Adhyaya 34

Verse 1

स्कंद उवाच । पुनर्ददर्श तन्वंगी चित्रपट्यां घटोद्भव । स्वर्गद्वारात्पुरोभागे श्रीमतीं मणिकर्णिकाम्

સ્કંદે કહ્યું—પછી તે તન્વંગીએ ચિત્રપટીમાં ઘટોદ્ભવ અગસ્ત્યને ફરી જોયા; અને સ્વર્ગદ્વારના અગ્રભાગે શ્રીમતી મણિકર્ણિકાનું દર્શન કર્યું।

Verse 2

संसारसर्पदष्टानां जंतूनां यत्र शंकरः । अपसव्येन हस्तेन ब्रूते ब्रह्मस्पृशञ्छ्रुतिम्

ત્યાં સંસાર-સર્પથી દંશિત જીવો માટે શંકર અપસવ્ય (ડાબી તરફ વળેલી) હાથે બ્રહ્મને સ્પર્શ કરતાં મુક્તિદાયી શ્રુતિ ઉચ્ચારે છે।

Verse 3

न कापिलेन योगेन न सांख्येन न च व्रतैः । या गतिः प्राप्यते पुंभिस्तां दद्यान्मोक्षभूरियम्

ન કપિલયોગથી, ન સાંખ્યથી, ન વ્રતોથી—પુરુષો જે પરમ ગતિ કઠિનતાથી પામે છે, તે જ આ મોક્ષભૂમિ આપે છે।

Verse 4

वैकुंठे विष्णुभवने विष्णुभक्तिपरायणाः । जपेयुः सततं मुक्त्यै श्रीमतीं मणिकर्णिकाम्

વૈકુંઠમાં, વિષ્ણુના ધામમાં, વિષ્ણુભક્તિમાં પરાયણ ભક્તો મુક્તિ માટે સતત શ્રીમતી મણિકર્ણિકાનું નામ જપે છે।

Verse 5

हुत्वाग्निहोत्रमपि च यावज्जीवं द्विजोत्तमाः । अंते श्रयंते मुक्त्यै यां सेयं श्रीमणिकर्णिका

ઉત્તમ દ્વિજોએ જીવનભર અગ્નિહોત્ર કર્યું હોય તોય, અંતે મુક્તિ માટે જેમની શરણ લે છે—તે જ આ શ્રી મણિકર્ણિકા છે।

Verse 6

वेदान्पठित्वा विधिवद्ब्रह्मयज्ञरता भुवि । यां श्रयंति द्विजा मुक्त्यै सेयं श्रीमणिकर्णिका

વિધિપૂર્વક વેદોનું અધ્યયન કરીને અને ધરતી પર બ્રહ્મયજ્ઞ (સ્વાધ્યાય‑પાઠ) માં રત રહી, દ્વિજ મુક્તિ માટે જેમની શરણ લે છે—એ જ શ્રીમણિકર્ણિકા છે.

Verse 7

इष्ट्वा क्रतूनपि नृपा बहून्पर्याप्तदक्षिणान् । श्रयंते श्रेयसे धन्याः प्रांतेऽधिमणिकर्णिकम्

પર્યાપ્ત દક્ષિણાઓ સાથે અનેક ક્રતુઓ કર્યા પછી પણ રાજાઓ—ધન્ય બની—જીવનના અંતે પરમ શ્રેય માટે મણિકર્ણિકાની શરણ લે છે.

Verse 8

सीमंतिन्योपि सततं पतिव्रतपरायणाः । मुक्त्यै पतिमनुव्रज्य श्रयंति मणिकर्णिकाम्

સદા પતિવ્રતધર્મમાં પરાયણ સ્ત્રીઓ પણ, પતિને અનુસરી, મુક્તિ માટે મણિકર્ણિકાની શરણ લે છે.

Verse 9

वैश्या अपि च सेवंते न्यायोपार्जितसंपदः । धनानि साधुसात्कृत्वा प्रांते श्रीमणिकर्णिकाम्

ન્યાયથી ઉપાર્જિત સંપત્તિવાળા વૈશ્યો પણ, પોતાનું ધન સાધુજનને અર્પણ કરીને, જીવનના અંતે શ્રીમણિકર્ણિકાની શરણ લે છે.

Verse 10

त्यक्त्वा पुत्रकलत्रादि सच्छूद्रा न्यायमार्गगाः । निर्वाणप्राप्तये चैनां भजेयुर्मणिकर्णिकाम्

ન્યાયમાર્ગે ચાલતા સચ્છૂદ્રો પણ, પુત્ર‑કલત્રાદિ આસક્તિ ત્યજી, નિર્વાણપ્રાપ્તિ માટે મણિકર્ણિકાનું ભજન‑પૂજન કરે.

Verse 11

यावज्जीवं चरंतोपि ब्रह्मचर्य जितेंद्रियाः । निःश्रेयसे श्रयंत्येनां श्रीमतीं मणिकार्णकाम्

આજીવન બ્રહ્મચર્ય પાળી ઇન્દ્રિયો જીતનારાઓ પણ પરમ નિઃશ્રેયસ માટે શ્રીમતી મણિકર્ણિકાનો આશ્રય લે છે।

Verse 12

अतिथीनपि संतर्प्य पंचयज्ञरता अपि । गृहस्थाश्रमिणो नेमां त्यजेयुर्मणिकर्णिकाम्

અતિથિઓને સંતોષી અને પંચયજ્ઞમાં રત ગૃહસ્થાશ્રમીઓએ પણ આ મણિકર્ણિકાને ક્યારેય ત્યાગવી ન જોઈએ।

Verse 13

वानप्रस्थाश्रमयुजो ज्ञात्वा निर्वाणसाधनम् । सन्नियम्येंद्रियग्रामं मणिकर्णीमुपासते

