Adhyaya 39

Verse 1

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य महाभाग कथां पापप्रणाशिनीम् । नैःश्रेयस्याः श्रियोहेतुमविमुक्त समाश्रयाम्

સ્કંદે કહ્યું—હે મહાભાગ અગસ્ત્ય! પાપનાશક આ કથા સાંભળો; અવિમુક્ત એ નૈઃશ્રેયસની શ્રીનો હેતુ અને પરમ આશ્રય છે।

Verse 2

परं ब्रह्म यदाम्नातं निष्प्रपंचं निरात्मकम् । निर्विकल्पं निराकारमव्यक्तं स्थूलसूक्ष्मवत्

આમ્નાયમાં ઘોષિત તે પરબ્રહ્મ નિષ્પ્રપંચ અને નિરહંકાર છે; નિર્વિકલ્પ, નિરાકાર, અવ્યક્ત—તથાપિ સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ સમાન સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે।

Verse 3

तदेतत्क्षेत्रमापूर्य स्थितं सर्वगमप्यहो । किमन्यत्र न शक्तोसौ जंतून्मोचयितुं भवात्

તે પરમ તત્ત્વ આ ક્ષેત્રને પરિપૂર્ણ કરીને અહીં સ્થિત છે, જો કે સર્વગામી છે; તો પછી અન્યત્ર ભવબંધનથી જીવોને મુક્ત કરવા તે અસમર્થ કેમ ગણાય?

Verse 4

भवो ध्रुवं यदत्रैव मोचयेत्तं निशामय । महत्या योगयुक्त्या वा महादानैरकामिकैः

આ નિશ્ચય જાણો—ભવ (શિવ) અહીં જ નિશ્ચિત મુક્તિ આપે છે; અન્યત્ર તો મહાન યોગસાધના દ્વારા અથવા નિષ્કામ મહાદાનો દ્વારા જ મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 5

सुमहद्भिस्तपोभिर्वा शिवोन्यत्र विमोचयेत् । योगयुक्तिं न महतीं न दानानि महांति च

અન્યત્ર શિવ અતિ મહાન તપસ્યાઓથી જ મુક્તિ આપે છે; પરંતુ કાશીમાં ન કઠિન યોગસાધના જોઈએ, ન વિશાળ દાન।

Verse 6

न तपांस्यतिदीर्घाणि काश्यां मुक्त्यै शिवोर्थयेत् । वियुनक्ति न यत्काश्या उपसर्गे महत्यपि

કાશીમાં મુક્તિ માટે શિવ અતિદીર્ઘ તપસ્યા માંગતા નથી; કારણ કે મહા આપત્તિમાં પણ કાશી કોઈને ત્યજતી નથી।

Verse 7

अयमेव महायोग उपयोगस्त्विहा परः । नियमेन तु विश्वेशे पुष्पं पत्रं फलं जलम्

અહીં આ જ પરમ ‘મહાયોગ’ છે—નિયમબદ્ધ ભક્તિથી વિશ્વેશ્વરને પુષ્પ, પત્ર, ફળ અથવા જળ અર્પણ કરવું।

Verse 8

यद्दत्तं सुमनोवृत्त्या महादानं तदत्र वै । मुक्तिमंडपिकायां च क्षणं यत्स्थिरमास्यते

અહીં શુદ્ધ અને પ્રસન્ન મનથી જે કંઈ અપાય તે જ ખરેખર ‘મહાદાન’ બને છે; અને મુક્તિ-મંડપિકામાં ક્ષણમાત્ર સ્થિર બેસવું પણ ફળદાયક છે।

Verse 9

स्नात्वा गंगामृते शुद्धे तप एतदिहोत्तमम् । सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षा यत्काश्यां परिदीयते । तुला पुरुष एतस्याः कलां नार्हति षोडशीम्

શુદ્ધ અમૃતમય ગંગામાં સ્નાન કરીને અહીંનું શ્રેષ્ઠ તપ આ જ છે—ભિક્ષુકને સન્માન આપી કાશીમાં ભિક્ષાદાન કરવું. ‘તુલાપુરુષ’નું પુણ્ય પણ તેના સોળમા અંશ જેટલું નથી।

Verse 10

हृदि संचिंत्य विश्वेशं क्षणं यद्विनिमील्यते । देवस्य दक्षिणे भागे महायोगोयमुत्तमः

હૃદયમાં વિશ્વેશ્વરનું ચિંતન કરીને ક્ષણમાત્ર નેત્ર મીંચવા—દેવના દક્ષિણ ભાગરૂપ કાશીના પવિત્ર પ્રદેશમાં આ જ ઉત્તમ મહાયોગ છે।

Verse 11

इदमेव तपोत्युग्रं यदिंद्रिय विलोलताम् । निषिध्य स्थीयते काश्यां क्षुत्तापाद्यवमन्य च

આ જ અત્યંત ઉગ્ર તપ છે—ઇન્દ્રિયોની ચંચળતા રોકીને કાશીમાં સ્થિર રહેવું અને ભૂખ, તાપ વગેરેને તુચ્છ ગણવું।

Verse 12

मासि मासि यदाप्येत व्रताच्चांद्रायणात्फलम् । अन्यत्र तदिहाप्येत भूतायां नक्तभोजनात्

અન્યત્ર ચાન્દ્રાયણ વ્રતથી માસે માસે જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ અહીં ભૂતામાસે (ભાદ્રપદમાં) માત્ર રાત્રિભોજનથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 13

