Adhyaya 40

Verse 1

स्कंद उवाच । अविमुक्तेश माहात्म्यं वर्णितं तेग्रतो मया । अथो किमसि शुश्रूषुः कथयिष्यामि तत्पुनः

સ્કંદે કહ્યું—તમારી સામે મેં અવિમુક્તેશનું માહાત્મ્ય વર્ણવ્યું છે; છતાં તમે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છો છો? હું તેને ફરી કહું છું।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । अविमुक्तेश माहात्म्यं श्रावं श्रावं श्रुती मम । अतीव सुश्रुते जाते तथापि न धिनोम्यहम्

અગસ્ત્યે કહ્યું—અવિમુક્તેશનું માહાત્મ્ય મેં વારંવાર સાંભળ્યું છે; મારું શ્રવણ અત્યંત સુપ્રશિક્ષિત થયું છે, છતાં હું તૃપ્ત થતો નથી।

Verse 3

अविमुक्तेश्वरं लिंगं क्षेत्रं चाप्यविमुक्तकम् । एतयोस्तु कथं प्राप्तिर्भवेत्षण्मुख तद्वद

હે ષણ્મુખ! અવિમુક્તેશ્વર લિંગ તથા ‘અવિમુક્ત’ નામનું પવિત્ર ક્ષેત્ર—આ બન્નેની કૃપા/પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થાય? તે કહો.

Verse 4

स्कंद उवाच । शृणु कुं भज वक्ष्यामि यथा प्राप्तिर्भवेदिह । स्वश्रेयो दातुरेतस्या विमुक्तस्य महामते

સ્કંદે કહ્યું—સાંભળો અને ભજન કરો; અહીં પ્રાપ્તિ જેમ થાય તેમ હું કહું છું. હે મહામતિ! આ અવિમુક્ત દાતાના પોતાના પરમ કલ્યાણ માટે જ આપવામાં આવે છે.

Verse 5

समीहितार्थ संसिद्धिर्लभ्यते पुण्यभारतः । तच्च पुण्यं भवेद्विप्र श्रुतिवर्त्मसभाजनात्

સંચિત પુણ્યભારથી ઇચ્છિત કાર્યની સિદ્ધિ મળે છે. અને હે વિપ્ર! તે પુણ્ય શ્રુતિ (વેદ) દર્શાવેલા માર્ગનું સન્માન કરવાથી ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 6

श्रुतिवर्त्मजुषः पुंसः संस्पर्शान्नश्यतो मुने । कलिकालावपि सदा छिद्रं प्राप्य जिघांसतः

હે મુને! શ્રુતિમાર્ગનું અનુસરણ કરનાર પુરુષના માત્ર સ્પર્શથી જ, કલિયુગમાં પણ, છિદ્ર શોધી નાશ કરવા ઇચ્છતા ઉપદ્રવો સદાય નષ્ટ થાય છે.

Verse 7

वर्जितस्य विधानेन प्रोक्तस्याकरणेन वै । कलिकालावपि हतो ब्राह्मणं रंध्रदर्शनात्

નિષિદ્ધ કર્મ કરવાથી અને વિહિત કર્મ ન કરવાથી—અને ‘રંધ્ર’ (છિદ્ર) જ જોવાની વૃત્તિથી—કલિયુગમાં પણ બ્રાહ્મણનું પતન થાય છે.

Verse 8

निषिद्धाचरणं तस्मात्कथयिष्ये तवाग्रतः । तद्दूरतः परित्यज्य नरो न निरयी भवेत्

અતએવ હું તારા સમક્ષ નિષિદ્ધ આચરણો કહું છું. તેમને સંપૂર્ણપણે દૂરથી ત્યજી દેતાં મનુષ્ય નરકનો ભાગી બનતો નથી.

Verse 9

पलांडुं विड्वराहं च शेलुं लशुन गृंजने । गोपीयूषं तंडुलीयं वर्ज्यं च कवकं सदा

પલાંડુ (ડુંગળી), વિષ્ઠાભોજી વરાહ, શેલુ, લસણ અને ગૃંજન; તેમજ ગોપીયૂષ, તંડુલીય અને કવક—આ બધું સદા વર્જ્ય છે.

Verse 10

व्रश्चनान्वृक्षनिर्यासान्पायसापूपशष्कुलीः । अदेवपित्र्यं पललमवत्सागोपयस्त्यजेत्

વ્રશ્ચન, વૃક્ષનિર્યાસ (ગોંદ/રસ), પાયસ, આપૂપ અને શષ્કુલી—આ બધું ત્યાગવું. તેમ જ દેવ-પિતૃ માટે અયોગ્ય ભોજન, પલલ (તિલજાત), અને વાછરડા વિના ગાયનું દૂધ પણ છોડવું.

Verse 11

पय ऐकशफं हेयं तथा क्रामेलकाविकम् । रात्रौ न दधि भोक्तव्यं दिवा न नवनीतकम्

એકખુરવાળા પ્રાણીઓનું દૂધ વર્જ્ય છે, તેમજ ઊંટણીનું દૂધ પણ. રાત્રે દહીં ન ખાવું અને દિવસે નવનીત (તાજું માખણ) ન ખાવું.

Verse 12

टिट्टिभं कलविंकं च हंसं चक्रं प्लवंबकम् । त्यजेन्मांसाशिनः सर्वान्सारसं कुक्कुटं शुकम्

ટિટ્ટિભ, કલવિંક, હંસ, ચક્ર અને પ્લવંબક—આ બધું વર્જવું. ખરેખર માંસાહારી સર્વ પક્ષીઓ ત્યાજ્ય છે; તેમજ સારસ, કુક્કુટ અને શુક (પોપટ) પણ.

Verse 13

जालपादान्खंजरीटान्बुडित्वा मत्स्यभक्षकान् । मत्स्याशी सर्वमांसाशी तन्मत्स्यान्सर्वथा त्यजेत्

જાળપાદવાળા પક્ષીઓ, ખંજરીટ પક્ષીઓ, ડૂબકી મારી શિકાર કરનારાં તથા માછલી ભક્ષક પક્ષીઓનો સર્વથા ત્યાગ કરવો. કારણ કે માછલી ખાવાવાળો સર્વ માંસનો ભક્ષક બની જાય છે; તેથી એવી માછલીઓને સર્વ રીતે છોડવી.