વાનપ્રસ્થાશ્રમવાળા તેણીને નિર્વાણનું સાધન જાણીને ઇન્દ્રિયસમૂહને દૃઢ રીતે સંયમમાં રાખી મણિકર્ણીની ઉપાસના કરે છે।

Verse 14

अनन्यसाधनां मुक्तिं ज्ञात्वा शास्त्रैरनेकधा । मुमुक्षुभिस्त्वेकदंडैः सेव्यते मणिकर्णिका

શાસ્ત્રોમાં અનેક રીતે જાણીને કે મુક્તિનું અનન્ય સાધન તે જ છે, એકદંડધારી મુમુક્ષુઓ મણિકર્ણિકાની સેવા કરે છે।

Verse 15

दंडयित्वा मनोवाचं कायं नित्यं त्रिदंडिनः । नैःश्रेयसीं श्रियं प्राप्तुं श्रयंते मणिकर्णिकाम्

ત્રિદંડી સંન્યાસીઓ મન, વાણી અને કાયાને નિત્ય શાસનથી સંયમમાં રાખી પરમ નિઃશ્રેયસ-શ્રી મેળવવા મણિકર્ણિકાનો આશ્રય લે છે।

Verse 16

चांद्रायणव्रतैः कृच्छ्रैर्भर्तुः शुश्रूषणैरपि । निनाय क्षणवत्कालमायुःशेषस्य सानघा

કઠિન ચાંદ્રાયણ વ્રતો, ઘોર તપ અને પતિની ભક્તિપૂર્વક શুশ્રૂષા દ્વારા પણ તે નિષ્પાપ સ્ત્રીએ બાકી આયુષ્યને ક્ષણમાત્ર સમાન વિતાવ્યું.

Verse 17

शिखी मुंडी जटी वापि कौपीनी वा दिगंबरः । मुमुक्षुः को न सेवेत मुक्तिदां मणिकर्णिकाम्

શિખાધારી હોય, મુંડિત હોય, જટાધારી હોય, કૌપીનધારી હોય કે દિગંબર—મોક્ષકામી કોણ મોક્ષદાયિની મણિકર્ણિકાનું સેવન ન કરે?

Verse 18

उवाच च प्रसन्नास्य आशीर्भिरभिनद्य च । उत्तिष्ठतं प्रकुरुतं महानेपथ्यमद्य वै

અને પ્રસન્ન મુખે આશીર્વાદોથી તેમનું અભિનંદન કરીને તેણે કહ્યું—“ઉઠો, અને આજે જ મહાન તૈયારી કરો.”

Verse 19

संत्युपायाः सहस्रं तु मुक्तये न तथा मुने । हेलयैषा यथा दद्यान्निर्वाणं मणिकर्णिका

હે મુને! મુક્તિ માટે સહસ્ર ઉપાયો છે, પરંતુ આવું નથી; કારણ કે મણિકર્ણિકા તો સહજ રીતે પણ નિર્વાણ (મોક્ષ) આપી દે છે.

Verse 20

अनशनव्रतभृते त्रिकालाभ्यवहारिणे । प्रांते दद्यात्समां मुक्तिमुभाभ्यां मणिकर्णिका

અનશન-વ્રત ધારણ કરનારને અને ત્રિકાળ ભોજન કરનારને—જીવનના અંતે મણિકર્ણિકા બંનેને સમાન મુક્તિ આપે છે.

Verse 21

यथोक्तमाचरेदेको निष्ठा पाशुपतंव्रतम् । निरंतरं स्मरेदेको हृद्येनां मणिकर्णिकाम्

એક જણ યથોક્ત દૃઢ નિષ્ઠાથી પાશુપત વ્રત આચરે; બીજો જણ હૃદયમાં અવિરત મણિકર્ણિકાનું સ્મરણ કરે.

Verse 22

दृष्टात्र वपुषः पाते द्वयोश्च सदृशी गतिः । तस्मात्सर्वविहायाशु सेव्यैषा मणिकर्णिका

અહીં દેખાય છે કે દેહપાતે બંનેની ગતિ સમાન છે; તેથી સર્વ ત્યજી તત્કાળ મણિકર્ણિકાની સેવા કરવી જોઈએ.

Verse 23

स्वर्गद्वारे विशेयुर्ये विगाह्य मणिकर्णिकाम् । तेषां विधूतपापानां कापि स्वर्गो न दूरतः

મણિકર્ણિકામાં સ્નાન કરીને જે સ્વર્ગદ્વારમાં પ્રવેશે છે, પાપધૂત એવા જન માટે કોઈ સ્વર્ગલોક દૂર નથી.

Verse 24

स्वर्गद्वाः स्वर्गभूरेषा मोक्षभूर्मणिकर्णिका । स्वर्गापवर्गावत्रैव नोपरिष्टान्न चाप्यधः

મણિકર્ણિકા સ્વર્ગદ્વાર છે, સ્વર્ગભૂમિ છે અને મોક્ષભૂમિ પણ છે; સ્વર્ગ અને અપવર્ગ અહીં જ છે—ન ઉપર, ન નીચે અન્યત્ર।

Verse 25

दत्त्वा दानान्यनेकानि विगाह्य मणिकर्णिकाम् । स्वर्गद्वारं प्रविष्टा ये न ते निरयगामिनः

ઘણા દાન આપી અને મણિકર્ણિકામાં સ્નાન કરીને જે સ્વર્ગદ્વારમાં પ્રવેશે છે, તેઓ નરકગામી થતા નથી.

Verse 26

स्वर्गापवर्गयोरर्थः कोविदैश्च निरूपितः । स्वर्गः सुखं समुद्दिष्टमपवर्गो महासुखम्

સ્વર્ગ અને અપવર્ગનો અર્થ વિદ્વાનોએ સ્પષ્ટ રીતે નિર્ધારિત કર્યો છે. સ્વર્ગને માત્ર સુખ કહેવાયું છે, અને અપવર્ગ (મોક્ષ) મહાસુખ છે.

