Adhyaya 24

Verse 1

गणावूचतुः । शिवशर्मन्नुदर्कं ते कथयावो निशामय । त्वमत्र वैष्णवे लोके भुक्त्वा भोगान्सुपुष्कलान्

ગણોએ કહ્યું— હે શિવશર્મન, સાંભળ; અમે તારો આગળનો માર્ગ કહીએ છીએ. તું અહીં વૈષ્ણવ લોકમાં અતિ પ્રચુર ભોગોનો ઉપભોગ કરશી.

Verse 2

ब्रह्मणो वत्सरं पूर्णं रममाणोऽप्सरोगणैः । सुतीर्थमरणोपात्त पुण्यशेषेण वै पुनः

બ્રહ્માના એક પૂર્ણ વર્ષ સુધી તું અપ્સરાગણો સાથે રમણ કરશી; પછી સુતીર્થમાં મરણથી પ્રાપ્ત પુણ્યના શેષબળથી ફરી (આગળની ગતિ પામશી).

Verse 3

भविष्यसि महीपालो नगरे नंदिवर्धने । राज्यं प्राप्यासपत्नं च समृद्धबलवाहनम्

તું નંદિવર્ધન નામના નગરમાં મહીપાલ બનશી; અને પ્રતિસ્પર્ધી વિના, બળ તથા વાહનોથી સમૃદ્ધ રાજ્ય પ્રાપ્ત કરશી.

Verse 4

कृष्टिभिर्हृष्टपुष्टैश्च रम्यहाटकभूषणैः । संजुष्टमिष्टापूर्तानां धर्माणां नित्यकर्तृभिः

તમારું રાજ્ય હર્ષિત અને પુષ્ટ લોકોથી ભરેલું રહેશે, રમ્ય સુવર્ણાભૂષણોથી અલંકૃત રહેશે, અને ઇષ્ટ‑પૂર્ત ધર્મોનું નિત્ય આચરણ કરનારોથી સુશોભિત રહેશે।

Verse 5

सदासंपन्नसस्यं च सूर्वरक्षेत्रसंकुलम् । सुदेशं सुप्रजं सुस्थं सुतृणं बहुगोधनम्

એ દેશ સદા સમૃદ્ધ પાકવાળો હશે, ઉત્તમ ખેતરો થી ભરપૂર; સુંદર પ્રદેશ, સારા પ્રજાજનોવાળો, સ્વસ્થ અને સુરક્ષિત—ચારો અને ગોધનથી સમૃદ્ધ રહેશે।

Verse 6

देवतायतनानां च राजिभिः परिराजितम् । सुयूपा यत्र वै ग्रामाः सुवित्तर्द्धि विराजिताः

એ દેશ દેવાલયોની પંક્તિઓથી ઝગમગશે; અને ત્યાંના ગામો સુંદર યૂપો (યજ્ઞસ્તંભો)થી ચિહ્નિત થઈ ઉત્તમ ધન‑સમૃદ્ધિથી વિરાજમાન રહેશે।

Verse 7

सुपुष्प कृत्रिमोद्यानाः ससदाफलपादपाः । सपद्मिनीककासारा यत्र राजंति भूमयः

ત્યાંની ભૂમિઓ સુંદર ફૂલોથી શોભિત સજાવટવાળા ઉદ્યાનો, સદા ફળ આપતા વૃક્ષો, તેમજ કમળવાળા સરોવરો અને જળાશયો વડે વિરાજમાન રહેશે।

Verse 8

सदंभा निम्नगाराजिर्न यत्र जनता क्वचित् । कुलान्येव कुलीनानि न चान्यायधनानि च

ત્યાં ક્યાંય પ્રજામાં દંભ નહીં હોય; નદીઓની ધારાઓ સુંદર અને સુવ્યવસ્થિત રહેશે. કુળો ખરેખર કુલીન જ રહેશે, અને અન્યાયથી મેળવેલું ધન ત્યાં નહીં હોય।

Verse 9

विभ्रमो यत्र नारीषु नविद्वत्सु च कर्हिचित् । नद्यः कुटिलगामिन्यो न यत्र विषये प्रजाः

જે દેશમાં સ્ત્રીઓમાં મોહ-વિભ્રમ વ્યાપે અને વિદ્વાનોનું ક્યારેય સન્માન ન થાય; જ્યાં નદીઓ વાંકાં માર્ગે વહે અને પ્રજા પોતાના યોગ્ય ક્ષેત્રમાં સ્થિર ન રહે—તે ભૂમિ દૂષિત ગણાય છે।

Verse 10

तमोयुक्ताः क्षपा यत्र बहुलेषु न मानवाः । रजोयुजः स्त्रियो यत्र न धर्मबहुला नराः

જ્યાં રાત્રિઓ ઘોર તમસથી ભરેલી હોય અને ઘણાંમાં પણ સાચી માનવતા દુર્લભ હોય; જ્યાં સ્ત્રીઓ રજોગુણની અસ્થિરતાથી બંધાય અને પુરુષો ધર્મમાં સમૃદ્ધ ન હોય—તે પ્રદેશ પતિત માનવામાં આવે છે।