Verse 14

हव्यकव्यनियुक्तौ तु भक्ष्यौ पाठीनरोहितौ । मांसाशिभिस्त्वमी भक्ष्याः शश शल्लक कच्छपाः

દેવહવ્ય અને પિતૃકવ્ય અર્પણ માટે વિધિપૂર્વક નિયુક્ત હોય ત્યારે પાઠીન અને રોહિત માછલીઓ ભક્ષ્ય છે. અને માંસાહારીઓ માટે શશ (સસલું), શલ્લક (સાહી) તથા કચ્છપ (કાચબો) પણ ભક્ષ્ય ગણાયા છે.

Verse 15

श्वाविद्गोधे प्रशस्ते च ज्ञाताश्च मृगपक्षिणः । आयुष्कामैः स्वर्गकामैस्त्याज्यं मांसं प्रयत्नतः

ભલે શ્વાવિદ (સાહી) અને ગોધા (ગોહ) ક્યાંક પ્રશસ્ત કહેવાયા હોય અને અનેક મૃગ-પક્ષીઓ ભક્ષ્ય તરીકે જાણીતા હોય, તો પણ આયુષ્ય અને સ્વર્ગ ઇચ્છનારોએ પ્રયત્નપૂર્વક માંસનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

Verse 16

यज्ञार्थं पशुहिंसा या सा स्वर्ग्या नेतरा क्वचित् । त्यजेत्पर्युषितं सर्वमखंडस्नेह वर्जितम्

યજ્ઞાર્થે થતી પશુહિંસા સ્વર્ગદાયિની કહેવાય છે; અન્ય હિંસા ક્યારેય એવી નથી. તેમજ બાસી અન્ન અને જેમાં અખંડ/સમ્યક્ સ્નિગ્ધતા (યોગ્ય ઘી-રસ) ન હોય તે બધું ત્યજી દેવું.

Verse 17

प्राणात्यये क्रतौ श्राद्धे भैषजे विप्रकाम्यया । अलौल्यमित्थं पललं भक्षयन्नैव दोषभाक्

પ્રાણાપાયમાં, ક્રતુ/યજ્ઞમાં, શ્રાદ્ધમાં, ઔષધરૂપે, અથવા બ્રાહ્મણને પ્રસન્ન કરવા માટે—લોભ વિના—જે આ રીતે પલલ (માંસ) ભક્ષે છે, તે દોષનો ભાગી થતો નથી.

Verse 18

न तादृशं भवेत्पापं मृगयावृत्तिकांक्षिणः । यादृशं भवति प्रेत्य लौल्यान्मांसोपसेविनः

શિકારને જીવનવૃત્તિ બનાવનારનું પાપ એટલું મોટું નથી; જેટલું કેવળ લોભ‑લાલસાથી માંસસેવન કરનારને મૃત્યુ પછી ભોગવવું પડે છે।

Verse 19

मखार्थं ब्रह्मणा सृष्टाः पशु द्रुम मृगौषधीः । निघ्नन्नहिंसको विप्रस्तासामपि शुभा गतिः

યજ્ઞ (મખ) માટે બ્રહ્માએ પશુ, વૃક્ષ, મૃગ અને ઔષધિઓ સર્જ્યાં. તે યજ્ઞાર્થમાં જે બ્રાહ્મણ વધ કરે તે અહિંસક કહેવાય; અને તે જીવોને પણ શુભ ગતિ મળે છે।

Verse 20

पितृदेवक्रतुकृते मधुपर्कार्थमेव च । तत्र हिंसाप्यहिंसा स्याद्धिंसान्यत्र सुदुस्तरा

પિતૃકર્મ, દેવકર્મ, યજ્ઞ તથા મધુપર્ક અર્પણ માટે ત્યાંની હિંસા પણ અહિંસા ગણાય છે; પરંતુ અન્યત્રની હિંસા અત્યંત દુસ્તર છે।

Verse 21

यो जंतूनात्मपुष्ट्यर्थं हिनस्ति ज्ञानदुर्बलः । दुराचारस्य तस्येह नामुत्रापि सुखं क्वचित्

જે વ્યક્તિ વિવેકમાં દુર્બળ થઈ માત્ર પોતાના દેહપોષણ માટે જીવોને હિંસા કરે છે, તે દુરાચારીને અહીં ક્યારેય સુખ નથી, પરલોકમાં પણ નથી।

Verse 22

भोक्तानुमंता संस्कर्ता क्रयिविक्रयि हिंसकाः । उपहर्ता घातयिता हिंसकाश्चाष्टधा स्मृताः

હિંસક આઠ પ્રકારના સ્મૃત છે—ભોગ કરનાર, અનુમતિ આપનાર, તૈયાર કરનાર, ખરીદનાર, વેચનાર, પુરવઠો કરનાર, વધ કરાવનાર અને સ્વયં વધ કરનાર।

Verse 23

प्रत्यब्दमश्वमेधेन शतं वर्षाणि यो यजेत् । अमांसभक्षको यश्च तयोरंत्यो विशिष्यते

જે મનુષ્ય દર વર્ષે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરીને સો વર્ષ યજન કરે, અને જે માંસ ભક્ષણ ન કરે—આ બંનેમાં માંસત્યાગી જ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 24

यथैवात्मा परस्तद्वद्द्रष्टव्यः सुखमिच्छता । सुखदुःखानि तुल्यानि यथात्मनि तथा परे

જે સુખ ઇચ્છે છે, તેણે જેમ પોતાને જુએ છે તેમ જ બીજાને પણ જોવો; કારણ કે સુખ-દુઃખ સમાન છે—જે પોતામાં છે તે પરમાં પણ છે.

Verse 25

सुखं वा यदि वा चान्यद्यत्किंचित्क्रियते परे । तत्कृतं हि पुनः पश्चात्सर्वमात्मनि संभवेत्

બીજાને જે કંઈ કરવામાં આવે—સુખ હોય કે અન્યથા—એ જ કર્મ પછી સર્વ રીતે પોતાના પર જ અનુભવરૂપે આવે છે.

Verse 26

न क्लेशेन विना द्रव्यमर्थहीने कुतः क्रियाः । क्रियाहीने कुतो धर्मो धर्महीने कुतः सुखम्

પરિશ્રમ વિના ધન નથી; સાધન ન હોય તો ક્રિયાઓ કેવી રીતે? ક્રિયા વિના ધર્મ ક્યાં? અને ધર્મ વિના સુખ ક્યાં?