Verse 27

मणिकर्ण्युपविष्टस्य यत्सुखं जायते सतः । सिंहासनोपविष्टस्य तत्सुखं क्व शतक्रतोः

મણિકર્ણિકામાં ઉપવાસિત સદ્ગુણવાનને જે આનંદ થાય છે—સિંહાસન પર બેઠેલા શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને તે આનંદ ક્યાં?

Verse 28

महासुखं यदुद्दिष्टं समाधौ विस्मृतात्मनाम् । श्रीमत्यां मणिकर्ण्यां तत्सहजेनैव जायते

સમાધિમાં આત્મવિસ્મૃત થયેલાઓ માટે જે ‘મહાસુખ’ કહેવાયું છે, તે શ્રીમતી મણિકર્ણિકામાં સહજ રીતે આપોઆપ જ જન્મે છે.

Verse 29

स्वर्गद्वारात्पुरोभागे देवनद्याश्च पश्चिमे । सौभाग्यभाग्यैकनिधिः काचिदेका महास्थली

સ્વર્ગદ્વારના આગળના ભાગમાં અને દેવનદીના પશ્ચિમે એક જ મહાસ્થળી છે—સૌભાગ્ય અને ભાગ્યની એકમાત્ર અદ્વિતીય નિધિ.

Verse 30

यावंतो भास्वतः स्पर्शाद्भासंते सैकताः कणाः । तावंतो द्रुहिणा जग्मुर्नैत्येषा मणिकर्णिका

જેટલા રેતકણ તેજસ્વી સૂર્યના સ્પર્શથી ઝળહળે છે, એટલી વાર દ્રુહિણ (બ્રહ્મા) અહીં આવ્યા; છતાં આ મણિકર્ણિકા નિત્ય અનન્ય જ રહે છે, કદી સામાન્ય થતી નથી.

Verse 31

संति तीर्थानि तावंति परितो मणिकर्णिकाम् । यावद्भिस्तिलमात्रापि न भूमिर्विरलीकृता

મણિકર્ણિકાની આસપાસ એટલાં બધાં તીર્થો છે કે તલમાત્ર પણ ભૂમિ તીર્થવિહોણી અને વિરળ રહેતી નથી।

Verse 32

यदन्वये कोपि मुक्तः संप्राप्य मणिकर्णिकाम् । तद्वंश्यास्तत्प्रभावेण मान्याः स्वर्गौकसामपि

જે વંશમાં કોઈ એક પણ મણિકર્ણિકાને પામી મુક્ત થાય, તે જ પ્રભાવથી તેના વંશજો સ્વર્ગવાસીઓમાં પણ માનનીય બને છે।

Verse 33

तर्पिताः पितरो येन संप्राप्य मणिकर्णिकाम् । सप्तसप्त तथा सप्त पूर्वजास्तेन तारिताः

જે મણિકર્ણિકાને પામી પિતૃઓને તર્પણથી તૃપ્ત કરે છે, તે પોતાના પૂર્વજોને—સાત, સાત અને ફરી સાત પેઢી સુધી—તારી દે છે।

Verse 34

आमध्याद्देवसरित आ हरिश्चंद्रमडपात् । आ गंगा केशवादा च स्वर्द्वारान्मणिकर्णिका

મણિકર્ણિકા દેવસરિતાના મધ્યભાગથી હરિશ્ચંદ્ર-મંડપ સુધી, અને ગંગા-કેશવથી સ્વર્ગદ્વાર સુધી વિસ્તરેલી છે।

Verse 35

एतद्रजःकणतुलां त्रिलोक्यपि न गच्छति । एतत्प्राप्त्यै प्रयतते त्रिलोकस्थोऽखिलो भवी

આ સ્થાનના ધૂળકણની તુલા પણ ત્રિલોકી કરી શકતી નથી; તેથી ત્રિલોકમાં રહેલા સર્વ પ્રાણી તેને પ્રાપ્ત કરવા પ્રયત્ન કરે છે।

Verse 36

कलावती चित्रपटीं पश्यंतीत्थं मुहुर्मुहुः । ज्ञानवापीं ददर्शाथ श्रीविश्वेश्वरदक्षिणे

કલાવતી તે અદ્ભુત ચિત્રપટને વારંવાર નિહાળતી રહી; પછી શ્રી વિશ્વેશ્વરના દક્ષિણમાં સ્થિત કાશીનું પવિત્ર તીર્થ ‘જ્ઞાનવાપી’ તેણે દર્શન કર્યું।

Verse 37

यदंबुसततं रक्षेद्दुर्वृत्ताद्दंडनायकः । संभ्रमो विभ्रमश्चासौ दत्त्वा भ्रातिं गरीयसीम्

તે જળને દુર્વૃત્તોથી સદા દંડનાયક રક્ષે છે; અને સંભ્રમ તથા વિભ્રમે તેને અતિ ઉત્તમ તેજ અને ગૌરવ-મર્યાદા અર્પી।

Verse 38

योष्टमूर्तिर्महादेवः पुराणे परिपठ्यते । तस्यैषांबुमयी मूर्तिर्ज्ञानदा ज्ञानवापिका

પુરાણોમાં મહાદેવને યોષિત્-મૂર્તિ તરીકે ગવાયો છે; અને આ જ્ઞાનવાપિકા તેની જ જલમયી મૂર્તિ છે, જે જ્ઞાન આપે છે।

Verse 39

नेत्रयोरतिथीकृत्य ज्ञानवापी कलावती । कदंबकुसुमाकारां बभार क्षणतस्तनुम्

જ્ઞાનવાપીએ જાણે તેના નેત્રોને અતિથિ માની, કલાવતીને ક્ષણમાં કદંબકુસુમ સમાન દેહ ધારણ કરાવ્યો।