Verse 11

धनैरनंधो यत्रास्ति मनो नैव च भोजनम् । अनयः स्यंदनं यत्र न च वै राजपूरुषः

જે દેશમાં ધનથી જ ‘અંધતા ન રહે’ એવો ભાવ થાય અને ભોજનમાં પણ મનને સંતોષ ન મળે; જ્યાં અન્યાય જીવનરથનું વાહન બને અને ધર્મનિષ્ઠ રાજપુરુષ ન હોય—તે દેશ અધર્મી ગણાય છે।

Verse 12

दंडः परशुकुद्दाल वालव्य जनराजिषु । आतपत्रेषु नान्यत्र क्वचित्क्रोधापराधजः

જ્યાં જનસમૂહોમાં દંડનો અર્થ ફક્ત કુહાડી, કुदાળ અને કર્કશ સાધનો હોય; અને પદ-પ્રતિષ્ઠાના છત્રો સિવાય સર્વત્ર ક્રોધ અને અપરાધથી ઉપજેલા દંડ જ દેખાય—ત્યાં ધર્મ ક્ષીણ થાય છે।

Verse 13

अन्यत्राक्षिकवृंदेभ्यः क्वचिन्न परिदेवनम् । आक्षिका एव दृश्यंते यत्र पाशकपाणयः

જ્યાં જુગારીઓના ટોળાં સિવાય ક્યાંય રોદન પણ સાંભળાતું નથી; અને હાથમાં પાસાં લઈને માત્ર જુગારીઓ જ દેખાય—તે સ્થાનને શુભતા વિનાનું જાણવું જોઈએ।

Verse 14

जाड्यवार्ता जलेष्वेव स्त्रीमध्या एव दुर्बलाः । कठोरहृदया यत्र सीमंतिन्यो न मानवाः

જ્યાં જડતા માત્ર જળમાં છે, દુર્બળતા માત્ર સ્ત્રીઓની કમરમાં છે, અને કઠોરતા માત્ર સ્ત્રીઓના હૃદયમાં છે, મનુષ્યોમાં નહીં.

Verse 15

औषधेष्वेव यत्रास्ति कुष्ठयोगो न मानवे । वेधोप्यंतःसुरत्नेषु शूलं मूर्तिकरेषु वै

જ્યાં કુષ્ઠનો યોગ માત્ર ઔષધોમાં છે, મનુષ્યોમાં નહીં; વેધ માત્ર રત્નોમાં છે અને શૂલ માત્ર મૂર્તિઓમાં છે.

Verse 16

कंपःसात्त्विकभावोत्थो न भयात्क्वापि कस्यचित् । संज्वरः कामजो यत्र दारिद्र्यं कलुषस्य च

જ્યાં કંપન સાત્ત્વિક ભાવથી જન્મે છે, ભયથી નહીં; જ્યાં સંજ્વર કામજનિત છે અને દરિદ્રતા માત્ર પાપની છે.

Verse 17

दुर्लभत्वं सदा कस्य सुकृतेन च वस्तुनः । इभा एव प्रमत्ता वै युद्धं वीच्योर्जलाशये

પુણ્યકર્મોથી કઈ વસ્તુ દુર્લભ છે? જ્યાં મદ માત્ર હાથીઓમાં છે અને યુદ્ધ માત્ર જળાશયના મોજાઓમાં છે.

Verse 18

दानहानिर्गजेष्वेव द्रुमेष्वेव हि कंटकाः । जनेष्वेव विहारा हि न कस्यचिदुरःस्थली

જ્યાં દાન (મદજળ) ની હાનિ માત્ર હાથીઓમાં છે, કાંટા માત્ર વૃક્ષોમાં છે, અને વિહાર માત્ર લોકોમાં છે.

Verse 19

बाणेषु गुणविश्लेषो बंधोक्तिः पुस्तके दृढा । स्नेहत्यागः सदैवास्ति यत्र पाशुपते जने

તે દેશમાં બાણોના પણ ગુણોની પરખ થાય છે; પુસ્તકોમાં કરારના વચનો દૃઢ રીતે લખાય છે; અને પાશુપત ભક્તોમાં સદા આસક્તિનો ત્યાગ અચળ રહે છે।

Verse 20

दंडवार्ता सदा यत्र कृतसंन्यासकर्मणाम् । मार्गणाश्चापकेष्वेव भिक्षुका ब्रह्मचारिणः

ત્યાં સંન્યાસકર્મ કરનારાઓમાં દંડ વિષયક વાર્તા સદા ચાલે છે; અને ભિક્ષાથી જીવન કરનારા બ્રહ્મચારીઓ માત્ર શિસ્તબદ્ધ સાધકરૂપે, પોતાના નિયત માર્ગના અનુસંધાનમાં જ દેખાય છે।