मासोपवासादन्यत्र यत्फलं समुपार्ज्यते । श्रद्धयैकोपवासेन तत्काश्यां स्यादसंशयम्

અન્યત્ર માસભર ઉપવાસથી જે ફળ ઉપાર્જિત થાય છે, તે જ ફળ કાશીમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક એક જ ઉપવાસથી નિઃસંદેહ મળે છે।

Verse 14

चातुर्मास्य व्रतात्प्रोक्तं यदन्यत्र महाफलम् । एकादश्युपवासेन तत्काश्यां स्यादसंशयम्

અન્યત્ર ચાતુર્માસ્ય વ્રતથી જે મહાફળ કહેવાયું છે, તે જ ફળ કાશીમાં એકાદશી ઉપવાસથી નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 15

षण्मासान्न परित्यागाद्यदन्यत्र फलं लभेत् । शिवरात्र्युपवासेन तत्काश्यां जायते ध्रुवम्

અન્યત્ર છ માસ સુધી નિયમ ન છોડવાથી જે ફળ મળે, તે જ પુણ્ય કાશીમાં શિવરાત્રિના ઉપવાસથી નિશ્ચિતપણે પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 16

वर्षं कृत्वोपवासानि लभेदन्यत्र यद्व्रती । तत्फलं स्यात्त्रिरात्रेण काश्यामविकलं मुने

હે મુને! અન્યત્ર વ્રતી એક વર્ષ ઉપવાસો કરીને જે ફળ મેળવે, તે જ પૂર્ણ ફળ કાશીમાં માત્ર ત્રણ રાત્રિના ઉપવાસથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 17

मासिमासि कुशाग्रांबु पानादन्यत्र यत्फलम् । काश्यामुत्तरवाहिन्यामेकेन चुलुकेन तत्

અન્યત્ર માસે માસે કુશાગ્ર-સ્પર્શિત જળ પાનથી જે ફળ મળે, તે જ કાશીમાં ઉત્તરવાહિનીમાં એક જ ચુલુકથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 18

अनंतो महिमा काश्याः कस्तं वर्णयितुं प्रभुः । विपत्तिमिच्छतो जंतोर्यत्रकर्णे जपः शिवः

કાશીનો મહિમા અનંત છે—તેનું વર્ણન કોણ કરી શકે? જ્યાં વિપત્તિ (મૃત્યુ) સમયે પણ જીવના કાને શિવનો તારક-જપ મંત્રરૂપે કહેવાય છે।

Verse 19

शंभुस्तत्किंचिदाचष्टे म्रियमाणस्य जन्मिनः । कर्णेऽक्षरं यदाकर्ण्य मृतोप्यमृततां व्रजेत्

શંભુ મરણાસન્ન જીવના કાને એક પવિત્ર અક્ષર ઉચ્ચારે છે; તે અક્ષર સાંભળીને મૃત પણ અમરત્વને પામે છે।

Verse 20

स्मारं स्मारं स्मररिपोः पुरीं त्वमिव शंकरः । अदुनोन्मंदरं यातो बहुशस्तदवाप्तये

સ્મરશત્રુ (શિવ) ની પુરી કાશીને વારંવાર સ્મરીને, તું પણ શંકર સમાન તે પરમ ઉત્તમ ધામને પ્રાપ્ત કરવા અનેકવાર ત્યાં ગયો છે।

Verse 21

अगस्त्य उवाच । स्वकार्यनिपुणैः स्वामिन्गीर्वाणैरतिदारुणैः । त्याजितोहं पुरीं काशीं हरो त्याक्षीत्कुतः प्रभुः

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે સ્વામી! પોતાના કાર્યમાં નિપુણ પરંતુ અતિ કઠોર એવા દેવોએ મને કાશીપુરી ત્યાગવા મજબૂર કર્યો; તો પરમ પ્રભુ હર તેને કેવી રીતે ત્યાગે?

Verse 22

पराधीनोहमिव किं देवदेवः पिनाकवान् । काशिकां सोऽत्यजत्कस्मान्निर्वाणमणिराशिकाम्

હું જેમ પરાધીન છું તેમ દેવદેવ પિનાકધારી પણ પરાધીન છે શું? નિર્વાણરૂપ મણિઓની રાશિ સમી કાશિકાને તે કેમ ત્યાગે?

Verse 23

स्कंद उवाच । मित्रावरुणसंभूत कथयामि कथामिमाम् । तत्याज च यथा स्थाणुः काशीं विध्युपरोधतः

સ્કંદ બોલ્યા—હે મિત્ર-વરুণસમ્ભૂત! હું આ કથા કહું છું—વિંધ્ય પર્વતના અવરોધથી સ્થાણુ (શિવ) એ કાશીને કેવી રીતે ‘ત્યાગી’ એમ કહેવાયું।

Verse 24

प्रार्थितस्त्वं यथा लेखैः परोपकृतये मुने । द्रुहिणेन तथा रुद्रः स्वरक्षण विचक्षणः

હે મુને! પરોપકાર માટે જેમ તને લેખો દ્વારા પ્રાર્થના કરવામાં આવી હતી, તેમ જ સ્વક્ષેત્રરક્ષણમાં નિપુણ રુદ્રને પણ દ્રુહિણ (બ્રહ્મા) એ પ્રાર્થના કરી।

Verse 25

अगस्त्य उवाच । कथं स भगवान्रुद्रो द्रुहिणेन कृपांबुधिः । प्रार्थितोभूत्किमर्थं च तन्मे ब्रूहि षडानन