Verse 40

अंगानि वेपथुं प्रापुः स्विन्ना भालस्थली भृशम् । हर्षवाष्पांबुकलिले जाते तस्या विलोचने

તેના અંગો કંપવા લાગ્યા, કપાળ બહુ ઘામથી ભીંજાઈ ગયું; અને હર્ષાશ્રુઓમાં મિશ્રિત જળબિંદુઓથી તેની આંખો ધૂંધળી થઈ ગઈ।

Verse 41

तस्तंभ गात्रलतिका मुखवैवर्ण्यमाप च । स्वरोथ गद्गदो जातो व्यभ्रंशत्तत्करात्पटी

તેણાં કોમળ અંગો અચાનક જડ થઈ ગયાં, મુખનો વર્ણ ફિક્કો પડ્યો; વાણી ગદગદ થઈ ગઈ, અને તેના હાથમાંથી વસ્ત્ર સરકી પડી ગયું।

Verse 42

साक्षणं स्वं विसस्मार काहं क्वाहं न वेत्ति च । सौषुप्तायां दशायां च परमात्मेव निश्चला

એ જ ક્ષણે તે પોતાને ભૂલી ગઈ; ‘હું કોણ? હું ક્યાં?’ એ પણ ન જાણ્યું. ગાઢ નિદ્રા જેવી સ્થિતિમાં, પરમાત્મામાં લીન આત્મા સમી તે નિશ્ચલ ઊભી રહી।

Verse 43

अथ तत्परिचारिण्यस्त्वरमाणा इतस्ततः । किं किं किमेतदेतत्किं पृच्छंति स्म परस्परम्

પછી તેની પરિચારિકાઓ ઉતાવળે અહીં-ત્યાં દોડતી રહી, અને વારંવાર એકબીજાને પૂછતી રહી—“શું થયું? આ શું છે? આ કેમ?”

Verse 44

तदवस्थां समालोक्य तां ताश्चतुरचेतसः । विज्ञाय सात्त्विकैर्भावैरिदमूचूः परस्परम्

તેની એ સ્થિતિ જોઈને, બુદ્ધિશાળી સ્ત્રીઓએ આ સાત્ત્વિક ભાવોથી ઉત્પન્ન થયું છે એમ જાણી, પરસ્પર આ રીતે કહ્યું।

Verse 45

भवांतरे प्रेमपात्रमेतयैक्षितु किंचन । चिरात्तेन च संगत्य सुखमूर्च्छामवाप ह

પૂર્વજન્મમાં તેનું દર્શન તેના માટે પ્રેમનું પાત્ર હતું; અને હવે લાંબા સમય પછી ફરી મળતાં જ તે આનંદમૂર્ચ્છામાં લીન થઈ ગઈ।

Verse 46

अथनेत्थं कथमियमकांडात्पर्यमूमुहत् । प्रेक्षमाणा रहश्चित्रपटीमति पटीयसीम्

ત્યારે તેઓ આશ્ચર્યથી બોલ્યાં—“આ સ્ત્રી અચાનક આ મોહજન્ય મૂર્ચ્છામાં કેવી રીતે પડી ગઈ?” અને એકાંતમાં ચિત્રપટ જેવી સૂક્ષ્મ બુદ્ધિવાળી, અત્યંત વિવેકી તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીને ધ્યાનપૂર્વક નિહાળવા લાગ્યાં.

Verse 47

तन्मोहस्य निदानं ताःसम्यगेव विचार्य च । उपचेरुर्महाशांतैरुपचारैरनाकुलम्

તેના મોહનું કારણ યોગ્ય રીતે વિચાર્યા પછી, તેઓ ગભરાયા વિના, મહાશાંતિ આપતા શમન-ઉપચાર અને સેવાથી તેની શાંતિપૂર્વક પરિચર્યા કરવા લાગ્યા.

Verse 48

काचित्तां वीजयांचक्रे कदलीतालवृंतकैः । बिसिनीवलयैरन्या धन्यां तां पर्यभूषयत्

એકએ કેળા અને તાડના ડાંઠથી તેને પંખો કર્યો; બીજીએ કમળના તંતુના કંકણોથી તે ધન્યાને શોભાવી।

Verse 49

अमंदैश्चंदनरसैरभ्यषिंचदमुं परा । अशोकपल्लवैरस्याः काचिच्छोकमनीनशत्

બીજીએ બહુ ચંદનરસથી તેને સિંચન કર્યું; અને અન્યએ અશોકના પલ્લવોથી તેના શોકને દૂર કરવા પ્રયત્ન કર્યો.

Verse 50

धारामंडपधारांबुसीकरैस्तत्तनूलताम् । इष्टार्थविरहग्लानां सिंचयामास काचन

એકએ ધારામંડપમાંથી વહેતા જળની સૂક્ષ્મ ફુવારાથી, ઇષ્ટ-પ્રિયના વિરહથી ગ્લાન થયેલી તે કોમળ લતા જેવી દેહને ધીમે ધીમે સિંચન કર્યું.

Verse 51

जलार्द्रवाससा काचिदेतस्यास्तनुमावृणोत् । कर्पूरक्षोदजालेपैरन्यास्तामन्वलेपयन्

એક સખીએ જળથી ભીંજાયેલા વસ્ત્રોથી તેના દેહને ઢાંકી દીધો. અન્ય સખીઓએ કપૂરચૂર્ણથી તૈયાર કરેલા લેપ લગાવી તેને શીતળ કરી.

Verse 52

पद्मिनीदलशय्या च काचित्यरचयन्मृदुम् । काचित्कुलिशनेपथ्यं दूरीकृत्य तदंगतः

એક સખીએ કમળના પાંદડાંની નરમ શય્યા ગોઠવી. બીજી સખીએ તેના અંગ પરથી કઠોર, જડ શૃંગાર-આભૂષણ ઉતારી દૂર રાખ્યાં.