Verse 21

यत्र क्षपणका एव दृश्यंते मलधारिणः । प्रायो मधुव्रता एव यत्र चंचलवृत्तयः

ત્યાં તપના ચિહ્ન ધારણ કરનારા મલધારી સાચા ક્ષપણકો જ દેખાય છે; અને જે વર્તનમાં ચંચળ છે તેઓ મોટેભાગે માત્ર ‘મધુવ્રત’—ભમરા જેવી અસ્થિર પ્રકૃતિના—હોય છે।

Verse 22

इत्यादि गुणवद्देशे त्वयिराज्यं प्रशासति । धर्मेण राजधर्मज्ञ शौंडीर्यगुणशालिनि

આવા ગુણસમૃદ્ધ દેશમાં તું ધર્મ દ્વારા રાજ્યનું શાસન કરે છે—હે રાજધર્મજ્ઞ, હે શૌર્ય અને સદ્ગુણોથી યુક્ત।

Verse 23

सौभाग्यभाजि रूपाढ्ये शौर्यौदार्यगुणान्विते । सीमंतिनीनां रम्याणां लावण्यवर्जित सुश्रियाम्

આ રાજ્ય સૌભાગ્ય અને રૂપથી સમૃદ્ધ, શૌર્ય તથા ઔદાર્યગુણોથી યુક્ત છે; અહીં રમ્ય, સુશોભિત કૂલવધુઓમાં પણ માત્ર લાવણ્યનો ગર્વ નહીં, પરંતુ શાલીન ગૌરવની તેજસ્વી છબી ઝળહળે છે।

Verse 24

राज्ञीनामयुतंभावि कुमाराणां शतत्रयम् । वृद्धकाल इति ख्यात उग्रः परपुरंजयः

તેને દસ હજાર રાણીઓ અને ત્રણસો કુમારો થવાના હતા; અને તે ઉગ્ર, પર-પુરવિજયી, ‘વૃદ્ધકાલ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો.

Verse 25

विजितानेकसमरः श्रीसंतर्पितमार्गणः । अनेकगुणसंपूर्णः पूर्णचंद्रनिभद्युतिः

અनेक યુદ્ધોમાં વિજયી, તે પોતાના ધનથી ધનુર્ધરોને તૃપ્ત કરી પુરસ્કૃત કરતો; અનેક ગુણોથી પરિપૂર્ણ, તેની કાંતિ પૂર્ણચંદ્ર સમ હતી.

Verse 26

संततावभृथक्लिन्न मूर्धजः क्षितिषर्षभः । प्रजापालनसंपन्नः कोशप्रीणितभूसुरः

રાજાઓમાં વృషભ સમાન તે, જેના કેશ સદા અવભૃથ-સ્નાનથી ભીના રહેતા; પ્રજાપાલનમાં નિપુણ, અને રાજકોષથી ભૂસુર બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત રાખતો હતો.

Verse 27

पदारविंदं गौविंदं हृदि ध्यायन्नतंद्रितः । वासुदेवकथालापपरिक्षिप्त दिनक्षपः

ગોવિંદના પદારવિંદનું હૃદયમાં અવિરત ધ્યાન કરતો, તે વાસુદેવની કથા-વાર્તામાં લીન રહી દિવસ-રાત વિતાવતો હતો.

Verse 28

कदाचिदुपविष्टःसन्मध्ये राजसभं द्विज । दूरात्कार्पटिकैर्दृष्टो वाराणस्याः समागतैः

હે દ્વિજ! એક વખત તે રાજસભાના મધ્યમાં ઉપવિષ્ટ હતો; ત્યારે વારાણસીથી આવેલા ભ્રમણશીલ કાર્પટિક વૈરાગીઓએ તેને દૂરથી જોયો.

Verse 29

तत्कर्मभाविसदृशैस्तदात्वमभिनंदितः । तैः सर्वै राजशार्दूलस्याशीर्वादैरनेकशः

તે કર્મો અને તેમના ભાવિ ફળને અનુરૂપ તે સમયે તારી પ્રશંસા થઈ; અને તેઓ સૌએ તે રાજશાર્દૂલને વારંવાર અનેક આશીર્વાદો આપ્યા।

Verse 30

श्रीमद्विश्वेश्वरो देवो विश्वेषां जगतां गुरुः । काशीनाथस्तुते कुर्यात्कुमतेरपवर्जनम्

સર્વ જગતોના ગુરુ શ્રીમદ્ વિશ્વેશ્વર દેવ—કાશીનાથ—સ્તુતિ પામે ત્યારે કુમતિનું નિવારણ કરે।

Verse 31

नैःश्रेयसीं च संपत्तिं यो देयात्स्मरणादपि । काशीनाथः स ते दिश्याज्ज्ञानं मलविवर्जितम्

જે માત્ર સ્મરણથી પણ પરમ શ્રેય અને સાચી સંપત્તિ આપે છે, તે કાશીનાથ તને મલરહિત જ્ઞાન અર્પે।

