Adhyaya 23

Verse 1

शिवशर्मोवाच । सत्यलोकेश्वर विधे सर्वेषां प्रपितामह । किंचिद्विज्ञप्तुकामोस्मि न भयाद्वक्तुमुत्सहे

શિવશર્માએ કહ્યું—હે સત્યલોકેશ્વર વિધાતા બ્રહ્મા, સર્વ જીવોના પ્રપિતામહ! મને કંઈક વિનંતી કરવી છે; પરંતુ ભયથી બોલવાની હિંમત થતી નથી।

Verse 2

ब्रह्मोवाच । यत्त्वं प्रष्टुमना विप्र ज्ञातं ते तन्मनोगतम् । पिपृच्छिषुस्त्वं निर्वाणं गणौ तत्कथयिष्यतः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વિપ્ર, તું જે પૂછવા ઇચ્છે છે તે તારા મનમાં જે છે તે મને જાણીતું છે। તું નિર્વાણ વિષે પૂછ; આ બે ગણો તને તેનું વર્ણન કરશે।

Verse 3

नेतयोर्विष्णुगणयोरगोचरमिहास्ति हि । सर्वमेतौ विजानीतो यत्किंचिद्ब्रह्मगो लके

આ બે વિષ્ણુગણોની પહોંચ બહાર અહીં કશું જ નથી. બ્રહ્મલોકની પરિધિમાં જ્યાં જે કંઈ છે, તે બધું આ બંને જાણે છે।

Verse 4

इत्युक्त्वा सत्कृतास्ते वै ब्रह्मणा भगवद्गणाः । प्रणम्य लोककर्तारं तेऽपि हृष्टाः प्रतस्थिरे

આવું કહીને બ્રહ્માએ તે ભગવદ્ ગણોનું યથોચિત સન્માન કર્યું. લોકકર્તાને પ્રણામ કરીને તેઓ પણ હર્ષિત થઈ પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 5

पुनः स्वयानमारुह्य वैकुंठमभितो ययुः । गच्छतापि पुनस्तत्र द्विजेनापृच्छितौ गणौ

તેઓ ફરી પોતાના દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને વૈકુંઠ તરફ ગયા. જતા જતા પણ તે દ્વિજે તે બંને ગણોને ફરીથી પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 6

शिवशर्मोवाच । कियद्दूरे वयं प्राप्ता गंतव्यं च कियत्पुनः । पृच्छाम्यन्यच्च वां भद्रौ ब्रूतं प्रीत्या तदप्यहो

શિવશર્માએ કહ્યું—અમે કેટલું દૂર આવ્યા છીએ અને હવે કેટલું દૂર જવાનું બાકી છે? હે ભદ્રજનોએ, હું તમને બીજી વાત પણ પૂછું છું; કૃપા કરીને પ્રેમપૂર્વક તે પણ કહો।

Verse 7

कांच्यवंती द्वारवती काश्ययोध्या च पंचमी । मायापुरी च मथुरा पुर्यः सप्त विमुक्तिदाः

કાંચી, દ્વારવતી, કાશી અને પાંચમી અયોધ્યા; માયાપુરી (હરિદ્વાર) તથા મથુરા—આ સાત પુરીઓ મુક્તિ આપનારી છે।

Verse 8

विहाय षट्पुरीश्चान्याः काश्यामेवप्रतिष्ठिता । मुक्तिर्विश्वसृजा तत्किं मम मुक्तिर्न संप्रति

બીજી છ પુરીઓને બાજુ પર રાખીને, મુક્તિ તો કાશીમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે—એવું વિશ્વસર્જકે નિર્ધાર્યું છે. તો પછી મારી મુક્તિ અત્યારે કેમ નથી થતી?