Verse 27

सुखं हि सर्वैराकांक्ष्यं तच्च धर्मसमुद्भवम् । तस्माद्धर्मोत्र कर्तव्यश्चातुर्वर्ण्येन यत्नतः

સુખ સૌ કોઈ ઇચ્છે છે, અને તે ધર્મમાંથી જન્મે છે. તેથી આ લોકમાં ચાતુર્વર્ણ્યે પ્રયત્નપૂર્વક ધર્મ આચરવો જોઈએ.

Verse 28

न्यायागतेन द्रव्येण कर्तव्यं पारलौकिकम् । दानं च विधिना देयं काले पात्रे च भावतः

ન્યાયથી પ્રાપ્ત થયેલા ધનથી પરલોકફળદાયક કર્મ કરવું જોઈએ. દાન પણ વિધિ મુજબ, યોગ્ય કાળે, યોગ્ય પાત્રને અને શુદ્ધ ભાવથી આપવું જોઈએ.

Verse 29

विधिहीनं तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद्याति शेषं तस्य च नश्यति

જે વિધિ વિના અને અપાત્રને દાન આપે છે, તે માત્ર તે દાન જ ગુમાવતો નથી; તેની બાકી રહેલી પુણ્યસંપત્તિ અને ધન પણ ક્ષીણ થાય છે.

Verse 30

व्यसनार्थे कुटुंबार्थे यदृणार्थे च दीयते । तदक्षयं भवेदत्र परत्र च न संशयः

આપત્તિ નિવારણ, કુટુંબપોષણ અથવા ઋણમોચન માટે જે આપવામાં આવે છે, તે ઇહલોક અને પરલોક બંનેમાં અક્ષય ફળ આપે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 31

मातापितृविहीनं यो मौंजीपाणिग्रहादिभिः । संस्कारयेन्निजैरर्थैस्तस्य श्रेयस्त्वनंतकम्

જે પોતાના ધનથી માતા-પિતાવિહિન વ્યક્તિનું ઉપનયન, લગ્ન વગેરે સંસ્કાર કરાવે છે, તેનું શ્રેય અનંત થાય છે.

Verse 32

अग्निहोत्रैर्न तच्छ्रेयो नाग्निष्टोमादिभिर्मखैः । यच्छ्रेयः प्राप्यते मर्त्यैर्द्विजे चैके प्रतिष्ठिते

એવું શ્રેય અগ্নિહોત્રથી નથી, ન તો અগ্নિષ્ટોમાદિ યજ્ઞોથી; એક જ દ્વિજને પ્રતિષ્ઠિત કરીને તેને આધાર આપવાથી મનુષ્યને જે શ્રેય મળે છે, તે વધુ મહાન છે.

Verse 33

यो ह्यनाथस्य विप्रस्य पाणिं ग्राहयते कृती । इह सौख्यमवाप्नोति सोक्षयं स्वर्गमाप्नुयात्

જે સમર્થ પુરુષ અનાથ બ્રાહ્મણનું પાણિગ્રહણ (વિવાહ) કરાવે છે, તે આ લોકમાં સુખ પામે છે અને અક્ષય સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 34

पितृगेहे तु या कन्या रजः पश्येदसंस्कृता । भ्रूणहा तत्पिता ज्ञेयो वृषली सापि कन्यका

પિતૃગૃહમાં જે કન્યા યોગ્ય સંસ્કાર (વિવાહ) વિના રજોદર્શન કરે, તેનો પિતા ભ્રૂણહંતાસમાન જાણવો; અને તે કન્યા પણ વૃષલી-તુલ્ય ગણાય છે.

Verse 35

यस्तां परिणयेन्मोहात्स भवेद्वृषलीपतिः । तेन संभाषणं त्याज्यमपाङ्क्तेयेन सर्वदा

જે મોહવશ તેને પરણે, તે વૃષલીનો પતિ બને છે; એવા અપાંક્તેય પુરુષ સાથે સંભાષણ પણ સદા ત્યાજ્ય છે.

Verse 36

विज्ञाय दोषमुभयोः कन्यायाश्च वरस्य च । संबंधं रचयेत्पश्चादन्यथा दोषभाक्पिता

કન્યા અને વર—બન્નેના દોષ (અને યોગ્યતા) જાણી પછી જ પિતાએ સંબંધ ગોઠવવો; નહીંતર પિતા પણ દોષનો ભાગી બને છે.

Verse 37

स्त्रियः पवित्राः सततं नैता दुष्यंति केनचित् । मासिमासि रजस्तासां दुष्कृतान्यपकर्षति

સ્ત્રીઓ સદા પવિત્ર છે; કોઈથી પણ તેઓ દૂષિત થતી નથી. માસે માસ તેમનું રજઃસ્રાવ દુષ્કૃત્યોને ખેંચી દૂર કરે છે.

Verse 38

पूर्वं स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगंधर्व वह्निभिः । भुंजते मानुषाः पश्चान्नैतादुष्यं ति केनचित्

પ્રથમ સ્ત્રીઓ દેવતાઓ—સોમ, ગંધર્વો અને અગ્નિ—દ્વારા આધ્યાત્મિક રીતે પૂર્વે જ સ્વીકૃત ગણાય છે; પછી માનવો લગ્ન દ્વારા સહભાગી થાય છે. તેથી આ વિષયમાં કોઈને અશૌચ-દોષ લાગતો નથી.

Verse 39

स्त्रीणां शौचं ददौ सोमः पावकः सर्वमेध्यताम् । कल्याणवाणीं गंधर्वास्तेन मेध्याः सदा स्त्रियः

સોમે સ્ત્રીઓને શૌચ-શુદ્ધિ આપી, પાવક (અગ્નિ) એ સર્વ મേധ્યતા એટલે યજ્ઞીય પવિત્રતા આપી, અને ગંધર્વોએ કલ્યાણકારી વાણી બક્ષી. તેથી સ્ત્રીઓ સદા મേധ્ય અને શુદ્ધ ગણાય છે.