Verse 32

येन पुण्येन ते प्राप्तं राज्यं प्राज्यमकंटकम् । तत्पुण्यशेषतोभूयाद्विश्वनाथे मतिस्तव

જે પુણ્યથી તને વિશાળ, નિષ્કંટક રાજ્ય પ્રાપ્ત થયું, તે જ પુણ્યના શેષફળથી વિશ્વનાથ પ્રત્યે તારી ભક્તિ-બુદ્ધિ સતત વધે।

Verse 33

यस्य प्रसादात्सुलभमायुः पुत्रांबरागनाः । समृद्धयः स्वर्गमोक्षौ स विश्वेशः प्रसीदतु

જેનાં પ્રસાદથી દીર્ઘ આયુષ્ય, પુત્ર, વસ્ત્ર અને પત્ની સહેલાઈથી મળે છે, તેમજ સમૃદ્ધિ, સ્વર્ગ અને મોક્ષ પણ—તે વિશ્વેશ પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 34

नामश्रवणमात्रेण यस्य विश्वेशितुर्विभोः । महापातकविच्छेदः स विश्वेशोऽस्तु ते हृदि

જે સર્વશક્તિમાન વિશ્વેશિતૃ પ્રભુના નામનું માત્ર શ્રવણ કરવાથી મહાપાતકો છેદાય છે, તે વિશ્વેશ તમારા હૃદયમાં નિવાસ કરે।

Verse 35

त्वं वृद्धकालो भूपालः श्रुत्वेत्याशीः परंपराम् । स्मरिष्यसीदं वृत्तांतं पुलकांकवपुस्तदा

હે ભૂપાલ! જ્યારે તું વૃદ્ધાવસ્થાને પામશે, ત્યારે આ આશીર્વાદ-પરંપરા સાંભળી, ભક્તિથી રોમાંચિત દેહ સાથે આ વૃત્તાંત સ્મરશે।

Verse 36

आकारगोपनं कृत्वा तेभ्यो दत्त्वा धनं बहु । सुमुहूर्तमनुप्राप्य सुते राज्यं विधाय च

પોતાનો અભિપ્રાય ગુપ્ત રાખીને તેમને બહુ ધન આપીને, શુભ મુહૂર્ત પ્રાપ્ત કરીને, તું પોતાના પુત્રમાં રાજ્ય સ્થાપિત કરશ।

Verse 37

अनंगलेखया राज्ञ्या ततः काशीं गमिष्यसि । दत्त्वा दानानि भूरीणि प्रीणयित्वाऽर्थिनो जनान्

ત્યારબાદ રાણી અનંગલેખા સાથે તું કાશી જશે—ઘણાં દાન આપી અને યાચક જનને તૃપ્ત કરીને।

Verse 38

स्वनाम्ना तत्र संस्थाप्य लिंगं निर्वाणकारणम् । प्रासादं तत्र कृत्वोच्चैस्तदग्रे कूपमुत्तमम्

ત્યાં પોતાના નામે નિર્વાણ-કારણ લિંગ સ્થાપી, ત્યાં ઊંચો પ્રાસાદ બાંધશે અને તેના આગળ ઉત્તમ કૂવો પણ કરાવશે।

Verse 39

विधाय विधिवत्तत्र कलशारोपणादिकम् । मणिमाणिक्य चांपेय दुकूलेभाश्वगोधनम्

ત્યાં કલશારોપણ વગેરે વિધિ-વિધાન યથાવત્ કરીને તેણે મણિ-માણિક્ય, ઉત્તમ મધ્ય, મૂલ્યવાન વસ્ત્રો, ગજ-અશ્વ અને ગોધનનું દાન અર્પણ કર્યું।

Verse 40

महाध्वजपताकाश्च च्छत्रचामरदर्पणम् । देवोपकरणं भूरि विश्राण्य श्रमवर्जितः

તેણે મહાધ્વજ-પતાકાઓ, છત્ર, ચામર અને દર્પણ—દેવપૂજાના અનેક ઉપકરણો—અતિશય પ્રમાણમાં વહેંચ્યા; થાક કે સંકોચ વિના દાન આપ્યું।

Verse 41

व्रतोपवासनियमैः परिक्षीणकलेवरः । मध्याह्ने निर्जने तत्र द्रक्ष्यस्येकं तपोधनम्

વ્રત, ઉપવાસ અને નિયમોથી દેહ ક્ષીણ થયો છે; તે નિર્જન સ્થાને મધ્યાહ્ને તું એક તપોધનને જોશે—જેણું સાચું ધન તપ છે।

Verse 42

अतीवजीर्णवपुषं परिपिंगजटान्वितम् । मूर्तिमंतंमिव प्रांशुं धर्मं जनमनोहरम्

તેમનું શરીર અત્યંત જર્જર હતું, માથા પર પીળાશભરી જટાઓ છવાયેલી; તેઓ ઊંચા અને જનમનોહર—જાણે ધર્મ જ મૂર્તિમાન થયો હોય।