Verse 9

इति सर्वं मम पुरः प्रसादाद्वक्तुमर्हतम् । इति तद्वाक्यमाकर्ण्य गणावूचतुरादरात्

‘અતએવ કૃપાથી આ બધું મારા સમક્ષ કહેવું યોગ્ય છે.’ આ વચન સાંભળી તે બે ગણો આદરપૂર્વક બોલ્યા।

Verse 10

गणावूचतुः । यथार्थं कथयावस्ते यत्पृष्टं भवतानघ । विष्णुप्रसादाज्जानीवो भूतंभाविभवत्तथा

ગણોએ કહ્યું—હે નિષ્પાપ, તમે જે પૂછ્યું છે તે અમે યથાર્થ રીતે કહેશું. વિષ્ણુપ્રસાદથી અમને ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન યથાવત્ જાણીતાં છે।

Verse 11

विप्रावभासते यावत्किरणैः पुष्पवंतयोः । तावतीभूः समुद्दिष्टा ससमुद्राद्रि कानना

હે વિપ્ર! પુષ્પિત જગત પર સૂર્યકિરણોની તેજસ્વિતા જેટલી દૂર ફેલાય છે, એટલી જ પૃથ્વીની વ્યાપ્તિ કહેવાય છે—સમુદ્રો, દ્વીપો, પર્વતો અને વનો સહિત।

Verse 12

वियच्च तावदुपरि विस्तारपरिमंडलम् । योजनानां च नियुते भूमेर्भानुर्व्यवस्थितः

તેના ઉપર આકાશનો વિસ્તાર વિશાળ વર્તુળાકાર મંડળ સમાન છે; અને પૃથ્વીથી દસ હજાર યોજન દૂર ભાનુ (સૂર્ય) સ્થિત છે।

Verse 13

भानोः सकाशादुपरि लक्षे लक्ष्यः क्षपाकरः । नक्षत्रधं डलं सोमाल्लक्षयोजनमुच्छ्रितम्

ભાનુના ઉપર એક લાખ યોજન દૂર ક્ષપાકર (રાત્રિકર્તા) ચંદ્ર દેખાય છે; અને ચંદ્રના ઉપર એક લાખ યોજન ઊંચે નક્ષત્રમંડળ સ્થિત છે।

Verse 14

उडुमंडलतः सौम्य उपरिष्टाद्द्विलक्षतः । द्विलक्षे तु बुधाच्छुक्रः शुक्राद्भौमो द्विलक्षके

નક્ષત્રમંડળના ઉપર બે લાખ યોજન દૂર સૌમ્ય (બુધ) છે; બુધથી આગળ બે લાખ યોજન પર શુક્ર, અને શુક્રથી આગળ બે લાખ યોજન પર ભૌમ (મંગળ) સ્થિત છે।

Verse 15

माहेयादुपरिष्टाच्च सुरेज्यो नियुतद्वये । द्विलक्षयोजनोत्सेधः सौरिर्देवपुरोहितात्

માહેય (મંગળ)ના ઉપર વીસ હજાર યોજન દૂર સુરેજ્ય (બૃહસ્પતિ) સ્થિત છે; અને દેવપુરોહિત (બૃહસ્પતિ)ના ઉપર શૌરી (શનિ) બે લાખ યોજન ઊંચે સ્થિત છે।

Verse 16

दशायुतसमुच्छ्रायं सौरेः सप्तर्षिमंडलम् । सप्तर्षिभ्यः सहस्राणां शतादूर्ध्वं ध्रुवस्थितः

શનિ (સૌરી)ના ઉપર દસ હજાર યોજન ઊંચાઈએ સપ્તર્ષિ-મંડળ સ્થિત છે; અને સપ્તર્ષિઓથી એક લાખ યોજન ઉપર ધ્રુવ તારો અચલ રીતે સ્થિર છે।

Verse 17

पादगम्यं हि यत्किंचिद्वस्त्वस्ति धरणीतले । तद्भूर्लोक इति ख्यातः साब्धिद्वीपाद्रिकाननम्

પૃથ્વીના પૃષ્ઠ પર પગપાળા પહોંચી શકાય એવું જે કંઈ છે, તે ‘ભૂર્લોક’ તરીકે ખ્યાત છે—સમુદ્રો, દ્વીપો, પર્વતો અને વનો સહિત।