અગસ્ત્ય બોલ્યા—કૃપાસાગર ભગવાન રુદ્રને દ્રુહિણ (બ્રહ્મા) એ કેવી રીતે પ્રાર્થના કરી, અને કયા હેતુથી? હે ષડાનન, તે મને કહો।

Verse 26

स्कंद उवाच । पाद्मेकल्पे पुरावृत्ते मनोः स्वायंभुवेंतरे । अनावृष्टिरभूद्विप्र सर्वभूतप्रकंपिनी

સ્કંદ બોલ્યા—હે વિપ્ર, પ્રાચીન કાળે પદ્મકલ્પમાં સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં એવી અનાવૃષ્ટિ થઈ કે તે સર્વ પ્રાણીઓને કંપાવી દેતી હતી।

Verse 27

तया तु षष्टिहायिन्या पीडिताः प्राणिनोऽखिलाः । केचिदंबुधितीरेषु गिरिद्रोणीषु केचन

એ સाठ વર્ષ ચાલેલી અનાવૃષ્ટિથી સર્વ પ્રાણીઓ પીડિત થયા. કેટલાક સમુદ્રકાંઠે રહ્યા અને કેટલાક પર્વતોની ખીણોમાં।

Verse 28

महानिम्नेषु कच्छेषु मुनिवृत्त्या जनाः स्थिताः । अरण्यान्यवनिर्जाता ग्रामखर्वट वर्जिता

લોકો ઊંડા નીચાણવાળા પ્રદેશો અને કચ્છ-દલદલમાં મુનિ જેવી વૃત્તિથી રહેવા લાગ્યા. ધરતી અરણ્ય બની; ગામો અને હાટ-ખર્વટો ત્યજાઈ ગયા।

Verse 29

क्रव्यादा एव सर्वेषु नगरेषु पुरेषु च । आसन्नभ्रंलिहो वृक्षाः सर्वत्र क्षोणिमंडले

બધા નગરો અને પુરોમાં માત્ર ક્રવ્યાદ—માંસાહારી ભયંકરો—જ રહ્યા. અને સર્વ ભૂમંડળમાં વૃક્ષો જાણે વાદળોને ચાટી રહ્યા હોય તેમ ઊંચા અને શૂષ્ક ઊભા રહ્યા।

Verse 30

चौरा एव महाचौरैरुल्लुठ्यंत इतस्ततः । मांसवृत्त्योपजीवंति प्राणिनः प्राणरक्षिणः

ચોરો જ મહાચોરો દ્વારા આમતેમ લૂંટાતા હતા. પ્રાણ રક્ષણ કરનારા પ્રાણીઓ માંસ ખાઈને જીવન ગુજારતા હતા.

Verse 31

अराजके समुत्पन्ने लोकेऽत्याहितशंसिनि । प्रयत्नो विफलस्त्वासीत्सृष्टेः सृष्टिकृतस्तदा

જ્યારે જગતમાં અત્યંત અનિષ્ટકારી અરાજકતા ફેલાઈ ગઈ, ત્યારે સૃષ્ટિકર્તાનો સૃષ્ટિ માટેનો પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયો.

Verse 32

चिंतामवाप महती जगद्योनिः प्रजाक्षयात् । प्रजासु क्षीयमाणासु क्षीणा यज्ञादिकाः क्रियाः

પ્રજાનો ક્ષય થવાથી જગદ્યોનિ (બ્રહ્મા) ને ઘણી ચિંતા થઈ. પ્રજા ક્ષીણ થતાં યજ્ઞાદિ ક્રિયાઓ પણ ક્ષીણ થઈ ગઈ.

Verse 33

तासु क्षीणासु संक्षीणाः सर्वे यज्ञभुजोऽभवन् । ततश्चिंतयता स्रष्ट्रा दृष्टो राजर्षिसत्तमः

તે ક્રિયાઓ ક્ષીણ થવાથી સર્વે યજ્ઞભોક્તા (દેવો) પણ ક્ષીણ થયા. ત્યારે વિચાર કરતા સૃષ્ટિકર્તાએ એક શ્રેષ્ઠ રાજર્ષિને જોયા.

Verse 34

अविमुक्ते महाक्षेत्रे तपस्यन्निश्चलेंद्रियः । मनोरन्वयजो वीरः क्षात्रो धर्म इवोदितः

અવિમુક્ત મહાક્ષેત્ર (કાશી) માં, મનુના વંશમાં જન્મેલા એક વીર, જાણે ક્ષાત્રધર્મ જ પ્રગટ થયો હોય તેમ, સ્થિર ઇન્દ્રિયોથી તપસ્યા કરી રહ્યા હતા.

Verse 35

रिपुंजय इति ख्यातो राजा परपुरंजयः । अथ ब्रह्मा तमासाद्य बहुगौरवपूर्वकम्

રિપુંજય નામે ખ્યાત એવો રાજા શત્રુનગરોનો વિજેતા હતો. ત્યારબાદ બ્રહ્માજી બહુ ગૌરવ અને ભક્તિપૂર્વક તેની પાસે આવ્યા.

Verse 36

उवाच वचनं राजन्रिपुंजय महामते । इलां पालय भूपाल ससमुद्राद्रिकाननाम्

તેમણે કહ્યું—“હે રાજન્ રિપુંજય, હે મહામતિ! હે ભૂપાલ! સમુદ્ર, પર્વત અને વનો સહિત આ ધરતીનું પાલન અને રક્ષણ કર.”