Verse 43

भारं शरीरयष्टेश्च दृढयष्ट्यां समर्प्य च । गर्भागाराद्विनिष्क्रम्याभ्यायांतंरंगमंडपे

દુર્બળ દેહનો ભાર દૃઢ દંડ પર ટેકવીને તે ગર્ભગૃહમાંથી બહાર નીકળ્યો અને પ્રાંગણના રંગમંડપ તરફ આગળ વધ્યો।

Verse 44

उपविश्य समीपे ते प्रक्ष्यत्येवमनुक्रमात् । कोसि त्वं किमिहासि त्वं द्वितीय इव कस्त्वयम्

તમારી નજીક બેસીને તે ક્રમસર પૂછશે— “તમે કોણ છો? અહીં શા માટે આવ્યા છો? અને તમારી બાજુમાં બીજો આત્મા સમાન આ વ્યક્તિ કોણ છે?”

Verse 45

प्रासादः कारितः केन जानास्येष ततो वद । अस्य लिंगस्य किं नाम प्रायो जाने न वार्धकात्

“આ પ્રાસાદ કોણે બનાવાવ્યો? જો જાણતા હો તો કહો. અને આ લિંગનું નામ શું છે? વૃદ્ધાવસ્થાથી મને લગભગ યાદ નથી રહેતું.”

Verse 46

पृष्टस्त्वमिति ते नाथ तदा वृद्ध तपस्विना । कथयिष्यस्यहं राजा वृद्धकाल इति श्रुतः

હે નાથ, તે વૃદ્ધ તપસ્વી પૂછે ત્યારે તમે કહેશો— “હું રાજા છું; ‘વૃદ્ધકાલ’ નામે પ્રસિદ્ધ છું.”

Verse 47

दाक्षिणात्य इह प्राप्तस्त्वेतया सह कांतया । ध्यायामि लिंगमेतच्च प्रार्थयामि न किंचन

“હું દક્ષિણ દેશથી આ પ્રિય પત્ની સાથે અહીં આવ્યો છું. હું આ લિંગનું ધ્યાન કરું છું; હું કશુંય માગતો નથી.”

Verse 48

प्रासादस्यास्य जटिल स्वयंकारयिता शिवः । विशेषतोऽस्यलिंगस्य नाम नो वेद्मि निश्चितम्

“હે જટાધારી, આ પ્રાસાદનો સ્વયંકારયિતા શિવ જ છે. પરંતુ આ લિંગનું વિશેષ નામ મને નિશ્ચિત રીતે ખબર નથી.”

Verse 49

इति श्रुत्वा नरपतेर्वाक्यंप्राह जटाधरः । सत्यमुक्तं त्वयैकं हि लिंगनाम न वेत्सि यत्

રાજાના વચન સાંભળી જટાધારી તપસ્વી બોલ્યો—“તમે એક વાત તો સાચી કહી; પરંતુ લિંગનું નામ તમે જાણતા નથી.”

Verse 50

पश्येयं त्वामहं नित्यमुपविष्टं सुनिश्चलम् । श्रुतो भविष्यति तव प्रासादो येन कारितः

“હું તને સદા નિશ્ચલ રીતે ઉપવેશિત જોઈ શકું. અને તારા દ્વારા કરાવાયેલો આ પ્રાસાદ લોકમાં પ્રસિદ્ધ થશે.”

Verse 51

ममाग्रे तत्समाचक्ष्व यदि जानासि तत्त्वतः । आकर्ण्येति वचस्तस्य पुनः प्राह भवानिति

“જો તું તેને તત્ત્વથી જાણતો હોય તો મારા આગળ કહી દે.” તેની વાત સાંભળી તે ફરી બોલ્યો—“ભલું, સાંભળ.”

Verse 52

कर्ता कारयिता शंभुः किमतथ्यं ब्रवीम्यहम् । अथवा चिंतया किं मे तपस्विन्ननया विभो

“કર્તા અને કરાવનાર શંભુ જ છે; હું અસત્ય કેમ બોલું? તો પણ, હે વિભુ તપસ્વી, આ ચિંતા મને શા માટે?”

Verse 53

इति त्वयि स्थिते जोषं स पुनर्वृद्धतापसः । पिपासुरस्मि पानीयमानीयाशु प्रयच्छ मे

તમે મૌન રહી ઊભા હતા ત્યારે તે વૃદ્ધ તપસ્વી ફરી બોલ્યો—“મને તરસ લાગી છે; ઝડપથી પાણી લાવી મને આપો.”