Verse 18

भूर्लोकाच्च भुवर्लोको ब्रध्नावधिरुदाहृतः । आदित्यादाध्रुवं विप्र स्वर्लोक इति गीयते

ભૂર્લોકના ઉપર ભુવર્લોક બ્રધ્ન પ્રદેશ સુધી કહેવાયો છે; અને હે વિપ્ર, સૂર્યથી ધ્રુવ સુધીનો પ્રદેશ ‘સ્વર્લોક’ તરીકે ગવાય છે।

Verse 19

महर्लोकः क्षितेरूर्ध्वमेककोटिप्रमाणतः । कोटिद्वये तु संख्यातो जनो भूर्लोकतो जनैः

પૃથ્વીના ઉપર મહર્લોક એક કરોડ (યોજન) પ્રમાણનો છે; અને ભૂર્લોકથી બે કરોડ ઉપર જનલોક ગણાય છે એમ જાણકારો કહે છે।

Verse 20

चतुष्कोटिप्रमाणस्तु तपोलोकोऽस्ति भूतलात् । उपरिष्टात्क्षितेरष्टौ कोटयः सत्यमीरितम्

ભૂતલથી ઉપર તપોલોક ચાર કરોડ (યોજન) પ્રમાણનો છે; અને પૃથ્વીથી આઠ કરોડ ઉપર સત્યલોક છે—એવું ઘોષિત છે।

Verse 21

सत्यादुपरि वैकुंठो योजनानां प्रमाणतः । भूर्लोकात्परिसंख्यातः कोटिषोडशसंमितः

સત્યલોકના ઉપર વૈકુંઠધામ છે, જે યોજન-પ્રમાણથી માપાયેલું છે. ભૂર્લોકથી તેનું અંતર સોળ કરોડ (યોજન) ગણાય છે.

Verse 22

यत्रास्ते श्रीपतिः साक्षात्सर्वेषामभयप्रदः । ततस्तु षोडशगुणः कैलासोऽस्ति शिवालयः

ત્યાં સాక్షાત્ શ્રીપતિ (વિષ્ણુ) નિવાસ કરે છે, સર્વને અભય આપનાર. તેનાથી આગળ સોળ ગણું ઊંચે કૈલાસ છે—શિવાલય.

Verse 23

पार्वत्या सहितः शंभुर्गजास्य स्कंद नंदिभिः । यत्र तिष्ठति विश्वेशः सकलः स परः स्मूतः

ત્યાં પાર્વતીસહિત શંભુ ગજાનન, સ્કંદ અને નંદી સાથે વિરાજે છે. જ્યાં વિશ્વેશ પૂર્ણરૂપે સ્થિત છે, તે જ પરમ અવસ્થા કહેવાય છે.

Verse 24

तस्य देवस्य खेलोऽयं स्वलीला मूर्तिधारिणः । स विश्वेश इति ख्यात स्तस्याज्ञाकृदिदं जगत्

આ જગત તે દેવનું—જે પોતાની સ્વલીલાથી મૂર્તિ ધારણ કરે છે—દિવ્ય ક્રીડામાત્ર છે. તે ‘વિશ્વેશ’ તરીકે ખ્યાત છે; આ વિશ્વ તેની આજ્ઞા મુજબ ચાલે છે.

Verse 25

सर्वेषां शासकश्चासौ तस्य शास्ता न चापरः । स्वयं सृजति भूतानि स्वयं पाति तथात्ति च

એ જ સર્વનો શાસક છે; તેના ઉપર બીજો કોઈ શાસ્તા નથી. એ જ સ્વયં ભૂતોની સૃષ્ટિ કરે છે, એ જ પાલન કરે છે અને અંતે એ જ સંહાર પણ કરે છે.