Verse 37

नागकन्यां नागराजः पत्न्यर्थं ते प्रदास्यति । अनंगमोहिनीं नाम्ना वासुकिः शीलभूषणाम्

“નાગરાજ તને પત્ની માટે એક નાગકન્યા આપશે. વાસુકિ ‘અનંગમોહિની’ નામની, શીલરૂપ ભૂષણથી શોભિત કન્યાને તને અર્પણ કરશે.”

Verse 38

दिवोपि देवा दास्यंति रत्नानि कुसुमानि च । प्रजापालनसंतुष्टा महाराज प्रतिक्षणम्

“હે મહારાજ, પ્રજાપાલનથી પ્રસન્ન થઈ સ્વર્ગના દેવતાઓ પણ પ્રતિ ક્ષણે તને રત્નો અને પુષ્પો અર્પણ કરશે.”

Verse 39

दिवोदास इति ख्यातमतो नाम त्वमाप्स्यसि । मत्प्रभावाच्च नृपते दिव्यं सामर्थ्यमस्तु ते

“અતએવ તું ‘દિવોદાસ’ નામે પ્રસિદ્ધિ પામશે. અને હે નૃપતિ, મારા પ્રભાવથી તને દિવ્ય સામર્થ્ય પ્રાપ્ત થાઓ.”

Verse 40

परमेष्ठिवचः श्रुत्वा ततोसौ राजसत्तमः । वेधसं बहुशः स्तुत्वा वाक्यं चेदमुवाच ह

પરમેષ્ઠી (બ્રહ્મા)નાં વચનો સાંભળી તે રાજસત્તમ નૃપે વેધસ્ (સૃષ્ટિકર્તા)ની વારંવાર સ્તુતિ કરી પછી આ વચન કહ્યું।

Verse 41

राजोवाच । पितामह महाप्राज्ञ जनाकीर्णे महीतले । कथं नान्ये च राजानो मां कथं कथ्यते त्वया

રાજાએ કહ્યું— હે પિતામહ, હે મહાપ્રાજ્ઞ! જનોથી અને અન્ય રાજાઓથી ભરેલી આ ધરતી પર, તમે મને જ કેમ વિશેષ કરીને કહો છો?

Verse 42

ब्रह्मोवाच । त्वयि राज्यं प्रकुर्वाणे देवो वृष्टिं विधास्यति । पापनिष्ठे च वै राज्ञि न देवो वर्षते पुनः

બ્રહ્માએ કહ્યું— તું રાજધર્મથી રાજ્યકાર્ય કરશ તો દેવ (વર્ષાદેવ) વરસાદ આપશે; પરંતુ પાપમાં સ્થિત રાજા હોય ત્યારે દેવ ફરી વરસાદ વરસાવતો નથી।

Verse 43

राजोवाच । पितामह महामान्य त्रिलोकी करणक्षम । महाप्रसाद इत्याज्ञां त्वदीयां मूर्ध्न्युपाददे

રાજાએ કહ્યું— હે પિતામહ, હે મહામાન્ય, ત્રિલોકનું આયોજન કરવા સમર્થ! તમારી આજ્ઞા મહાપ્રસાદ છે— એમ કહી તેણે તમારી આજ્ઞાને મસ્તક પર ધારણ કરી।

Verse 44

किंचिद्विज्ञप्तुकामोहं तन्मदर्थं करोषि चेत् । ततः करोम्यहं राज्यं पृथिव्यामसपत्नवत्

મારે એક નાની વિનંતી છે; તમે તે મારા માટે કરો તો હું પૃથ્વી પર મારું રાજ્ય નિર્વિઘ્ન, અસપત્નરૂપે સ્થાપિત કરીશ।

Verse 45

ब्रह्मोवाच । अविलंबेन तद्ब्रूहि कृतं मन्यस्व पार्थिव । यत्ते हृदि महाबाहो तवादेयं न किंचन

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે રાજન, વિલંબ વિના તે કહો; તે સિદ્ધ થયું એમ માનો. હે મહાબાહુ, તમારા હૃદયમાં જે છે, તે આપવાનું અયોગ્ય એવું કંઈ નથી.

Verse 46

राजोवाच । यद्यहं पृथिवीनाथः सर्वलोकपितामह । तदादिविष दो देवा दिवि तिष्ठंतु मा भुवि

રાજાએ કહ્યું—હે સર્વલોકોના પિતામહ, જો હું પૃથ્વીનો નાથ હોઉં, તો આદિથી દિવિ નિવાસી દેવો સ્વર્ગમાં જ રહે, ભૂમિ પર નહીં.

Verse 47

देवेषु दिवितिष्ठत्सु मयि तिष्ठति भूतले । असपत्नेन राज्येन प्रजासौख्यमवाप्स्यति

દેવો સ્વર્ગમાં સ્થિર રહે અને હું ભૂતલ પર રહું, તો નિર્વૈર રાજ્યથી પ્રજા સુખ પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 48

तथेति विश्वसृक्प्रोक्तो दिवोदासो नरेश्वरः । पटहं घोषयांचक्रे दिवं देवा व्रजंत्विति

સૃષ્ટિકર્તાએ ‘તથાસ્તુ’ કહ્યું ત્યારે નરેશ્વર દિવોદાસે નગારું વગડાવી ઘોષણા કરાવી—“દેવો સ્વર્ગે પ્રસ્થાન કરો!”