Verse 40

कन्यां भुंक्ते रजःकालेऽग्निः शशी लोमदर्शने । स्तनोद्भेदेषु गंधर्वास्तत्प्रागेव प्रदीयते

કહેવામાં આવ્યું છે કે રજઃકાળે કન્યાને અગ્નિ ‘ભાગ’ લે છે; દેહમાં વાળ પ્રથમ દેખાય ત્યારે ચંદ્ર; અને સ્તનોદ્ભેદે ગંધર્વો. તેથી તે આ અવસ્થાઓથી પૂર્વે જ ‘પ્રદત્તા’ ગણાય છે.

Verse 41

दृश्यरोमात्वपत्यघ्नी कुलघ्न्युद्गतयौवना । पितृघ्न्याविष्कतरजास्ततस्ताः परिवर्जयेत्

અતએવ જેમના દેહમાં વાળ દેખાઈ ગયા હોય, જે ‘અપત્યઘ્ની’, ‘કુલઘ્ની’ કહેવાય, જેમનું યૌવન ઉદ્ભવ્યું હોય, જે ‘પિતૃઘ્ની’ કહેવાય, અને જેમનું રજઃ પ્રગટ થયું હોય—એવી કન્યાઓને લગ્ન માટે ટાળવી જોઈએ.

Verse 42

कन्यादानफलप्रेप्सुस्तस्माद्द द्यादनग्निकाम् । अन्यथा न फलं दातुः प्रतिग्राही पतेदधः

અતએવ જે કન્યાદાનનું ફળ ઇચ્છે, તેણે અગ્નિ દ્વારા હજી ‘અધિગૃહીત’ ન થયેલી કન્યાનું દાન કરવું. અન્યથા દાતાને ફળ મળતું નથી અને ગ્રહીતો અધોગતિ પામે છે.

Verse 43

कन्यामभुक्तां सोमाद्यैर्ददद्दानफलं लभेत् । देवभुक्तां ददद्दाता न स्वर्गमधिगच्छति

સોમ આદિ દ્વારા હજી ‘ભુક્ત’ ન થયેલી કન્યાનું દાન કરવાથી દાનફળ પ્રાપ્ત થાય છે; પરંતુ દેવો દ્વારા ‘ભુક્ત’ કન્યાનું દાન કરનાર દાતા સ્વર્ગને પામતો નથી.

Verse 44

शयनासनयानानि कुणपं स्त्रीमुखं कुशाः । यज्ञपात्राणि सर्वाणि न दुष्यंति बुधाः क्वचित्

શયન, આસન અને વાહનો; શવ; સ્ત્રીનું મુખ; કુશા; તથા યજ્ઞનાં સર્વ પાત્રો—આમાંથી કશું જ વિદ્વાનોના મતમાં ક્યારેય (ધર્માર્થ) અશુદ્ધ થતું નથી.

Verse 45

अजाश्वयोर्मुखं मेध्यं गावो मेध्यास्तु पृष्ठतः । पादतो ब्राह्मणा मेध्याः स्त्रियो मेध्यास्तु सर्वतः

બકરી અને ઘોડા માટે મુખ મേധ્ય છે; ગાય માટે પીઠ મേധ્ય છે; બ્રાહ્મણ માટે પગ મേധ્ય છે; અને સ્ત્રીઓ તો સર્વ રીતે મേധ્ય કહેવાય છે.

Verse 46

अहोरात्रोषितो भूत्वा पंचगव्येन शुध्यति

એક દિવસ-રાત (અશૌચમાં) રહી પછી પંચગવ્યના સેવનથી શુદ્ધિ થાય છે.

Verse 47

बलात्कारोपभुक्ता वा चोरहस्तगतापि वा । न त्याज्या दयिता नारी नास्यास्त्यागो विधीयते

પ્રિય સ્ત્રી પર બળજબરીથી અત્યાચાર થયો હોય, અથવા તે ચોરોના હાથમાં પડી ગઈ હોય, તો પણ તેને ત્યજવી નહીં; તેના ત્યાગની વિધિમાં આજ્ઞા નથી.

Verse 48

आम्लेन ताम्रशुद्धिः स्याच्छुद्धिः कांस्यस्य भस्मना । संशुद्धी रजसा नार्यास्तटिन्या वेगतः शुचिः

ખટાશથી તાંબુ શુદ્ધ થાય છે, રાખથી કાંસું શુદ્ધ થાય છે. સ્ત્રી રજસ્વલા થયા પછી શુદ્ધ થાય છે અને નદી પ્રવાહના વેગથી પવિત્ર ગણાય છે.

Verse 49

मनसापि हि या नेह चिंतयेत्पुरुषांतरम् । सोमया सह सौख्यानि भुंक्ते चात्रापि कीर्तिभाक्

જે સ્ત્રી મનથી પણ અન્ય પુરુષનો વિચાર કરતી નથી, તે સોમા (પાર્વતી) સાથે સુખ ભોગવે છે અને અહીં પણ કીર્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 50

पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परःपरः

પિતા, પિતામહ, ભાઈ, સગોત્રી અને માતા કન્યાદાનના અધિકારી છે. પહેલાના અભાવમાં, પછીના (જો તે સ્વસ્થ હોય તો) આ અધિકાર મેળવે છે.

Verse 51

अप्रयच्छन्समाप्नोति भूणहत्यामृतावृतौ । स्वयं त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्

જે યોગ્ય સમયે કન્યાદાન કરતો નથી, તેને દરેક ઋતુકાળમાં ભ્રૂણહત્યાનું પાપ લાગે છે. દાતાઓના અભાવમાં, કન્યા સ્વયં વરની પસંદગી કરી શકે છે.

Verse 52

हृताधिकारां मलिनां पिंडमात्रोपजीविनीम् । परिभूतामधःशय्यां वासयेद्व्यभिचारिणीम्

વ્યભિચારિણી સ્ત્રીને અધિકારોથી વંચિત, મલિન, માત્ર ભોજન પર જીવનારી, તિરસ્કૃત અને જમીન પર સૂનારી બનાવીને રાખવી જોઈએ.