Verse 54

इति तेन च नुन्नस्त्वं वार्यानीय च कूपतः । पाययिष्यसि तं वृद्धं तापसं तत्क्षणाच्च सः

તેના પ્રેરણાથી તું કૂવામાંથી પાણી કાઢી તે વૃદ્ધ તપસ્વીને પાવડાવશે; અને એ જ ક્ષણે તે…

Verse 55

तदंबुपानतो भूयात्सुपार्वण शशिप्रभः । तरुणो रूपसंपन्नः कोशोन्मुक्तोरगो यथा

તે જળ પીને તે ફરી ચંદ્ર સમ તેજસ્વી થયો; યુવાન અને રૂપસંપન્ન—જેમ કાંસળી છોડીને મુક્ત થયેલો સર્પ।

Verse 56

जाताश्चर्येण भवता पुनरेवाभ्यभाषि सः । कः प्रभावो हि भगवन्नेष येन भवान्पुनः

તમારા આ અદ્ભુત પરિવર્તનથી આશ્ચર્યચકિત થઈ તેણે ફરી કહ્યું—“ભગવન, કયા પ્રભાવથી તમે ફરી…?”

Verse 57

परित्यज्यात्र जरसं न वो भ्राजसि सांप्रतम् । अस्ति चेदवकाशस्ते ततो ब्रूहि तपोधन

અહીં જરા ત્યજી તમે હવે તેજસ્વી છો. અવકાશ હોય તો કહો, હે તપોધન।

Verse 58

तपोधन उवाच । वृद्धकालक्षितिपते जाने त्वां सुमहामते । इमामपि च जानेऽहं तव पत्नीं पतिव्रताम्

તપોધને કહ્યું—“હે દીર્ઘકાળથી જરાનો ભાર વહન કરનાર રાજન, હે મહામતિ, હું તમને જાણું છું; અને તમારી આ પતિવ્રતા પત્નીને પણ હું જાણું છું।”

Verse 59

जन्मनोऽस्मादियं राजन्नासीद्विप्रस्य कन्यका । तुर्वसोर्वेदवपुषः शुभाचारा शुभानना

હે રાજન્, પૂર્વજન્મમાં આ તુર્વસુ નામના બ્રાહ્મણની કન્યા હતી—વેદમય તેજથી દીપ્ત, શુભ આચરણવાળી અને સુમુખી.

Verse 60

तेन दत्ता विवाहार्थं नैध्रुवाय महात्मने । स च कालवशं प्राप्तो नैध्रुवोऽप्राप्तयौवनः

તેણે તેણીને વિવાહાર્થે મહાત્મા નૈધ્રુવને અર્પી; પરંતુ નૈધ્રુવ યુવનને ન પહોંચતાં જ કાળવશ થયો (મૃત્યુ પામ્યો)।

Verse 61

वैधव्यं पालयंत्येषा मृताऽवंत्यां शुभव्रता । तेन पुण्येन संजाता पांड्यस्य नृपतेः सुता

આ શુભવ્રતા સ્ત્રીએ વૈધવ્યધર્મ પાળતાં અવંતીમાં દેહત્યાગ કર્યો; તે પુણ્યફળે પાંડ્ય નૃપતિની પુત્રી બની જન્મી।

Verse 62

परिणीता त्वया राजन्पतिव्रतरता सदा । त्वया सहेह संप्राप्ता मुक्तिं प्राप्स्यत्यनुत्तमाम्

હે રાજન્, તારા દ્વારા પરિણીત આ સ્ત્રી સદા પતિવ્રતધર્મમાં રત છે; તારી સાથે અહીં આવી તે અનુત્તમ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 63

अयोध्यायामथावंत्यां मथुरायामथापि वा । द्वारवत्यां च कांच्यां वा मायापुर्यामथो नृप

હે નૃપ, અયોધ્યામાં હોય કે અવંતીમાં, અથવા મથુરામાં; અથવા દ્વારવતીમાં, કાંચીમાં, કે માયાપુરીમાં—

Verse 64

अपि पातकिनो ये च कालेन निधनं गताः । ते हि स्वर्गादिहागत्य काश्यां मोक्षमवाप्नुयुः

પાપી જન પણ કાળક્રમે મૃત્યુ પામે તો, તેઓ સ્વર્ગથી પાછા આવી અહીં કાશીમાં આવીને પણ મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી શકે છે।

Verse 65

अवैमि त्वामपि नृपद्विजोऽभूः पूर्वजन्मनि । माथुरः शिवशर्माख्यो मायापुर्यां भवान्मृतः

હે રાજેન્દ્ર, હું તને પણ જાણું છું—પૂર્વજન્મમાં તું મથુરાનો દ્વિજ બ્રાહ્મણ હતો, શિવશર્મા નામે; અને માયાપુરીમાં તારો અવસાન થયું હતું।

Verse 66

तत्पुण्यात्प्राप्य वैकुंठं भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् । तत्पुण्यशेषात्क्षितिपो जातस्त्वं नंदिवर्धने

તે પુણ્યથી તું વૈકુંઠને પ્રાપ્ત કરીને મનોહર ભોગો ભોગવ્યા; અને તે પુણ્યના શેષથી નંદિવર્ધનમાં તું રાજા તરીકે જન્મ્યો।