Verse 49

मा गच्छंत्विह वै नागा नराः स्वस्था भवंत्वितः । मयि प्रशासति क्षोणीं सुराः स्वस्था भवंत्विति

“નાગો અહીંથી ન જાય; મનુષ્યો અહીં જ નિર્ભય રહે. હું પૃથ્વીનું શાસન કરું ત્યાં સુધી, સુરગણ પણ પોતાના લોકમાં નિર્ભય રહે.”

Verse 50

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा विश्वेशं प्रणिपत्य ह । यावद्विज्ञप्तुकामोभूत्तावदीशोब्रवीद्विधिम्

એ વચ્ચે બ્રહ્માએ વિશ્વેશ્વરને પ્રણામ કર્યો. તે વિનંતી કરવા ઇચ્છતો હતો, એટલામાં જ વિધાતાને પ્રભુએ પહેલેથી વચન કહ્યું.

Verse 51

लोकेश्वर समायाहि मंदरो नाम भूधरः । कुशद्वीपादिहागत्य तपस्तप्येत दुष्करम्

“હે લોકેશ્વર, પધારો. કુશદ્વીપથી ‘મંદર’ નામનો પર્વત અહીં આવી દુષ્કર તપ કરી રહ્યો છે.”

Verse 52

यावस्तस्मै वरं दातुं बहुकालं तपस्यते । इत्युक्त्वा पार्वतीनाथो नंदिभृंगिपुरोगमः

“તેને વર આપવો પડે એ માટે તે બહુ સમયથી તપ કરી રહ્યો છે.” એમ કહી પાર્વતીનાથ નંદી અને ભૃંગીને આગળ રાખીને પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 53

जगाम वृषमारुह्य मंदरो यत्र तिष्ठति । उवाच च प्रसन्नात्मा देवदेवो वृषध्वज

વૃષભ પર આરૂઢ થઈ તેઓ જ્યાં મંદર ઊભો હતો ત્યાં ગયા. પછી પ્રસન્નહૃદય વૃષધ્વજ દેવાધિદેવે વચન કહ્યું.

Verse 54

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते वरं ब्रूहि धरोत्तम । सोथ श्रुत्वा महेशानं देवदेवं त्रिलोचनम्

“ઉઠ, ઊઠ—તારું કલ્યાણ થાઓ. હે ધરોત્તમ, તારો વર કહો.” એમ દેવાધિદેવ ત્રિલોચન મહેશાનનું વચન સાંભળી (મંદરે પ્રતિભાવ આપ્યો).

Verse 55

प्रणम्य बहुशो भूमावद्रिरेतद्व्यजिज्ञपत् । लीलाविग्रहभृच्छंभो प्रणतैक कृपानिधे

ભૂમિ પર વારંવાર પ્રણામ કરીને પર્વતે વિનયથી કહ્યું— “લીલાવિગ્રહધારી શંભો! પ્રણતજન માટે એકમાત્ર કૃપાનિધે! મારી વિનંતી સાંભળો।”

Verse 56

सर्वज्ञोपि कथं नाम न वेत्थ मम वांछितम् । शरणागतसंत्राण सर्ववृत्तांतकोविद

“તમે સર્વજ્ઞ હોવા છતાં મારી ઇચ્છિત વાત કેવી રીતે ન જાણો? હે શરણાગત-સંરક્ષક! હે સર્વવૃત્તાંત-કోవિદ!”

Verse 57

सर्वेषां हृदयानंद शर्वसर्वगसर्वकृत् । यदि देयो वरो मह्यं स्वभावादृषदात्मने

“હે સર્વ હૃદયોના આનંદ! હે શર્વ, સર્વવ્યાપી, સર્વકર્તા! જો મને વર આપવાનો હોય—મને, જેના સ્વભાવ પથ્થર જેવો જડ છે…”

Verse 58

याचकायातिशोच्याय प्रणतार्तिप्रभंजक । ततोऽविमुक्तक्षेत्रस्य साम्यं ह्यभिलषाम्यहम्

“હું યાચક અને અત્યંત દયનીય છું; હે પ્રણતજનની આર્તિ-ભંજન! તેથી હું અવિમુક્ત નામના પવિત્ર ક્ષેત્રની સમતા ઇચ્છું છું।”

Verse 59

कुशद्वीप उमा सार्धं नाथाद्य सपरिच्छदः । मन्मौलौ विहितावासः प्रयात्वेष वरो मम

“આજે નાથ ઉમાસહિત અને સર્વ પરિચર સાથે કુશદ્વીપે પ્રસ્થાન કરે, અને મારા શિખર પર નિવાસ સ્થાપે—આ જ મારો વર છે।”

Verse 60

सर्वेषां सर्वदः शंभुः क्षणं यावद्विचिंतयेत् । विज्ञातावसरो ब्रह्मा तावच्छंभुं व्यजिज्ञपत् । प्रणम्याग्रेसरो भूत्वा मौलौ बद्धकरद्वयः

સર્વને સર્વ આપનાર શંભુ ક્ષણમાત્ર વિચારમાં પડ્યા. અવસર જાણી બ્રહ્માએ શંભુને વિનયપૂર્વક કહ્યું—પ્રણામ કરીને આગળ વધીને, મસ્તક પર જોડેલા હાથ ધર્યા.

Verse 61

ब्रह्मोवाच । विश्वेश जगतांनाथ पत्या व्यापारितोस्म्यहम् । कृतप्रसादेन विभो सृष्टिं कर्तुं चतुर्विधाम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વિશ્વેશ, હે જગન્નાથ! પ્રભુ (શિવ)ની આજ્ઞાથી હું કાર્યમાં નિયુક્ત થયો છું. હે વિભો, તમારા પ્રસાદથી મને ચતુર્વિધ સૃષ્ટિ કરવી છે.