Verse 53

व्यभिचारादृतौ शुद्धिर्गर्भे त्यागो विधीयते । गर्भभर्तृवधादौ तु महत्यपि च कल्मषे

વ્યભિચારના દોષમાં ઋતુકાળે શુદ્ધિ વિધાન છે; પરંતુ ગર્ભ હોય તો ત્યાગ જ નિર્ધારિત છે. ગર્ભહત્યા કે પતિહત્યા વગેરેમાં તો, પાપ મહાન હોવા છતાં…

Verse 54

शूद्रस्य भार्या शूद्रैव सा च स्वा च विशः स्मृते । ते च स्वा चैव राज्ञस्तु ताश्च स्वाचाग्रजन्मनः

શૂદ્રની પત્ની શૂદ્રા જ તેની સ્વા (યોગ્ય) સ્મૃત છે; વૈશ્ય માટે વૈશ્યા જ સ્વા કહેવાય. એ જ વર્ગની સ્ત્રીઓ રાજા (ક્ષત્રિય) માટે પણ સ્વા; અને તે જ ઉચ્ચજન્મ (બ્રાહ્મણ) માટે પણ સ્વા એમ સ્મરાય છે.

Verse 55

आरोप्य शूद्रां शयने विप्रो गच्छेदधोगतिम् । उत्पाद्य पुत्रं शूद्रायां ब्राह्मण्यादेव हीयते

જો બ્રાહ્મણ શૂદ્ર સ્ત્રીને શયન પર સ્વીકારે, તો તે અધોગતિને પામે; અને શૂદ્રામાં પુત્ર ઉત્પન્ન કરવાથી તે પોતાના બ્રાહ્મણત્વથી જ હ્રાસ પામે છે.

Verse 56

दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु । देवाद्यास्तन्न चाश्नंति स च स्वर्गं न गच्छति

જેના માટે દેવ, પિતૃ અને અતિથિ અર્પણો મુખ્ય નથી, તેના અન્ન/અર્પણને દેવાદિ સ્વીકારતા નથી; અને તે સ્વર્ગે જતો નથી.

Verse 57

जामयो यानि गेहानि शपंत्यप्रतिपूजिताः । कृत्याभिर्निहतानीव नश्येयुस्तान्यसंशयम्

જે ઘરોમાં જામયઃ (વિવાહસંબંધની સ્ત્રીઓ) યોગ્ય પૂજા-સન્માન ન મળતાં શાપ આપે, તે ઘરો નિશ્ચયે કૃત્યા-પ્રયોગથી હણાયેલા હોય તેમ નાશ પામે છે.

Verse 58

तदभ्यर्च्याः सुवासिन्यो भूषणाच्छादनाशनैः । भूतिकामैर्नरैर्नित्यं सत्कारेषूत्सवेषु च

અતએવ સુવાસિની સ્ત્રીઓનું આભૂષણ, વસ્ત્ર અને અન્નથી યથાવિધિ સન્માન કરવું જોઈએ. સમૃદ્ધિ ઇચ્છનાર પુરુષોએ સત્કાર તથા ઉત્સવ પ્રસંગે વિશેષ કરીને નિત્ય આ કરવું જોઈએ.

Verse 59

यत्र नार्यः प्रमुदिता भूषणाच्छादनाशनैः । रमंते देवतास्तत्र स्युस्तत्र सफलाः क्रियाः

જ્યાં સ્ત્રીઓ આભૂષણ, વસ્ત્ર અને અન્નથી પ્રસન્ન થાય છે, ત્યાં દેવતાઓ આનંદથી નિવાસ કરે છે; અને ત્યાં કરેલાં ધર્મકર્મો ફળદાયી બને છે.

Verse 60

यत्र तुष्यति भर्त्रा स्त्री स्त्रिया भर्ता च तुष्यति । तत्र वेश्मनि कल्याणं संपद्येत पदे पदे

જે ઘરમાં પત્ની પતિથી સંતોષ પામે અને પતિ પણ પત્નીથી સંતોષ પામે, તે ગૃહમાં પગલે પગલે કલ્યાણ અને મંગળ પ્રગટે છે.

Verse 61

अहुतं च हुतं चैव प्रहुतं प्राशितं तथा । ब्राह्मं हुतं पंचमं च पंचयज्ञा इमे शुभाः

અહુત, હુત, પ્રહુત, પ્રાશિત તથા પાંચમું બ્રાહ્મહુત—આ પાંચ શુભ પંચયજ્ઞો છે.

Verse 62

जपोऽहुतोहुतो होमः प्रहुतो भौतिको बलिः । प्राशितं पितृसंतृप्तिर्हुतं ब्राह्मं द्विजार्चनम्

જપને ‘અહુત’ કહે છે; અગ્નિમાં આહુતિ આપવી ‘હુત’ એટલે હોમ; જીવભૂતોને અર્પિત બલિ ‘પ્રહુત’; પિતૃઓની તૃપ્તિ ‘પ્રાશિત’; અને દ્વિજોની આરાધના ‘બ્રાહ્મહુત’ કહેવાય છે.

Verse 63

पंचयज्ञानिमान्कुर्वन्ब्राह्मणो नावसीदति । एतेषामननुष्ठानात्पंचसूना अवाप्नुयात्

આ પાંચ યજ્ઞો કરનાર બ્રાહ્મણ કદી અધઃપતિત થતો નથી. પરંતુ તેમનું અનનુષ્ઠાન કરવાથી ‘પંચસૂના’ નામના પાંચ વધ-દોષો પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 64

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेद्बाहुजातमनामयम् । वैश्यं सुखं समागम्य शूद्रं संतोषमेव च

બ્રાહ્મણને ‘કુશળ’ પૂછવું, બાહુજાત ક્ષત્રિયને ‘આરોગ્ય’ પૂછવું; વૈશ્યને મળીને ‘સુખ-સગવડ’ પૂછવી અને શૂદ્રને ‘સંતોષ’ જ પૂછવો.

Verse 65

जातमात्रः शिशुस्तावद्यावदष्टौ समाः स्मृताः । भक्ष्याभक्ष्येषु नो दु्ष्येद्यावन्नैवोपनीयते

જન્મેલો શિશુ આઠ વર્ષ સુધી ‘જાતમાત્ર’ ગણાય છે. ઉપનયન ન થાય ત્યાં સુધી ભક્ષ્ય-અભક્ષ્ય વિષયે તેને દોષી માનવામાં આવતો નથી.

Verse 66

भरणं पोष्यवर्गस्य दृष्टादृष्टफलोदयम् । प्रत्यवायो ह्यभरणे भर्तव्यस्तत्प्रयत्नतः

પોષ્યવર્ગનું ભરણ-પોષણ કરવાથી દૃષ્ટ અને અદૃષ્ટ—બન્ને ફળો પ્રગટે છે. પરંતુ ભરણ ન કરવાથી પ્રત્યવાય (પાપ) થાય; તેથી પ્રયત્નપૂર્વક તેમનું પાલન કરવું જોઈએ.