Verse 26

सर्वज्ञ एकः स प्रोक्तः स्वेच्छाधीन विचेष्टितः । तस्य प्रवतर्कः कोपि नहि नैव निवर्तकः

તે એકમાત્ર સર્વજ્ઞ પ્રભુ તરીકે પ્રખ્યાત છે; તેની ક્રિયા સ્વઇચ્છાધીન છે. તેને પ્રશ્ન કરનાર કોઈ નથી, અને તેને રોકનાર કે પાછો ફેરવનાર પણ કોઈ નથી.

Verse 27

अमूर्तं यत्परं ब्रह्म समूर्तं श्रुतिचोदितम् । सर्वव्यापि सदा नित्यं सत्यं द्वैतविवर्जितम्

જે પરમ બ્રહ્મ અમૂર્ત છે, તેને જ શ્રુતિઓ સ-মૂર્ત રૂપે પણ ઉપદેશે છે. તે સર્વવ્યાપી, સદા નિત્ય, સત્ય અને દ્વૈતવિહિન છે.

Verse 28

सर्वेभ्यः कारणेभ्यश्च परात्परतरं परम् । आनंदं ब्रह्मणो रूपं श्रुतयो यत्प्रचक्षते

બધા કારણોથી પરે, અને ‘પરે’ કહેવાતાથી પણ પરે—તે પરમ છે. શ્રુતિઓ પ્રકટ કરે છે કે આનંદ જ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે.

Verse 29

संविदं तेन यं वेदा विष्णुर्वेद न वै विधिः । यतो वाचो निवर्तंते ह्यप्राप्य मनसा सह

જે સંવિદથી વેદો જાણી શકાય છે, તેને વિષ્ણુ જાણે છે; પરંતુ વિધિ (બ્રહ્મા) પણ નહીં. જ્યાંથી વાણી અને મન તેને ન પામી પાછાં વળે છે.

Verse 30

स्वयंवेद्यः परं ज्योतिः सर्वस्य हृदि संस्थितः । योगिगम्यस्त्वनाख्येयो यः प्रमाणैकगोचरः

તે પરમ જ્યોતિ સ્વયંવેદ્ય, સર્વના હૃદયમાં સ્થિત છે. યોગીઓને ગમ્ય છે, છતાં અનાખ્યેય—માત્ર પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી જ ગોચર છે.

Verse 31

नानारूपोप्यरूपो यः सर्वगोपि न गोचरः । अनंतोप्यंतक वपुः सर्ववित्कर्मवर्जितः

જે અનેક રૂપોમાં પ્રગટ થઈને પણ તત્ત્વે નિરાકાર છે; સર્વવ્યાપી હોવા છતાં ઇન્દ્રિયગોચર નથી; અનંત હોવા છતાં અંતકનું વપુ ધારણ કરે છે; સર્વજ્ઞ હોવા છતાં કર્મથી અસ્પૃશ્ય—એ જ પ્રભુ છે।

Verse 32

तस्येदमैश्वरं रूपं खंडचंद्रावतंसकम् । तमालश्यामलगलं स्फुरद्भालविलोचनम्

આ તેમનું ઐશ્વર્યમય સ્વરૂપ છે—જટામાં ખંડચંદ્રનું અવતંસ; તમાલવૃક્ષ સમો શ્યામ કંઠ; અને લલાટ પર સ્ફુરતું તેજસ્વી નેત્ર।

Verse 33

लसद्वामार्धनारीकं कृतशेषशुभांगदम् । गंगातरंगसत्संग सदाधौतजटातटम्

જેનુ ડાબું અર્ધ નારીરૂપે તેજસ્વી છે; બાકીના અંગો શુભ આભૂષણોથી શોભિત છે; અને ગંગાતરંગોના સત્સંગથી તેની જટાના તટ સદા ધૌત રહે છે।

Verse 34

स्मरांगरजःपुंज पूजितावयवोज्ज्वलम् । विचित्रगात्रविधृतमहाव्यालविभूषणम्

સ્મરના દગ્ધ દેહની ભસ્મરાશિઓથી પૂજિત હોય તેમ તેમના અંગો ઉજ્જ્વળ છે; અને તેમના વિચિત્ર ગાત્ર પર મહાવ્યાલ—મહાસર્પ—આભૂષણરૂપે ધારિત છે।