Verse 62

प्रयत्नेन मया सृष्टा सा सृष्टिस्त्वदनुज्ञया । अवृष्ट्या षष्टिहायिन्या तत्र नष्टाऽप्रजा भुवि

તમારી અનુજ્ઞાથી મેં પ્રયત્નપૂર્વક સૃષ્ટિ રચી. પરંતુ સાઠ વર્ષ વરસાદ ન પડવાથી પૃથ્વી પર પ્રજાઓ નાશ પામી અને જગત પ્રજાવિહિન બન્યું.

Verse 63

अराजकं महच्चासीद्दुरवस्थमभूज्जगत् । ततो रिपुंजयो नाम राजर्षिर्मनुवंशजः

ત્યારે મહાન અরাজકતા ફેલાઈ અને જગત દુર્દશામાં પડ્યું. ત્યારબાદ મનુવંશમાં જન્મેલા ‘રિપુંજય’ નામના એક રાજર્ષિ પ્રગટ થયા.

Verse 64

मयाभिषिक्तो राजर्षिः प्रजाः पातुं नरेश्वरः । चकार समयं सोपि महावीर्यो महातपाः

પ્રજાઓનું રક્ષણ કરવા માટે મેં તે રાજર્ષિને રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો. તે મહાવીર્યવાન અને મહાતપસ્વી હતો; તેણે પણ ધર્મમર્યાદા અને નિયમશાસન સ્થાપ્યાં.

Verse 65

तवाज्ञया चेत्स्थास्यंति सर्वे दिविषदो दिवि । नागलोके तथा नागास्ततो राज्यं करोम्यहम्

તમારી આજ્ઞાથી જો સર્વ દેવગણ સ્વર્ગમાં જ સ્થિર રહે અને તેમ જ નાગલોકમાં નાગો રહે, તો હું તે મુજબ રાજ્યકાર્ય સંભાળીશ।

Verse 66

तथेति च मया प्रोक्तं प्रमाणीक्रियतां तु तत् । मंदराय वरो दत्तो भवेदेवं कृपानिधे

મેં કહ્યું—“તથાસ્તુ”; તે સત્યરૂપે પ્રમાણિત થાઓ. હે કૃપાનિધિ, મંદરને વરદાન અપાયું છે—એવું જ થાઓ।

Verse 67

तस्य राज्ञः प्रजास्त्रातुं भूयाच्चैष मनोरथः । मम नाडीद्वयं राज्यं तस्यापि च शतक्रतोः

તે રાજાની પ્રજાનું રક્ષણ કરવું તેની વધુ એક ઇચ્છા થાઓ. મારું ‘બે નાડી’રૂપ રાજ્ય—તેનું પણ અને શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)નું પણ થાઓ।

Verse 68

मर्त्यानां गणना क्वेह निमेषार्ध निमेषिणाम् । देवोपि निर्मलं मत्वा मंदरं चारुकंदरम्

અહીં મર્ત્યોની ગણતરી ક્યાં, જ્યારે અર્ધનિમેષમાં પાંપણ ઝપકાવનારા દેવો પણ અગણ્ય છે? દેવએ પણ સુંદર ગુહાઓવાળા મંદરને નિર્મળ માની સન્માન આપ્યું।

Verse 69

विधेश्च गौरवं रक्षंस्तथोरी कृतवान्हरः । जंबूद्वीपे यथा काशी निर्वाणपददा सदा

વિધિ (બ્રહ્મા)ના ગૌરવનું રક્ષણ કરતાં હર (શિવ)એ તેમ જ સ્વીકાર્યું. જેમ જંબૂદ્વીપમાં કાશી સદા નિર્વાણપદ આપે છે।

Verse 70

तथा बहुतिथं कालं द्वीपोभूत्सोपि मंदरः । यियासुना च देवेन मंदरं चित्रकंदरम्

આ રીતે બહુ લાંબા સમય સુધી તે મંદર પણ દ્વીપ સમાન બની રહ્યો. અને પ્રસ્થાન કરવાની ઇચ્છાવાળા દેવએ અદ્ભુત ગુફાઓથી યુક્ત મંદરને નિહાળી તેની તરફ આગળ વધ્યા.

Verse 71

निजमूर्तिमयं लिंगमविज्ञातं विधेरपि । स्थापितं सर्वसिद्धीनां स्थापकेभ्यः समर्पितुम्

પોતાના જ સ્વરૂપમય તે લિંગ—જે વિધિ (બ્રહ્મા)ને પણ અજ્ઞાત હતું—સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું, જેથી સર્વ સિદ્ધિઓના આધારરૂપે તેને સ્થાપક પૂજારીઓને અર્પણ કરી શકાય.

Verse 72

विपन्नानां च जंतूनां दातुं नैःश्रेयसीं श्रियम् । सर्वेषामिह संस्थानां क्षेत्रं चैवाभिरक्षितुम्

વિપત્તિગ્રસ્ત જીવોને નૈઃશ્રેયસી શ્રી—મોક્ષદાયિની પરમ કલ્યાણસમૃદ્ધિ—આપવા માટે, અને અહીં નિવાસ કરનાર સૌ માટે આ ક્ષેત્રનું રક્ષણ કરવા માટે.