Verse 67

मातापितागुरुपत्नीः त्वपत्यानि समाश्रिताः । अभ्यागतोतिथिश्चाग्निः पोष्यवर्गा अमी नव

માતા, પિતા, ગુરુપત્ની, પોતાના સંતાનો, શરણાગત, આવેલો અતિથિ અને પવિત્ર અગ્નિ—આ નવ પોષ્યવર્ગ છે; એમનું પાલન કરવું જોઈએ.

Verse 68

स जीवति पुमान्योऽत्र बहुभिश्चोपजीव्यते । जीवन्मृतोथ विज्ञेयः पुरुषः स्वोदरंभरिः

આ લોકમાં તે પુરુષ જ સાચે જીવતો છે, જે અનેકનો આધાર બને છે. જે માત્ર પોતાનું પેટ ભરવા માટે જીવે છે, તે જીવતો હોવા છતાં મૃત સમજો.

Verse 69

दीनानाथविशिष्टेभ्यो दातव्यं भूतिकाम्यया । अदत्तदाना जायंते परभाग्योपजीविनः

સમૃદ્ધિની ઇચ્છાથી ખાસ કરીને દીન અને અનાથોને દાન આપવું જોઈએ. જે દાન નથી આપતા, તેઓ બીજાના ભાગ્ય પર આધાર રાખીને જીવતા બની જાય છે.

Verse 70

विभागशीलसंयुक्तो दयावांश्च क्षमायुतः । देवतातिथिभक्तस्तु गृहस्थो धार्मिकः स्मृतः

જે ગૃહસ્થ ન્યાયપૂર્વક વહેંચણી કરનાર, દયાળુ, ક્ષમાશીલ અને દેવતા તથા અતિથિનો ભક્ત હોય, તે જ ધાર્મિક ગૃહસ્થ કહેવાય છે.

Verse 71

शर्वरीमध्य यामौ यौ हुतशेषं च यद्धविः । तत्र स्वपंस्तदश्नंश्च ब्राह्मणो नावसीदति

રાત્રિના મધ્યના બે પ્રહરમાં નિદ્રા કરીને અને હવન પછી બચેલું પવિત્ર હવિષ્ય ભોજન કરીને બ્રાહ્મણ અવસાદ પામતો નથી, દુર્ભાગ્યમાં પડતો નથી.

Verse 72

नवैतानि गृहस्थस्य कार्याण्यभ्यागते सदा । सुधा व्ययानि यत्सौम्यं वाक्यं चक्षुर्मनोमुखम्

અતિથિ આવે ત્યારે ગૃહસ્થએ હંમેશાં આ નવ કાર્યો કરવા જોઈએ. આ ‘અમૃત-વ્યય’ છે—સૌમ્ય વાણી અને આંખ, મન તથા મુખ દ્વારા પ્રગટ થતો સ્વાગતભાવ.

Verse 73

अभ्युत्थानमिहायात सस्नेहं पूर्वभाषणम् । उपासनमनुव्रज्या गृहस्थोन्नति हेतवे

ગૃહસ્થની ઉન્નતિ માટે આવેલ અતિથિને જોઈ ઊભા થઈ અભિવાદન કરવું, પ્રથમ સ્નેહભર્યા વચન બોલવા, આદરપૂર્વક ઉપાસના-સેવા કરવી અને પ્રસ્થાન સમયે થોડું દૂર સુધી સાથે જઈ વિદાય આપવી।

Verse 74

तथेषद्व्यययुक्तानि कार्याण्येतानि वै नव । आसनं पादशौचं च यथाशक्त्याशनं क्षितिः

તેમજ થોડા ખર્ચવાળા આ નવ કર્તવ્યો—આસન આપવું, પાદપ્રક્ષાલન કરાવવું, શક્તિ મુજબ ભોજન કરાવવું અને જમીન પર/શય્યા પર વિશ્રામનું સ્થાન આપવું।

Verse 75

शय्यातृणजलाभ्यंग दीपा गार्हस्थ्य सिद्धिदाः । तथा नव विकर्माणि त्याज्यानि गृहमेधिनाम्

શય્યા, તૃણ (બેસવા/સૂવા માટે), જળ, તેલથી અભ્યંગ અને દીપ—આ ગૃહસ્થાશ્રમની સિદ્ધિ આપનારાં છે. તેમ જ ગૃહમેધીઓએ નવ વિકર્મો (નિષિદ્ધ કર્મો) ત્યજવા જોઈએ।

Verse 76

पैशुन्यं परदाराश्च द्रोहः क्रोधानृताप्रियम् । द्वेषो दंभश्च माया च स्वर्गमार्गार्गलानि हि

ચુગલી/પૈશુન્ય, પરસ્ત્રી-પરપુરુષમાં આસક્તિ, દ્રોહ, ક્રોધ, અસત્ય, કઠોર અપ્રિય વચન, દ્વેષ, દંભ અને માયા—આ જ સ્વર્ગમાર્ગને અટકાવતાં કિવાડ છે।

Verse 77

नवावश्यककर्माणि कार्याणि प्रतिवासरम् । स्नानं संध्या जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्

પ્રતિદિન નવ આવશ્યક કર્મો કરવાં જોઈએ—સ્નાન, સંધ્યાવંદન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય અને દેવતાઓનું અર્ચન।

Verse 78

वेश्वदेवं तथातिथ्यं नवमं पितृतर्पणम् । नव गोप्यानि यान्यत्र मुने तानि निशामय

હે મુને, સાંભળો—અહીં ગોપ્ય રાખવા યોગ્ય નવ વિષયો છે: વૈશ્વદેવ અર્પણ, અતિથિ-સત્કાર, અને નવમ તરીકે પિતૃ-તર્પણ।

Verse 79

जन्मर्क्षं मैथुनं मंत्रो गृहच्छिद्रं च वंचनम् । आयुर्धनापमानं स्त्री न प्रकाश्यानि सर्वथा