Verse 35

महोक्षस्यंदनगमं विरुताजगवायुधम् । गजाजिनोत्तरासंगं दशार्धवदनं शुभम्

જે મહોક્ષ (નંદી)ને યાનરૂપે કરીને ગમન કરે છે; વિરાટ અજગવ (મહાધનુષ)ને આયુધરૂપે ધારણ કરે છે; ગજચર્મનું ઉત્તરીય ઓઢે છે; અને જેના શુભ મુખમાં દશ-અષ્ટ (અષ્ટાદશ) રૂપોની દીપ્તિ છે।

Verse 36

उत्त्रासित महामृत्यु महाबलगणावृतम् । शरणार्थिकृतत्राणं नत निर्वाणकारणम् । मनोरथपथातीतं वरदानपरायणम्

તે મહામૃત્યુને પણ ભયભીત કરે છે; મહાબળવાન ગણોથી પરિભ્રમિત છે. શરણાગતને રક્ષણ આપે છે; નમ્ર ભક્ત માટે તે જ નિર્વાણનું કારણ બને છે. સાંસારિક મનોભાવના માર્ગોથી પરે, વરદાન આપવા જ પરાયણ છે।

Verse 37

तस्य तत्त्वस्वरूपस्य रूपातीतस्य भो द्विज । परावरे रुद्ररूपे सर्वेव्याप्यावतिष्ठत

હે દ્વિજ, તે તત્ત્વસ્વરૂપ અને રૂપાતીત પરમેશ્વર છે. પર અને અપરમાં રુદ્રરૂપે સ્થિત રહી, સર્વત્ર વ્યાપીને સર્વત્ર પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 38

निराकारोपि साकारः शिव एव हि कारणम । मुक्तये भुक्तये वापि न शिवान्मोक्षदो परः

તે નિરાકાર હોવા છતાં સાકાર પણ છે; કારણ તો શિવ જ છે. મુક્તિ હોય કે ભોગ, મોક્ષદાતા શિવથી પર કોઈ નથી।

Verse 39

यथा तेनाखिलं ह्येतत्पार्वतीपतिसात्कृतम । इदं चराचरं सर्वं दृश्यादृश्यमरूपिणा

આ રીતે પાર્વતીપતિએ આ સમગ્ર વિશ્વને પોતાનું કરી લીધું છે—ચર અને અચર, દૃશ્ય અને અદૃશ્ય—આ બધું તે નિરાકાર પ્રભુ દ્વારા।

Verse 40

तथा मृडानीकांतेन विष्णुसादखिलंजगत । विधाय क्रीड्यते विप्र नित्यं स्वच्छंद लीलया

તેમ જ, હે વિપ્ર, મૃડાનીકાંતે સમગ્ર જગતને વિષ્ણુના અધિન કરી દીધું છે; એમ વિધાન કરીને તે પોતાની સ્વચ્છંદ લીલાથી નિત્ય ક્રીડા કરે છે।

Verse 41

यथाशिवस्तथा विष्णुर्यथाविष्णुस्तथा शिवः । अंतरं शिवविष्ण्वोश्च मनागपि न विद्यते

જેમ શિવ તેમ વિષ્ણુ, અને જેમ વિષ્ણુ તેમ શિવ. શિવ-વિષ્ણુ વચ્ચે રત્તીભર પણ ભેદ નથી.

Verse 42

आहूय पूर्वं ब्रह्मादीन्समस्तान्देवतागणान् । विद्याधरोरगादींश्च सिद्धगंधर्वचारणान्

પ્રથમ તેણે બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવગણોને બોલાવ્યા; પછી વિદ્યાધરો, નાગો, સિદ્ધો, ગંધર્વો અને ચારણોને પણ આમંત્રિત કર્યા.