Verse 53

मुक्ताकलापं रचयांचक्रे वक्षोजमंडले । काचिच्छशिमुखी तां तु चंद्रकांतशिलातले

એક સખીએ તેના વક્ષસ્થળ પર મુક્તાનો કલાપ ગોઠવ્યો. અને ચંદ્રમુખી બીજી સખીએ તેને ચંદ્રકાંત શિલા પર શયન કરાવ્યું.

Verse 54

स्वापयामास तन्वंगीं स्रवच्छीतांबुशीतले । दृष्ट्वोपचार्यमाणां तामित्थं बुद्धिशरीरिणी

ટપકતા શીતળ જળથી ઠંડક પામેલી તે શીતળ સપાટી પર તેણે તે સુકુમારાંગી સ્ત્રીને સુવડાવી. તેને આ રીતે ઉપચાર થતો જોઈ વિવેકવતીએ યોગ્ય વચન કહ્યું.

Verse 55

अतितापपरीतांगी ताः सखीः प्रत्यभाषत । एतस्यास्तापशांत्यर्थं जानेहं परमौषधम्

અતિ તાપથી વ્યાકુળ થઈ તેણે સખીઓને કહ્યું—“આની દાહશાંતિ માટે અહીં હું પરમ ઔષધ જાણું છું.”

Verse 56

उपचारानिमान्सवार्न्दूरी कुरुत मा चिरम् । अपतापां करोम्येनां सद्यः पश्यत कौतुकम्

આ બધા પરિચારકો અને ઉપચાર-સેવાઓને તરત દૂર કરો, વિલંબ ન કરો. હું એને ક્ષણમાં જ દાહ-પરિતાપથી મુક્ત કરી દઈશ—આ અદ્ભુત કૌતુક જુઓ।

Verse 57

दृष्ट्वा चित्रपटीमेषा सद्यो विह्वलतामगात् । अत्रैव काचिदेतस्याः प्रेमभूरस्ति निश्चितम्

ચિત્રપટ જોઈને તે તરત જ વિહ્વળ થઈ ગઈ. નિશ્ચયે આ જ સ્થાને તેના માટે પ્રેમની કોઈ ભૂમિ—દૈવબંધ—અસ્તિત્વમાં છે।

Verse 58

अतश्चित्रपटीस्पर्शात्परितापं विहास्यति । वाक्याद्बुद्धिशरीरिण्यास्ततस्तत्परिचारिकाः

અતએવ તે ચિત્રપટનો સ્પર્શ થતાં તે પરિતાપ ત્યજી દેશે. પછી બુદ્ધિશરીરિણી સ્ત્રીના વચનથી તેની પરિચારિકાઓ તે પ્રમાણે આગળ વધ્યાં।

Verse 59

निधाय तत्पुरः प्रोचुः पटीं पश्य कलावति । तवानंदकरी यत्र काचिदस्तीष्टदेवता

તેને તેના આગળ મૂકી તેઓ બોલ્યા—“કલાવતી, આ પટ જુઓ. અહીં તારી આનંદદાયિની એવી કોઈ ઇષ્ટદેવતા વિરાજે છે।”

Verse 60

सापीष्टदेवतानाम्ना तत्पटीदर्शनेन च । सुधासेकमिव प्राप्य मूर्छां हित्वोत्थिता द्रुतम्

અને તે પણ—ઇષ્ટદેવતાનું નામ સાંભળતાં અને તે પટ જોઈને—જાણે અમૃતનો સેક થયો હોય તેમ; મૂર્છા છોડીને તરત ઊભી થઈ ગઈ।

Verse 61

अवग्रहपरिम्लाना वर्षासारैरिवौषधीः । पुनरालोकयांचक्रे ज्ञानदां ज्ञानवापिकाम्

જેમ દુષ્કાળ પછી પ્રથમ વરસાદથી ઔષધિઓ ફરી તાજી થાય છે, તેમ તેણે જ્ઞાન આપનારી જ્ઞાનવાપી તરફ ફરી નજર કરી।

Verse 62

स्पृष्ट्वा कलावती तां तु वापीं चित्रगतामपि । लेभे भवांतरज्ञानं यथासीत्पूर्वर्जन्मनि

કલાવતીએ ચિત્રમાં જ રહેલી તે વાપીને સ્પર્શ કરતાં જ, પૂર્વજન્મની જેમ બીજા ભવનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 63

पुनर्विचारयांचक्रे वापी माहात्म्यमुत्तमम् । अहो चित्रगतापीयं संस्पृष्टा ज्ञानवापिका

તેણે ફરી તે વાપીના પરમ માહાત્મ્ય પર વિચાર કર્યો—“અહો! ચિત્રમાં હોવા છતાં આ જ્ઞાનવાપી સ્પર્શમાત્રથી પોતાનો પ્રભાવ આપે છે.”

Verse 64

ज्ञानं मे जनयामास भवांतर समुद्भवम् । अथ तासां पुरो हृष्टा कथयामास सुंदरी

“આણે મારા અંદર બીજા ભવમાંથી ઉદ્ભવેલું જ્ઞાન જગાવ્યું છે.” પછી તે સુન્દરી આનંદિત થઈને તેમની સામે તે કહેવા લાગી।

Verse 65

निजं प्राग्भव वृत्तांतं ज्ञानवापीप्रभावजम् । कलावत्युवाच । एतस्माज्जन्मनः पूर्वमहं ब्राह्मणकन्यका

કલાવતીએ કહ્યું—“જ્ઞાનવાપીના પ્રભાવથી પ્રગટ થયેલો મારો પૂર્વભવનો વર્તાંત કહું છું. આ જન્મ પહેલાં હું બ્રાહ્મણકન્યા હતી.”