જન્મનક્ષત્ર, મૈથુન, પોતાનો મંત્ર, ઘરની નબળાઈ, પોતાની યુક્તિ/વંચના, આયુષ્ય, ધન, અપમાન અને પત્ની—આ બધું ક્યારેય પ્રગટ ન કરવું।

Verse 80

नवैतानि प्रकाश्यानि रहः पापमकुत्सितम् । प्रायोग्यमृणशुद्धिश्च सान्वयः क्रयविक्रयौ । कन्यादानं गुणोत्कर्षो नान्यत्केनापि कुत्रचित्

આ નવ બાબતો પ્રગટ ન કરવી: ગુપ્ત પાપ (નિંદિત ન હોય તોય), પોતાના પ્રયોગી ઉપાયો, ઋણશુદ્ધિ, વંશપરંપરા, ખરીદ-વેચાણ, કન્યાદાન, અને ગુણોત્કર્ષ—કોઈને, ક્યાંય નહીં।

Verse 81

पात्र मित्र विनीतेषु दीनानाथोपकारिषु । मातापितुगुरूष्वेतन्नवकं दत्तमक्षयम्

પાત્રજન, મિત્ર, વિનયી, દીન-અનાથના ઉપકારક તથા માતા-પિતા અને ગુરુઓને આ ‘નવક’ દાન કરાય તો તેનું પુણ્ય અક્ષય બને છે।

Verse 82

निष्फलं नवसूत्सृष्टं चाटचारणतस्करे । कुवैद्ये कितवे धूर्ते शठे मल्ले च बंदिनि

ચાટુકાર, ચારણ/ભાટ, ચોર, કुवૈદ્ય, જુગારી, ધૂર્ત, શઠ, મલ્લ અને બંદીપાલ/કારાપાલને આપેલું ‘નવક’ દાન નિષ્ફળ બને છે।

Verse 83

आपस्त्वपि न देयानि नववस्तूनि सर्वथा । अन्वये सति सर्वस्वं दारांश्च शरणागतान्

આપત્તિમાં પણ આ નવ વસ્તુઓ ક્યારેય દાન ન કરવી. વંશપરંપરા ચાલતી હોય ત્યારે સર્વસ્વ, પત્ની તથા શરણાગત જનને આપવું ન જોઈએ.

Verse 84

न्यासाधीकुलवृत्तिं च निक्षेपं स्त्रीधनं सुतम् । यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चित्तैर्विशुध्यति

જે ન્યાસરૂપે રાખેલ વસ્તુ, કુળની જીવિકા, નિક્ષેપ (જમા), સ્ત્રીધન અથવા પુત્રને દાન કરે છે, તે મૂઢાત્મા છે; તે પ્રાયશ્ચિત્તોથી જ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 85

एतन्नवानां नवकं ज्ञात्वा प्रियमवाप्नुयात् । अन्यच्च नवकं वच्मि सर्वेषां स्वर्गमार्गदम्

‘નવ’ વિષયક આ નવવિધ સમૂહને જાણીને પ્રિય અને હિતકારક ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. હવે હું બીજું નવક કહું છું, જે સર્વને સ્વર્ગમાર્ગ આપનાર છે.

Verse 86

सत्यं शौचमहिंसा च क्षांतिर्दानं दया दमः । अस्तेयमिंद्रियाकोचः सर्वेषां धर्मसाधनम्

સત્ય, શૌચ, અહિંસા, ક્ષમા, દાન, દયા, દમ (સંયમ), અસ્તેય અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ—આ સર્વ માટે ધર્મસાધન છે.

Verse 87

अभ्यस्य नवतिं चैतां स्वर्गमार्गप्रदीपिकाम् । सतामभिमतां पुण्यां गृहस्थो नावसीदति

સ્વર્ગમાર્ગને પ્રકાશિત કરનાર, પુણ્યમય અને સત્પુરુષોને પ્રિય એવા આ નવસમૂહનો અભ્યાસ કરવાથી ગૃહસ્થ કદી અવનતિ પામતો નથી.

Verse 88

जिह्वा भार्या सुतो भ्राता मित्र दास समाश्रिताः । यस्यैते विनयाढ्याश्च तस्य सर्वत्र गौरवम्

જેનાં વચન, પત્ની, પુત્ર, ભાઈ, મિત્રો, દાસો અને આશ્રિતો સૌ વિનય અને શિસ્તથી સમૃદ્ધ હોય—એવો પુરુષ સર્વત્ર પૂજ્ય બને છે અને સર્વત્ર ગૌરવ પામે છે।

Verse 89

पानं दुर्जन संसर्गः पत्या च विरहोटनम् । स्वप्नोन्यगृहवासश्च नारीणां दूषणानि षट्

મદ્યપાન, દુર્જનોનો સંગ, પતિથી વિયોગ, અને પરગૃહમાં શયન—આ (ઇત્યાદિ) સ્ત્રીઓના છ દૂષણ/કલંક ગણાય છે।

Verse 90

समर्घं धान्यमुद्धत्य महर्घं यः प्रयच्छति । स हि वार्धुषिको नाम तस्यान्नं नैव भक्षयेत्

જે યોગ્ય ભાવે અનાજ સંગ્રહીને પછી અતિમોંઘા ભાવે વેચે, તે ‘વાર્ધુષિક’ કહેવાય; તેના અન્નનું સેવન ન કરવું જોઈએ।

Verse 91

अग्रे माहिषिकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् । अंते वार्धुषिकं चैव निराशाः पितरो गताः

આરંભે માહિષિકને, મધ્યમાં વૃષલીપતિને, અને અંતે વાર્ધુષિકને જોઈ પિતૃગણ નિરાશ થઈ પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 92

महिषीत्युच्यते नारी या च स्याद्व्यभिचारिणी । तां दुष्टां कामयेद्यस्तु स वै माहिषिकः स्मृतः

જે સ્ત્રી વ્યભિચારિણી હોય તેને અહીં ‘મહિષી’ કહેવામાં આવી છે; અને જે તે દુષ્ટ સ્ત્રીની કામના કરે, તે ‘માહિષિક’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 93

स्व वृषं या परित्यज्य परवृषे वृषायते । वृषली सा हि विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत्

જે સ્ત્રી પોતાનો પતિ ત્યજી પરપુરુષ સાથે સંયોગ કરે, તે જ ‘વૃષલી’ તરીકે જાણીતી છે; માત્ર જન્મથી શૂદ્ર સ્ત્રી વૃષલી થતી નથી।