Verse 43

निजसिंहासनसमं कृत्वा सिंहासनं शुभम् । उपवेश्य हरिं तत्र च्छत्रं कृत्वा मनोहरम्

પોતાના સિંહાસન સમાન શુભ આસન તૈયાર કરીને, તેણે ત્યાં હરિને બેસાડ્યા અને મનોહર રાજછત્ર પણ સ્થાપ્યું.

Verse 44

श्लक्ष्णं कोटिशलाकं च विश्वकर्मविनिर्मितम् । पांडुरं रत्नदंडं च स्थूलमुक्तावलंबितम्

તે છત્ર મસૃણ હતું, કરોડો શલાકાઓથી યુક્ત, વિશ્વકર્માએ બનાવેલું; ધવળ, રત્નદંડવાળું અને મોટા મોતીની ઝાલરોથી શોભિત હતું.

Verse 45

कलशेन विचित्रेण ह्युपरिष्टाद्विराजितम् । सहस्रयोजनायामं सर्वरत्नमयं शुभम्

ઉપર તે વિચિત્ર કલશથી વિરાજમાન હતું. તે શુભ છત્ર જાણે સહસ્ર યોજન જેટલું વિશાળ અને સર્વ રત્નમય બની રચાયેલું હતું.

Verse 46

पट्टसूत्रमयैरम्यैश्चामरैश्च परिष्कृतम् । राजाभिषेकयोग्यैश्च द्रव्यैः सर्वौषधादिभिः

તે સૂક્ષ્મ રેશમી સૂત્રોથી બનેલા રમ્ય ચામરોથી શોભિત હતું અને રાજાભિષેકયોગ્ય દ્રવ્યો તથા સર્વ પ્રકારની ઔષધિ-વનસ્પતિ આદિથી સુસજ્જ હતું।

Verse 47

प्रत्यक्षतीर्थपाथोभिः पंचकुंभैर्मनोहरैः । सिद्धार्थाक्षतदूर्वाभिर्मंत्रैः स्वयमुपस्थितैः

પ્રત્યક્ષ તીર્થજળથી ભરેલા પાંચ મનોહર કુંભો, સિદ્ધાર્થ (રાઈ/સરષવ), અક્ષત, દુર્વા તથા જાણે સ્વયં ઉપસ્થિત મંત્રો સાથે (વિધિ) ગોઠવાઈ હતી।

Verse 48

देवानां च तथर्षीणां सिद्धानां फणिनामपि । आनीय मंगलकराः कन्याः षोडशषोडश

દેવો, ઋષિઓ, સિદ્ધો તથા ફણિધર નાગરાજોમાંથી પણ મંગલકારક કન્યાઓ—સોળ-સોળ કરીને—લાવવામાં આવી।

Verse 49

वीणामृदंगाब्जभेरी मरु डिंडिमझर्झरैः । आनकैः कांस्यतालाद्यै र्वाद्यैर्ललितगायनैः

વીણા, મૃદંગ, કમળસદૃશ ડમરુ, ભેરી, મરુ, ડિણ્ડિમ, ઝર્ઝર; તેમજ આનક, કાંસ્યતાલ આદિ વાદ્યો અને લલિત ગાનથી (સમારંભ) ગુંજ્યો।

Verse 50

ब्रह्मघोषमहारावैरापूरितनभोंगणे । शुभे तिथौ शुभे लग्ने ताराचंद्रबलान्विते

બ્રહ્મઘોષના મહાનાદથી આકાશમંડળ પરિપૂર્ણ થયું; અને શુભ તિથિ, શુભ લગ્ન તથા અનુકૂળ તારા-ચંદ્રબળથી યુક્ત કાળે (વિધિ) સંપન્ન થઈ।

Verse 51

आबद्धमुकुटं रम्यं कृतकौतुकमंगलम् । मृडानीकृतशृंगारं सुश्रिया सुश्रियायुतम्

તે સુંદર રીતે બંધાયેલો મનોહર મુકુટ ધારણ કરીને, કૌતુક-મંગલના શુભ ચિહ્નોથી અલંકૃત થઈ પ્રગટ થયો. મૃડાની (પાર્વતી) દ્વારા રચાયેલ શૃંગારથી સુસજ્જ, તે શ્રી અને શોભાથી યુક્ત થઈ તેજસ્વી દેખાતો હતો.