Verse 66

उपविश्वेश्वरं काश्यां ज्ञानवाप्यां रमे मुदा । जनको मे हरिस्वामी जनयित्री प्रियंवदा

કાશીમાં ઉપવિશ્વેશ્વર તથા પવિત્ર જ્ઞાનવાપી પાસે હું હર્ષથી રમ્યો/રમી. મારા પિતા હરિસ્વામી અને માતા પ્રિયંવદા હતા.

Verse 67

आख्या मम सुशीलेति मां च विद्याधरोऽहरत् । मध्येमार्गं निशीथेथ तदोप मलयाचलम्

મારું નામ ‘સુશીલા’ હતું; અને એક વિદ્યાધરે મને અપહરણ કરી લીધો. પછી માર્ગના મધ્યમાં, અર્ધરાત્રિએ, તે મલયાચલ પર પહોંચ્યો.

Verse 68

रक्षसा सहतो वीरो राक्षसं स जघानह । रक्षोपि मुक्तं शापात्तु दिव्यवपुरवाप ह

રાક્ષસથી આક્રાંત થયેલા તે વીરએ તે રાક્ષસનો વધ કર્યો. અને એ જ દૈત્ય શાપમુક્ત થઈ દિવ્ય દેહને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 69

अवाप जन्मगंधर्वस्त्वसौ मलयकेतुतः । कर्णाटनृपतेः कन्या बभूवाहं कलावती

તે ‘મલયકેતુ’ નામે ગંધર્વરૂપે જન્મ્યો. અને હું કર્ણાટ નૃપતિની પુત્રી ‘કલાવતી’ બની.

Verse 70

इति ज्ञानं ममोद्भूतं ज्ञानवापीक्षणात्क्षणात् । इति तस्या वचः श्रुत्वा सापि बुद्धिशरीरिणी

‘આ રીતે જ્ઞાનવાપીનું દર્શન માત્ર કરતાં જ ક્ષણમાં મારામાં જ્ઞાન પ્રગટ્યું.’ તેના વચન સાંભળી તે પણ—બુદ્ધિસ્વરૂપા—પ્રેરિત થઈ.

Verse 71

ताश्च तत्परिचारिण्यः प्रहृष्टास्यास्तदाऽभवन् । प्रोचुस्तां प्रणिपत्याथ पुण्यशीलां कलावतीम्

ત્યારે તેની પરિચારિકાઓ અત્યંત હર્ષિત થઈ. તેમણે પુણ્યશીલ કલાવતીને પ્રણામ કરીને વિનયપૂર્વક કહ્યું.

Verse 72

अहो कथं हि सा लभ्या यत्प्रभावोयमीदृशः । धिग्जन्म तेषां मर्त्येऽस्मिन्यैर्नैक्षि ज्ञानवापिका

અહો! જેના પ્રભાવ如此 અદભુત છે, તે (પવિત્ર કૂવો) કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? ધિક્કાર છે એવા મર્ત્યોના જન્મને, જેમણે આ લોકમાં જ્ઞાનવાપીનું દર્શન પણ કર્યું નથી.

Verse 73

कलावति नमस्तुभ्यं कुरुनोपि समीहितम् । जनिं सफलयास्माकं नय नः प्रार्थ्य भूपतिम्

હે કલાવતી, તને નમસ્કાર; અમારી ઇચ્છા પણ પૂર્ણ કર. રાજાને પ્રાર્થના કરીને અમને ત્યાં લઈ જા અને અમારો જન્મ સફળ કર.

Verse 74

अयं च नियमोस्माकमद्यारभ्य कलावति । निर्वेक्ष्यामो महाभोगान्दृष्ट्वा तां ज्ञानवापिकाम्

હે કલાવતી, આજથી અમારો આ નિયમ—તે જ્ઞાનવાપીનું દર્શન કર્યા પછી મહાભોગોને તુચ્છ માની ત્યજી દઈશું.

Verse 75

अवश्यं ज्ञानवापी सा नाम्ना भवितुमर्हति । चित्रं चित्रगतापीह या तव ज्ञानदायिनी

નિશ્ચયે તે ‘જ્ઞાનવાપી’ નામને યોગ્ય છે. અદ્ભુત છે—અહીં માત્ર કૂવો હોવા છતાં તે તને જ્ઞાન આપે છે.

Verse 76

ओंकृत्य तासां वाक्यं सा स्वाकारं परिगोप्य च । प्रियाणि कृत्वा भूभर्तुः प्रस्तावज्ञा व्यजिज्ञपत्

તેમના વચનોને શુભ ‘ઓં’ કહી સંમતિ આપી, પોતાનો અભિપ્રાય ગુપ્ત રાખીને, પ્રસંગજ્ઞા તેણીએ પહેલાં ભૂભર્તાને પ્રિય એવા કાર્યો કર્યા; પછી પૃથ્વીપતિ સમક્ષ પોતાની યાચના નિવેદી।

Verse 77

कलावत्युवाच । जीवितेश न मे त्वत्तः किंचित्प्रियतरं क्वचित् । त्वामासाद्य पतिं राजन्प्राप्ताः सर्वे मनोरथाः

કલાવતીએ કહ્યું— હે જીવનેશ! તારા કરતાં મને ક્યાંય કંઈ વધુ પ્રિય નથી। હે રાજન! તને પતિરૂપે પામી મારા સર્વ મનોભાવ-મનોરથો પૂર્ણ થયા છે।

Verse 78

एको मनोरथः प्रार्थ्यो ममास्त्यत्रार्यपुत्रक । विचारपथमापन्नस्तवापि स महाहितः

તથાપિ, હે આર્યપુત્ર! અહીં મારી એક જ મનોઇચ્છા પ્રાર્થનીય રહી ગઈ છે। તે તારા વિચારપથમાં પણ પ્રવેશી છે અને મહાહિતકારી છે।