Verse 67

वृद्धकालावनीपाल तेनैव सुकृतेन च । मोक्षक्षेत्रमिदं प्राप्तो मुक्तिं प्राप्स्यस्यनुत्तमाम्

હે વૃદ્ધ ભૂપાલ, એ જ સુકૃત્યથી તું આ મોક્ષક્ષેત્રમાં પહોંચ્યો છે; તું અનુત્તમ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 68

अन्यच्च शृणु राजेंद्र त्वया यत्समुदीरितम् । कर्ता कारयिता शंभुः प्रासादस्येति तत्स्फुटम्

હવે વધુ સાંભળો, હે રાજેન્દ્ર—તમે જે કહ્યું તે સ્પષ્ટ છે: આ પ્રાસાદ-મંદિરનો કર્તા અને કરાવનાર—બન્ને શંભુ (શિવ) જ છે।

Verse 69

सुकृतं नैव सततमाख्यातव्यं कदाचन । कृतं मयेति कथनात्पुण्यं क्षयति तत्क्षणात्

પોતાનું સુકૃત કદી પણ વારંવાર જાહેર કરવું નહીં. “મેં કર્યું” એમ કહેતાં જ તે ક્ષણે પુણ્ય ક્ષય પામે છે.

Verse 70

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गोपनीयं निधानवत् । सुकृतं कीर्तनाद्व्यर्थं भवेद्भस्महुतं तथा

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી સુકૃતને ખજાનાની જેમ ગુપ્ત રાખવું જોઈએ. તેનું ગૌરવગાન કરવાથી તે વ્યર્થ બને છે—ભસ્મમાં આપેલી આહુતિ જેવી.

Verse 71

निश्चितं विश्वनाथेन प्रेरितेन त्वयाऽनघ । कृतं हि कृतकृत्येन प्रासादादिह वेद्म्यहम्

હે નિષ્પાપ! નિશ્ચય છે કે વિશ્વનાથની પ્રેરણાથી તું—કૃતકૃત્ય બની—આ કાર્ય કર્યું છે. આ પ્રાસાદ વગેરે લક્ષણોથી હું અહીં જાણું છું.

Verse 72

वृद्धकालेश्वरं नाम लिंगमेतन्महीपते । जानीह्यनादिसंसिद्धं निमित्तं किंतु वै भवान्

હે મહીપતે! આ લિંગનું નામ ‘વૃદ્ધકાલેશ્વર’ છે. તેને અનાદિ અને નિત્યસિદ્ધ જાણો; અહીં તમે માત્ર નિમિત્તમાત્ર છો.

Verse 73

दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य पूजनाच्छ्रवणान्नतेः । वृद्धकालेशलिंगस्य सर्वं प्राप्नोति वांछितम्

તેના દર્શન, સ્પર્શ, પૂજન, શ્રવણ અને નમસ્કારથી—વૃદ્ધકાલેશના આ લિંગ દ્વારા—મનુષ્ય સર્વ વાંછિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 74

कूपः कालोदको नाम जराव्याधिविघातकृत् । यदीय जलपानेन मातुःस्तन्यमपानवान्

‘કાલોદક’ નામનો એક કૂવો છે, જે જરા અને વ્યાધિઓનો નાશ કરે છે. તેનું જળ પીવાથી મનુષ્ય જાણે ફરી માતાનું સ્તન્ય પાન કર્યુ હોય તેમ મૂળ પ્રાણબળ પામે છે.

Verse 75

कृतकूपोदकस्नानः कृतैतल्लिंगपूजनः । वर्षेण सिद्धिमाप्नोति मनोभिलषितां नरः

કૂવાના જળમાં સ્નાન કરીને અને આ લિંગનું પૂજન કરવાથી મનુષ્ય એક વર્ષમાં જ હૃદયે ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 76

न कुष्ठं न च विस्फोटा नरंघा न विचर्चिका । पीतात्स्पृष्टात्प्रतिष्ठंति कफः कालतमोदकात्

ન કুষ্ঠ, ન ફોડા-ફૂસી, ન ખંજવાળ, ન ચર્મરોગ—‘કાલતમોદક’ પીવાથી કે સ્પર્શથી જ આ રોગો શમન પામે છે.

Verse 77

नाग्निमांद्यं नैव शूलं न मेहो न प्रवाहिका । न मूत्रकृच्छ्रं ना पामा पानायस्यास्य सेवनात्

આ જળનું પાન-સેવન કરવાથી ન અપચ થાય, ન શૂલવેદના, ન મૂત્રવિકાર, ન અતિસાર; ન મૂત્રકૃચ્છ્ર અને ન પામા (ખંજવાળ) થાય.

Verse 78

भूतज्वराश्च ये केचिद्ये केचिद्विषमज्वराः । ते क्षिप्रमुपशाम्यंति ह्येतत्कूपोदसेवनात्

ભૂતજન્ય જે કોઈ તાવ હોય અને જે કોઈ વિષમ (અનિયમિત) તાવ હોય—આ કૂવાના જળના સેવનથી તે બધા ઝડપથી શાંત થાય છે.