Verse 52

अभिषिच्य महेशेन स्वयं ब्रह्मांडमंडपे । दत्तं समस्तमैश्वर्यं यन्निजं नान्यगामि च

બ્રહ્માંડ-મંડપમાં સ્વયં મહેશએ તેનું અભિષેક કર્યું અને સમસ્ત ઐશ્વર્ય—પોતાનું જ સ્વાભાવિક અધિપત્ય—તેને અર્પણ કર્યું; તે કદી અન્ય પાસે ન જાય.

Verse 53

ततस्तुष्टाव देवेशः प्रमथैः सह शार्ङ्गिणम् । ब्रह्माणं लोककर्तारमुवाच च वचस्त्विदम्

પછી દેવેશએ પ્રમથો સાથે શારઙ્ગિણ (વિષ્ણુ)ની સ્તુતિ કરી; અને લોકકર્તા બ્રહ્માને આ વચન કહ્યું.

Verse 54

मम वंद्यस्त्वयं विष्णुः प्रणमत्वममुं हरिम् । इत्युक्त्वाथ स्वयं रुद्रो ननाम गरुडध्वजम्

“આ વિષ્ણુ મને પણ વંદનીય છે—તું આ હરિને પ્રણામ કર.” એમ કહીને સ્વયં રુદ્રે ગરુડધ્વજ પ્રભુને પ્રણામ કર્યો.

Verse 55

ततो गणेश्वरैः सर्वैंर्ब्रह्मणा च मरुद्गणैः । योगिभिः सनकाद्यैश्च सिद्धैर्देवर्षिभिस्तथा

પછી સર્વ ગણેશ્વરો, તેમજ બ્રહ્મા અને મરુદ્ગણો; યોગીઓ, સનકાદિ ઋષિઓ; સિદ્ધો અને દેવર્ષિઓ પણ—

Verse 56

विद्याधरैः सगंधर्वैर्यक्षरक्षोप्सरोगणैः । गुह्यकैश्चारणैर्भूतैः शेष वासुकि तक्षकैः

વિદ્યાધરો ગંધર્વો સહિત, યક્ષ-રાક્ષસ અને અપ્સરાઓના ગણો દ્વારા; ગુહ્યકો, ચારણો અને ભૂતો દ્વારા; તેમજ શેષ, વાસુકિ અને તક્ષક દ્વારા—

Verse 57

पतत्रिभिः किंनरैश्च सर्वैः स्थावरजंगमैः । ततो जयजयेत्युक्त्वा नमोस्त्विति नमोस्त्विति

પક્ષીઓ અને કિન્નરો દ્વારા, તેમજ સર્વ સ્થાવર-જંગમ જીવો દ્વારા. ત્યારબાદ “જય જય” કહી તેઓ વારંવાર બોલ્યા—“નમોऽસ્તુ, નમોऽસ્તુ!”

Verse 58

ततोहरिर्महेशेन संसदि द्युसदां तदा । एतैर्महारवै रम्यैश्चानर्चि परमार्चिषा

ત્યારે દ્યુસદોની સભામાં મહેશ્વરે, આ રમ્ય અને મહારવયુક્ત જયઘોષો સાથે, પરમ તેજથી હરિની આરાધના કરી.

Verse 59

त्वं कर्ता सर्वभूतानां पाता हर्ता त्वमेव च । त्वमेव जगतां पूज्यस्त्वमेव जगदीश्वरः

તમે જ સર્વ ભૂતોના કર્તા છો; તમે જ તેમના પાલક અને હર્તા પણ છો. તમે જ જગતોના પૂજ્ય છો; તમે જ જગદીશ્વર છો.