Verse 94

यावदुष्णं भवत्यन्नं यावन्मौनेन भुज्यते । तावदश्नंति पितरो यावन्नोक्ता हविर्गुणाः

જ્યાં સુધી અન્ન ગરમ રહે અને મૌનથી ભોજન થાય, ત્યાં સુધી પિતૃગણ તેનો ભોગ કરે છે—હવિના ગુણો ઉચ્ચારાય ત્યાં સુધી।

Verse 95

विद्याविनयसंपन्ने श्रोत्रिये गृहमागते । क्रीडंत्यौषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम्

વિદ્યા અને વિનયથી યુક્ત શ્રોત્રિય ગૃહે આવે ત્યારે સર્વ ઔષધિઓ આનંદથી ક્રીડા કરે છે—‘હવે અમે પરમ ગતિને પામશું’ એમ માનીને।

Verse 96

भ्रष्टशौचवताचारे विप्रे वेदविवर्जिते । रोदित्यन्नं दीयमानं किं मया दुष्कृतं कृतम्

શૌચ, વ્રત અને સદાચારથી ભ્રષ્ટ તથા વેદાધ્યયનવિહિન બ્રાહ્મણને અન્ન આપતાં તે અન્ન જાણે રડે—‘મેં કયું પાપ કર્યું?’

Verse 97

यस्य कोष्ठगतं चान्नं वेदाभ्यासेन जीर्यति । स तारयति दातारं दशपूर्वान्दशापरान्

જેનાં ઉદરમાં ગયેલું અન્ન વેદાભ્યાસથી ‘જીર્ણ’ થાય છે, એવો પુરુષ દાતાને તારવે છે—પૂર્વની દસ પેઢી અને પરની દસ પેઢી સુધી।

Verse 98

न स्त्रीणां वपनं कार्यं न च गाः समनुव्रजेत् । न च रात्रौ वसेद्गोष्ठे न कुर्याद्वैदिकीं श्रुतिम्

સ્ત્રીઓનું વપન (મુંડન) કરવું નહિ, અને ગાયોના પાછળ પાછળ જવું નહિ. રાત્રે ગોશાળામાં વસવું નહિ અને ત્યાં વૈદિક શ્રુતિનું પાઠન પણ ન કરવું॥

Verse 99

सर्वान्केशान्समुद्धृत्य च्छेदयेदंगुलद्वयम् । एवमेव तु नारीणां शिरसो मुंडनं भवेत्

બધા વાળ ભેગા કરીને માત્ર બે આંગળ જેટલું જ કાપવું. આ રીતે જ સ્ત્રીઓના શિરનું ‘મુંડન’ ગણાય॥

Verse 100

राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः । अकारयित्वा वपनं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत्

રાજા હોય, રાજપુત્ર હોય કે બહુશ્રુત બ્રાહ્મણ—જો તેણે (અનુચિત રીતે) વપન કરાવ્યું હોય, તો પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત કરવું જોઈએ॥

Verse 110

माक्षिकं फाणितं शाकं गोरसं लवणं घृतम् । हस्तदत्तानि भुक्तानि दिनमेकमभोजनम्

મધ, ફાણિત, શાક, ગોરસ, મીઠું અને ઘી—જો આ હાથેથી આપેલાં (અનુચિત સંદર્ભમાં) ભક્ષણ કર્યાં હોય, તો એક દિવસ ઉપવાસ કરવો જોઈએ॥

Verse 120

मा देहीति च यो ब्रूयाद्गवाग्निब्राह्मणेषु च । तिर्यग्योनिशतं गत्वा चांडालेष्वभिजायते

ગાય, અગ્નિ અને બ્રાહ્મણોના વિષયમાં જે ‘માટે ન આપો’ એમ કહે છે, તે તિર્યક્-યોનિમાં સો જન્મ ભોગવી અંતે ચાંડાલોમાં જન્મે છે॥

Verse 130

चैत्यवृक्षं चितिं यूपं शिवनिर्माल्यभोजिनम् । वेदविक्रयिणं स्पृष्ट्वा सचैलो जलमाविशेत्

ચૈત્યવૃક્ષ, ચિતા, યૂપ, શિવ-નિર્માલ્યભોજી અથવા વેદ-વિક્રેતાને સ્પર્શ કર્યા પછી, વસ્ત્રসহ શુદ્ધિ માટે જળમાં પ્રવેશ કરવો જોઈએ।

Verse 140

फाणितं गोरसं तोयं लवणं मधुकांजिकम् । हस्तेन ब्राह्मणो दत्त्वा कृच्छ्रं चांद्रायणं चरेत्

જો બ્રાહ્મણ પોતાના હાથથી ફાણિત, ગોરસ, પાણી, મીઠું અથવા મધુર-કાંજિક આપે, તો તેને કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત અને ચાન્દ્રાયણ વ્રત આચરવું જોઈએ।

Verse 150

व्यवहारानुरूपेण न्यायेन तु यदर्जनम् । क्षत्रियस्य पयस्तेन प्रजापालनतो भवेत्

યોગ્ય વ્યવહાર મુજબ ન્યાયથી ક્ષત્રિય જે કંઈ કમાય છે, તે જ તેનું ‘દૂધ’ સમું ધર્મ્ય જીવનાધાર છે; તે પ્રજાપાલનથી ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 160

न शब्दशास्त्राभिरतस्य मोक्षो न चैव रम्या वसथप्रियस्य । न भोजनाच्छादन तत्परस्य न लोकवित्त ग्रहणे रतस्य

જે માત્ર શબ્દશાસ્ત્રમાં રત છે તેને મોક્ષ નથી; રમ્ય નિવાસમાં આસક્તને પણ નથી; ભોજન-વસ્ત્રમાં તત્પરને નથી; અને લોકધન સંગ્રહમાં રતને પણ નથી।

Verse 167

स सर्वतीर्थसुस्नातः स सर्वक्रतुदीक्षितः । स दत्तसर्वदानस्तु काशी येन निषेविता

જેણે કાશીનું સમ્યક્ સેવન કર્યું છે, તે જ જાણે સર્વ તીર્થોમાં સુસ્નાન કરેલો, સર્વ ક્રતુઓમાં દીક્ષિત થયેલો અને સર્વ પ્રકારનાં દાન આપેલો છે।