Verse 79

तवाग्रतो मम जरा पलितं च यथाविधि । एतत्कूपोदपानेन क्षणान्नष्टं नवोऽभवम्

તમારી આંખો સામે જ મારી જરા અને સફેદ વાળ જેમ પ્રગટ થયા હતા, તેમ જ આ કૂવાના જળપાનથી ક્ષણમાં નષ્ટ થઈ ગયા; હું ફરી નવયૌવનને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 80

वृद्धकालेश्वरे लिंगे सेवितेन दरिद्रता । नोपसर्गा न वा रोगा न पापं नाघजं फलम्

વૃદ્ધકાલેશ્વર લિંગની સેવા-પૂજા કરવાથી દરિદ્રતા નાશ પામે છે; ન ઉપદ્રવ, ન રોગ, ન પાપ, અને ન અધર્મજન્ય ફળ।

Verse 81

उत्तरे कृत्तिवासस्य वाराणस्यां प्रयत्नतः । वृद्धकालेश्वरं लिंगं द्रष्टव्यं सिद्धिकामुकैः

વારાણસીમાં કૃત્તિવાસના ઉત્તરે, સિદ્ધિ ઇચ્છનારોએ પ્રયત્નપૂર્વક વૃદ્ધકાલેશ્વર લિંગને શોધી દર્શન કરવું જોઈએ।

Verse 82

इत्युक्त्वा तं महीपालं हस्ते धृत्वा तपोधनः । सानंगलेखा राज्ञीकं तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ

આમ કહી તપોધન ઋષિએ તે રાજાને હાથ પકડી, રાણી અનંગલેખાસહ, તે જ લિંગમાં લય પામ્યા—તેમાં વિલીન થયા।

Verse 83

महाकाल महाकाल महाकालेति कीर्तनात् । शतधा मुच्यते पापैर्नात्र कार्या विचारणा

“મહાકાલ, મહાકાલ, મહાકાલ” એમ કીર્તન કરવાથી મનુષ્ય સોગણી રીતે પાપોથી મુક્ત થાય છે; અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 84

इत्थं भवित्री ते मुक्तिः कैटभारातिदर्शनात् । भोगान्भुक्त्वा बहुविधान्वैकुंठ नगरे शुभे

આ રીતે કૈટભારના દર્શનથી તારી મુક્તિ થશે. શુભ વૈકુંઠનગરમાં અનેક પ્રકારના ભોગો ભોગવીને પછી તારો કલ્યાણમાર્ગ પ્રસ્ફૂટિત થશે.

Verse 85

इति संहृष्टतनूरुहः स विप्रो भगवत्तद्गणवक्त्रतो निशम्य । स्वमुदर्कमथार्ककोटिरम्यं हरिलोकं परिलोकयांचकार

ભગવાનના સેવકગણના મુખેથી આ વચન સાંભળી તે બ્રાહ્મણના રોમ હર્ષથી ઊભા થઈ ગયા. ત્યારબાદ તેણે પોતાનું ભાવિ ગંતવ્ય જોયું—કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હરિલોક।

Verse 86

मैत्रावरुणिरुवाच । लोपामुद्रे स विप्रेंद्रो भोगान्भुक्त्वा मनोरमान् । मायापुर्यां कृतप्राणत्याग पुण्यबलेन च

મૈત્રાવરুণિ બોલ્યા—હે લોપામુદ્રા, તે વિપ્રેન્દ્રે મનોહર ભોગો ભોગવીને, અને માયાપુરીમાં પ્રાણત્યાગથી પ્રાપ્ત પుణ્યબળ વડે આગળ પણ પરમ શુભ પદ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 87

वैकुंठलोकादागत्य पत्तने नंदिवर्धने । भौमानि भुक्त्वा सौख्यानि पुत्रानुत्पाद्य सुंदरान्

વૈકુંઠલોકથી પાછો આવી તે નંદિવર્ધન નગરમાં જન્મ્યો. ભૂમિ上的 સુખો ભોગવીને તેણે સુંદર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.

Verse 88

तेषु राज्यं विनिक्षिप्य प्राप्य वाराणसीं पुरीम् । विश्वेश्वरं समाराध्य निर्वाणपदमीयिवान्

પુત્રોને રાજ્ય સોંપીને તે વારાણસી નગરીમાં આવ્યો. વિશ્વેશ્વરની આરાધના કરીને તેણે નિર્વાણપદ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 89

एतत्पुण्यतमाख्यानं विप्रस्य शिवशर्मणः । श्रुत्वा पापविनिर्मुक्तो ज्ञानं परममृच्छति

વિપ્ર શિવશર્માની આ પરમ પુણ્યમય કથા સાંભળવાથી મનુષ્ય પાપમુક્ત થાય છે અને પરમ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે.