डिलशयः: one who sleeps on bare ground
• स्थण्डिलशयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्थण्डिल (प्रातिपदिक) + शय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; स्थण्डिले शयः = स्थण्डिल-शयः (तत्पुरुष)

• स्वप्ने: in a dream
• स्वप्ने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्वप्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• भावि: the future (what will happen)
• भावि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भाविन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; ‘भावि (भविष्यत्)’ = what is to happen

• विलोकयेत्: should behold/see
• विलोकयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + लोक् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Svapneśvarī/Svapneśvara (Kāśī)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A fasting devotee, after pūjā, lies on a bare earthen bed within a small shrine precinct; in the dream-vision, a radiant goddess reveals future signs.

Characters & Entities

• Svapneśvarī (implied)
• Kāśī (contextual)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Self-discipline (fasting and simplicity) combined with devotion is portrayed as a means to receive divine insight.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Svapneśvarī/Svapneśvara sacred complex in Kāśī (as established in the surrounding verses).

What ritualistic prescription is mentioned?

Observe upoṣaṇa (fast), perform full worship, and sleep on a sthaṇḍila (bare ground) to receive dream-vision of future outcomes.