Verse 79

मम तु त्वदधीनायाः सुदुष्प्रापतरो महान् । तव स्वाधीनवृत्तेस्तु सिद्धप्रायो मनोरथः

મારા માટે—જે તારા અધિન છે—એ મહાન મનોઇચ્છા અત્યંત દુર્લભ છે; પરંતુ તારા માટે, જે સ્વાધીનવૃત્તિવાળો છે, એ જ મનોઇચ્છા તો લગભગ સિદ્ધ જ છે।

Verse 80

प्राणेश किं बहूक्तेन यदि प्राणैः प्रयोजनम् । तदाभिलषितं देहि प्राणा यास्यंत्यथान्यथा

હે પ્રાણેશ! બહુ બોલવાથી શું? જો મારા પ્રાણો તને પ્રિય હોય, તો હું ઇચ્છું તે આપ; નહીંતર મારા પ્રાણવાયુ વિદાય લેશે।

Verse 81

प्राणेभ्योपि गरीयस्यास्तस्या वाक्यं निशम्य सः । उवाच वचनं राजा तस्याः स्वस्यापि च प्रियम्

પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય એવી તેણીના વચન સાંભળી રાજાએ એવો ઉત્તર આપ્યો કે જે તેણીને પણ અને પોતાને પણ પ્રિય લાગ્યો.

Verse 82

राजोवाच । नाहं प्रिये तवादेयमिह पश्यामि भामिनि । प्राणा अपि मम क्रीतास्त्वया शीलकलागुणैः

રાજાએ કહ્યું—પ્રિયે, ભામિની, અહીં એવું કંઈ નથી જે હું તને ન આપું કે છુપાવું. તારા શીલ, કલા અને ગુણોએ તો મારા પ્રાણ પણ જાણે ખરીદી લીધા છે.

Verse 83

अविलंबितमाचक्ष्व कृतं विद्धि कलावति । भवद्विधानां साध्वीनामन्येऽप्राप्यं न किंचन

વિલંબ વિના કહો, હે કલાવતી; તે થઈ ગયું એમ જ જાણો. તારા જેવી સાધ્વી સ્ત્રીઓ માટે બીજાને અપ્રાપ્ય એવું કંઈ નથી.

Verse 84

कः प्रार्थ्यः प्रार्थनीयं किं को वा प्रार्थयिता प्रिये । न पृथग्जनवत्किंचिद्वर्तनं नौ कलावति

પ્રિયે, કોને પ્રાર્થના કરવી, શું પ્રાર્થ્ય છે, અને પ્રાર્થક કોણ? હે કલાવતી, આપણા વચ્ચે અલગ સામાન્ય લોકો જેવી કોઈ વ્યવહાર-ભેદતા નથી.

Verse 85

देशः कोशो बलं दुर्गं यदन्यदपि भामिनि । तत्त्वदीयं न मे किंचित्स्वाम्यमात्रमिहास्ति मे

હે ભામિની, દેશ, ખજાનો, સૈન્ય, કિલ્લા અને બીજું જે કંઈ છે—તે બધું ખરેખર તારો જ છે. અહીં મારું કંઈ નથી; મારી પાસે તો માત્ર ‘સ્વામીપણું’ નામમાત્ર રહ્યું છે.

Verse 86

तच्च स्वाम्यं ममान्यत्र त्वदृते जीवितेश्वरि । राज्यं त्यजेयं त्वद्वाक्यात्तृणीकृत्यापि मानिनि

હે મારા જીવનની સ્વામિની! તારા વિના મારું ક્યાંય કોઈ સ્વામ્ય નથી. હે માનિની! તારા વચનથી હું રાજ્યને પણ તૃણ સમજી ત્યજી દઉં.

Verse 87

माल्पकेतोर्महीजानेरिति वाक्यं निशम्य सा । प्राह गंभीरया वाचा वचश्चारु कलावती

ભૂમિપતિ માલ્પકેતુનાં વચનો સાંભળી, મધુર વાણીવાળી કલાવતીએ ગંભીર સ્વરે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 88

कलावत्युवाच । नाथ प्रजासृजापूर्वं सृष्टा नानाविधाः प्रजाः । प्रजाहिताय संसृष्टं पुरुषार्थचतुष्टयम्

કલાવતીએ કહ્યું—હે નાથ! પ્રજાસૃષ્ટિના આરંભે નાનાવિધ પ્રજાઓ સર્જાઈ; અને પ્રજાહિત માટે ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ—આ ચાર પુરુષાર્થ પણ સ્થાપિત થયા.

Verse 89

तद्विहीनाजनिरपि जल बुद्बुदवन्मुधा । तस्मादेकोपि संसाध्यः परत्रेह च शर्मणे

તે (પુરુષાર્થો) વિના જન્મ પણ જળના બબૂકાની જેમ વ્યર્થ છે. તેથી ઇહ અને પરલોકના શાંતિ માટે તેમાંનો એક પણ નિષ્ઠાથી સાધવો જોઈએ.

Verse 90

यत्रानुकूल्यं दंपत्योस्त्रिवर्गस्तत्र वर्धते । यदुच्यते पुराविद्भिरिति तत्तथ्यमीक्षितम्

જ્યાં પતિ-પત્નીમાં પરસ્પર અનુકૂળતા હોય, ત્યાં ધર્મ-અર્થ-કામ—આ ત્રિવર્ગ વધે છે. પ્રાચીન વિદ્વાનોનું વચન સાચું જ હોવાનું દેખાયું છે.

Verse 91

मद्विधाना तु दासीनां शतं तेऽस्तीह मंदिरे । तथापि नितरां प्रेम स्वामिनो मयि दृश्यते

તમારા મહેલમાં મારી જેવી સો દાસીઓ છે; છતાં સ્વામીનું અત્યંત ગાઢ પ્રેમ વિશેષ કરીને મારી ઉપર જ દેખાય છે.

Verse 92

तव दास्यपि भोगाढ्या किमुतांकस्थलीचरी । तत्राप्यनन्यसंपत्तिस्तत्र स्वाधीनभर्तृता

તમારી દાસીઓ પણ ભોગ-વૈભવથી સમૃદ્ધ છે; તો જે તમારી ગોદમાં વિહરે છે તેની તો વાત જ શું! છતાં ત્યાં પણ અનન્ય સંપત્તિ આ જ—પ્રેમવશ પતિ સ્વાધીન અને નિષ્ઠાવાન રહેવું.

Verse 93

विपश्चित्संचयेदर्थानिष्टापूर्ताय कर्मणे । तपोर्थमायुर्निर्विघ्नं दारांश्चापत्यलब्धये

વિવેકી પુરુષે ઇષ્ટ-યજ્ઞ અને પૂર્ત-ધર્મ (લોકહિત દાન) માટે ધન સંગ્રહ કરવો; તપ માટે નિર્વિઘ્ન આયુષ્ય ઇચ્છવું; અને સંતાનલાભ માટે પત્ની સ્વીકારવી.

Verse 94

तवैतत्सर्वमस्तीह विश्वेशानुग्रहात्प्रिय । पूरणीयोऽभिलाषो मे यदि तद्वचम्यहं शृणु

પ્રિય, વિશ્વેશ્વરના અનુગ્રહથી આ બધું અહીં તારો જ છે. છતાં મારી એક અભિલાષા હજી પૂરી થવાની બાકી છે; જો તું સંમત હોય તો હું કહું—સાંભળ.

Verse 95

तूर्णं प्रहिणु मां नाथ विश्वनाथपुरीं प्रति । प्राणाः प्रयाता प्रागेव वपुः शेषास्मि केवलम्

હે નાથ, મને તુરંત વિશ્વનાથપુરી (કાશી) તરફ મોકલો. જાણે મારા પ્રાણ પહેલેથી જ નીકળી ગયા છે; માત્ર આ દેહ જ બાકી રહ્યો છે.

Verse 96

माल्यकेतुः कलावत्या इत्याकर्ण्य वचः स्फुटम् । क्षणं विचार्य स्वहृदि राजा प्रोवाच तां प्रियाम्

કલાવતીના સ્પષ્ટ વચન સાંભળી રાજા માલ્યકેતુએ ક્ષણમાત્ર હૃદયમાં વિચાર કર્યો અને પછી પોતાની પ્રિયાને કહ્યું।

Verse 97

प्रिये कलावति यदि तव गंतव्यमेव हि । राज्यलक्ष्म्यानया किं मे चलया त्वद्विहीनया

પ્રિય કલાવતી, જો તારે ખરેખર જવું જ હોય, તો તારા વિના આ ચંચળ રાજ્યલક્ષ્મીનો મને શું લાભ?

Verse 98

न राज्यं राज्यमित्याहू राज्यश्रीः प्रेयसी ध्रुवम् । सप्तांगमपि तद्राज्यं तया हीनं तृणायते

લોકો કહે છે કે માત્ર રાજ્ય જ ‘રાજ્ય’ નથી; રાજ્યશ્રી તો નિશ્ચયે પ્રિયસી છે. સાત અંગોવાળું રાજ્ય પણ તેના વિના તૃણ સમાન થાય છે.

Verse 99

निःसपत्नं कृतं राज्यं भुक्त्वा भोगान्निरंतरम् । हृषीकार्थाः कृतार्थाश्च विधृता आधृतिः प्रिये

પ્રિયે, મેં રાજ્યને નિઃસ્પર્ધ બનાવ્યું અને સતત ભોગો ભોગવ્યા; ઇન્દ્રિયો તૃપ્ત થઈ અને સંતોષ પણ સ્થિર રહ્યો.

Verse 100

अपत्यान्यपि जातानि किं कर्तव्यमिहास्ति मे । अवश्यमेव गंतव्याऽवाभ्यां वाराणसी पुरी

સંતાનો પણ જન્મ્યા છે; હવે અહીં મારું કયું કર્તવ્ય બાકી છે? નિશ્ચયે આપણે બંનેએ વારાણસી નગરી જવી જોઈએ.

Verse 110

अथ प्रातः समुत्थाय कृत्वा शौचाचमक्रियाम् । राज्ञ्या विनिर्दिष्टपथा ज्ञानवापीं नृपो ययौ

ત્યાર પછી રાજા પ્રાતઃકાળે ઊઠીને શૌચ અને આચમનાદિ શુદ્ધિક્રિયા કરીને, રાણીએ દર્શાવેલા માર્ગે જ્ઞાનવાપી તરફ ગયો।

Verse 120

तावद्विमानमापन्नं सक्वणत्किंकिणीगणम् । पश्यतां सर्वलोकानां चन्द्रमौलिरथोरथात्

એ જ ક્ષણે સર્વ લોકો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે, ઝણઝણતા કિંકિણી-સમૂહોથી યુક્ત એક દિવ્ય વિમાન આવી પહોંચ્યું; અને ચંદ્રમૌળી શિવ રથમાંથી પ્રગટ થયા।

Verse 127

पठित्वा पाठयित्वा वा श्रुत्वा वा श्रद्धयान्वितः । ज्ञानवाप्याः शुभाख्यानं शिवलोके महीयते

જે શ્રદ્ધાપૂર્વક જ્ઞાનવાપીની આ શુભ કથા વાંચે, બીજાને વાંચડાવે, અથવા માત્ર સાંભળે પણ, તે શિવલોકમાં માન પામે છે।