Verse 73

मंदराद्रिगतेनापि क्षेत्रं नैतत्पिनाकिना । विमुक्तं लिंगरूपेण अविमुक्तमतः स्मृतम्

મંદર પર્વત પર ગયા છતાં પિનાકી (શિવ)એ આ ક્ષેત્ર છોડ્યું નથી. લિંગરૂપે તે અવિમુક્ત રહ્યું; તેથી જ તેનું નામ ‘અવિમુક્ત’—કદી ન ત્યજાયેલું—પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 74

पुरा नंदवनं नाम क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् । अविमुक्तं तदारभ्य नामास्य प्रथितं भुवि

પ્રાચીનકালে આ ક્ષેત્ર ‘નંદવન’ નામે પ્રખ્યાત હતું. તે સમયથી જ તેનું નામ ‘અવિમુક્ત’ પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 75

नामाविमुक्तमभवदुभयोः क्षेत्रलिंगयोः । एतद्द्वयं समासाद्य न भूयो गर्भभाग्भवेत्

ક્ષેત્ર અને લિંગ—બન્નેનું નામ ‘અવિમુક્ત’ થયું. આ યુગલ (અવિમુક્ત-ક્ષેત્ર અને અવિમુક્તેશ્વર-લિંગ) પ્રાપ્ત કરનાર ફરી ગર્ભભાગી થતો નથી, એટલે પુનર્જન્મ પામતો નથી.

Verse 76

अविमुक्तेश्वरं लिंगं दृष्ट्वा क्षेत्रेऽविमुक्तके । विमुक्त एव भवति सर्वस्मात्कर्मबंधनात्

અવિમુક્ત-ક્ષેત્રમાં અવિમુક્તેશ્વર લિંગનું દર્શન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ કર્મબંધનમાંથી નિશ્ચયે મુક્ત થાય છે.

Verse 77

अर्चंति विश्वे विश्वेशं विश्वेशोर्चति विश्वकृत् । अविमुक्तेश्वरं लिंगं भुविमुक्तिप्रदायकम्

વિશ્વદેવો વિશ્વેશ્વરની અર્ચના કરે છે, અને વિશ્વકર્તા એ વિશ્વેશ્વર પણ (પુનઃ) અર્ચન કરે છે. અવિમુક્તેશ્વર લિંગ ભૂમિ પર જ મુક્તિ આપનાર છે.

Verse 78

पुरा न स्थापितं लिंगं कस्यचित्केनचित्क्वचित् । किमाकृति भवेल्लिंगं नैतद्वेत्त्यपि कश्चन

પ્રાચીન સમયમાં આ લિંગ કોઈએ ક્યાંય સ્થાપિત કર્યું નહોતું. આ લિંગનું સાચું સ્વરૂપ શું છે—એ વાત કોઈને પણ ખબર નથી.

Verse 79

आकारमविमुक्तस्य दृष्ट्वा ब्रह्माच्युतादयः । लिंगं संस्थापयामासुर्वसिष्ठाद्यास्तथषर्यः

અવિમુક્તના દિવ્ય સ્વરૂપને જોઈ બ્રહ્મા, અચ્યુત (વિષ્ણુ) આદિએ લિંગની સ્થાપના કરી; તેમજ વસિષ્ઠ આદિ ઋષિઓએ પણ (સ્થાપના કરી).

Verse 80

आदिलिंगमिदं प्रोक्तमविमुक्तेश्वरं महत् । ततो लिंगांतराण्यत्र जातानि क्षितिमंडले

આ મહાન અવિમુક્તેશ્વરને આદિલિંગ તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યું છે. તેમાંથી જ અહીં ભૂમિમંડળ પર અન્ય લિંગો પ્રગટ થયા.

Verse 81

अविमुक्तेश नामापि श्रुत्वा जन्मार्जितादघात् । क्षणान्मुक्तो भवेन्मर्त्यो नात्र कार्या विचारणा

‘અવિમુક્તેશ’ નામ માત્ર સાંભળતાં જ મનુષ્ય જન્મજન્માંતરે સંગ્રહિત પાપથી ક્ષણમાં મુક્ત થાય છે; અહીં વિચાર-વિવાદની જરૂર નથી.

Verse 82

अविमुक्तेश्वरं लिंगं स्मृत्वा दूरगतोपि च । जन्मद्वयकृतात्पापात्क्षणादेव विमुच्यते

દૂર ગયેલો હોય તોય અવિમુક્તેશ્વર લિંગનું સ્મરણ કરવાથી, બે જન્મોમાં કરેલા પાપથી પણ ક્ષણમાં મુક્તિ મળે છે.

Verse 83

अविमुक्ते महाक्षेत्रेऽविमुक्तमवलोक्य च । त्रिजन्मजनितं पापं हित्वा पुण्यमयो भवेत्

અવિમુક્ત મહાક્ષેત્રમાં અવિમુક્તનું દર્શન કરતાં, ત્રણ જન્મથી ઉત્પન્ન પાપ ત્યજી મનુષ્ય પુણ્યમય બને છે.

Verse 84

यत्कृतं ज्ञानविभ्रंशादेनः पंचसु जन्मसु । अविमुक्तेश संस्पर्शात्तत्क्षयेदेव नान्यथा

જ્ઞાનવિભ્રમથી પાંચ જન્મોમાં કરેલું જે કોઈ પાપ હોય, અવિમુક્તેશના સ્પર્શથી તે નિશ્ચયે નાશ પામે છે; અન્યથા નહીં.

Verse 85

अर्चयित्वा महालिंगमविमुक्तेश्वरं नरः । कृतकृत्यो भवेदत्र न च स्याज्जन्मभाक्कुतः

અવિમુક્તેશ્વર મહાલિંગનું અર્ચન કરવાથી મનુષ્ય અહીં જ કૃતકૃત્ય બને છે; પછી તે પુનર્જન્મનો ભાગી કેવી રીતે બને?

Verse 86

स्तुत्वा नत्वार्चयित्वा च यथाशक्ति यथामति । अविमुक्ते विमुक्तेशं स्तूयते नम्यतेऽर्च्यते

પોતાની શક્તિ અને બુદ્ધિ મુજબ સ્તુતિ, નમસ્કાર અને અર્ચન કરીને—અવિમુક્તમાં વિમુક્તેશનું સ્તવન, વંદન અને પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 87

अनादिमदिदं लिंगं स्वयं विश्वेश्वरार्चितम् । काश्यां प्रयत्नतः सेव्यमविमुक्तं विमुक्तये

આ લિંગ અનાદિ છે; સ્વયં વિશ્વેશ્વરે તેનું અર્ચન કર્યું છે. મુક્તિ માટે કાશીમાં અવિમુક્તની પ્રયત્નપૂર્વક સેવા કરવી જોઈએ.

Verse 88

संति लिंगान्यनेकानि पुण्येष्वायतनेषु च । आयांति तानि लिंगानि माघीं प्राप्य चतुदर्शीम्

પવિત્ર ધામોમાં અનેક લિંગો છે; અને માઘ માસની ચતુર્દશી આવતા તે લિંગો (અહીં) આવી પહોંચે છે.

Verse 89

कृष्णायां माघभूतायामविमुक्तेश जागरात् । सदा विगतनिद्रस्य योगिनो गतिभाग्भवेत्

માઘ કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ અવિમુક્તેશ માટે જાગરણ કરવાથી, સદા નિદ્રારહિત યોગી પરમ ગતિનો ભાગી બને છે.

Verse 90

नानायतनलिंगानि चतुर्वर्गप्रदान्यपि । माघकृष्णचतुर्दश्यामविमुक्तमुपासते

વિવિધ આયતનોનાં લિંગો—ચતુર્વર્ગ આપનારાં પણ—માઘ કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ અવિમુક્તનું શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસન કરે છે।

Verse 91

किं बिभेति नरो धीरः कृतादघशिलोच्चयात् । अविमुक्तेश लिंगस्य भक्ति वज्रधरो यदि

કરેલા પાપોના પર્વતસમાન ઢગલાથી ધીર પુરુષ શા માટે ડરે? જો અવિમુક્તેશ-લિંગ પ્રત્યે તેની વજ્રસમાન અડગ ભક્તિ હોય તો।

Verse 92

क्वाविमुक्तं महालिंगं चतुर्वर्गफलोदयम् । क्व पापि पापशैलोऽल्पो यःक्षयेन्नामसंभृतः

ચતુર્વર્ગફળોદયરૂપ અવિમુક્તનું મહાલિંગ ક્યાં, અને પાપીના પાપનો નાનો ‘પર્વત’ ક્યાં? તે તો માત્ર નામ લેવાથી જ ક્ષીણ થઈ જાય છે।

Verse 93

अविमुक्ते महाक्षेत्रे विश्वेशसमधिष्ठिते । यैर्न दृष्टं विमूढास्तेऽविमुक्तं लिंगमुत्तमम्

વિશ્વેશના અધિષ્ઠાનવાળા અવિમુક્ત મહાક્ષેત્રમાં જેમણે ઉત્તમ અવિમુક્ત-લિંગનું દર્શન કર્યું નથી, તેઓ નિશ્ચયે મોહગ્રસ્ત છે।

Verse 94

द्रष्टारमविमुक्तस्य दृष्ट्वा दंडधरो यमः । दूरादेव प्रणमति प्रबद्धकरसंपुटः

અવિમુક્તનું દર્શન કરનારને જોઈ દંડધારી યમ પણ દૂરથી જ હાથ જોડીને પ્રણામ કરે છે।

Verse 95

धन्यं तन्नेत्रनिर्माणं कृतकृत्यौ तु तौ करौ । अविमुक्तेश्वरं येन याभ्यामैक्षिष्ट यः स्पृशेत्

ધન્ય છે તે નેત્રોની રચના, અને કૃતકૃત્ય છે તે બે હાથ—જેનાથી અવિમુક્તેશ્વરનું દર્શન થાય અને જેઓથી તેમનો સ્પર્શ થાય।

Verse 96

त्रिसंध्यमविमुक्तेशं यो जपेन्नियतः शुचिः । दूरदेशविपन्नोपि काशीमृतफलं लभेत्

જે નિયમિત અને શુચિ રહી ત્રિસંધ્યાએ અવિમુક્તેશનો જપ કરે, તે દૂર દેશમાં વિપત્તિમાં પડ્યો હોય તોય કાશીમાં મરણનું ફળ પામે।

Verse 97

अविमुक्तं महालिंगं दृष्ट्वा ग्रामांतरं व्रजेत् । लब्धाशुकार्यसंसिद्धिं क्षेमेण प्रविशेद्गृहम्

અવિમુક્તના મહાલિંગનું દર્શન કરીને પછી બીજા ગામે જઈ શકે; તે તરત કાર્યસિદ્ધિ મેળવી ક્ષેમથી ઘરમાં પ્રવેશે।