Verse 60

दाता धर्मार्थकामानां शास्ता दुर्नयकारिणाम् । अजेयस्त्वं च संग्रामे ममापि हि भविष्यसि

તમે ધર્મ-અર્થ-કામના દાતા છો; દુર્નય કરનારાઓના શાસ્તા છો. યુદ્ધમાં તમે અજેય છો; અને મારા માટે પણ નિશ્ચયે તમે રક્ષક-આધાર બનશો.

Verse 61

इच्छाशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिस्तथोत्तमा । शक्तित्रयमिदं विष्णो गृहाण प्रापितं मया

ઇચ્છાશક્તિ, ક્રિયાશક્તિ અને પરમ જ્ઞાનશક્તિ—હે વિષ્ણુ, આ ત્રિશક્તિ મેં અર્પણ કરી છે; કૃપા કરીને સ્વીકારો.

Verse 62

त्वद्द्वेष्टारो हरे नूनं मया शास्याः प्रयत्नतः । त्वद्भक्तानां मया विष्णो देयं निर्वाणमुत्तमम्

હે હરિ, જે તને દ્વેષ કરે છે તેમને હું નિશ્ચયે સર્વ પ્રયત્નથી દંડિત કરીશ; અને હે વિષ્ણુ, તારા ભક્તોને હું ઉત્તમ નિર્વાણ અર્પીશ.

Verse 63

मायां चापि गृहाणेमां दुष्प्रणोद्यां सुरासुरैः । यया संमोहितं विश्वमकिंचिज्ज्ञं भविष्यति

આ માયાને પણ સ્વીકારો—જે દેવો અને અસુરો માટે પણ દૂર કરવી દુષ્કર છે; જેના મોહથી સમગ્ર જગત જાણે કશું જ ન જાણતું બની જાય છે.

Verse 64

वामबाहुर्मदीयस्त्वं दक्षिणोसौ पितामहः । अस्यापि हि विधेः पाता जनितापि भविष्यसि

તું મારો ડાબો બાહુ છે અને તે પિતામહ (બ્રહ્મા) જમણો બાહુ છે; આ વિધાતા (બ્રહ્મા)નો પણ તું રક્ષક, અને એક અર્થમાં જનક પણ બનશે.

Verse 65

वैकुंठैश्वर्यमासाद्य हरेरित्थं हरः स्वयम् । कैलासे प्रमथैः सार्धं स्वैरं क्रीडत्युमापतिः

આ રીતે હરિના વૈકુંઠ-ઐશ્વર્યને પ્રાપ્ત કરીને, સ્વયં હર—ઉમાપતિ—કૈલાસ પર પ્રમથો સાથે સ્વચ્છંદ વિહાર કરે છે.

Verse 66

तदा प्रभृति देवोसौ शार्ङ्गधन्वा गदाधरः । त्रैलोक्यमखिलं शास्ति दानवांतकरो हरिः

ત્યાંથી તે દેવ—શારઙ્ગધન્વા, ગદાધર હરિ—સમગ્ર ત્રિલોકનું શાસન કરે છે અને દાનવોનો સંહાર કરે છે।

Verse 67

इति ते कथिता विप्र लोकानां च परिस्थितिः । इदानीं कथयिष्यावस्तवनिर्वाण कारणम्

હે વિપ્ર! આ રીતે મેં તને લોકોની પરિસ્થિતિ કહી. હવે હું તારા નિર્વાણ (મોક્ષ)નું કારણ કહું છું।

Verse 68

इदं तु परमाख्यानं शृणुयाद्यः समाहितः । स्वर्लोकमभिगम्याथ काश्यां निर्वाणमाप्नुयात्

જે કોઈ સમાહિત ચિત્તે આ પરમ પવિત્ર આખ્યાન સાંભળે છે, તે સ્વર્ગલોકને પામી પછી કાશીમાં નિર્વાણ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 69

यज्ञोत्सवे विवाहे च मंगलेष्वखिलेष्वपि । राज्याभिषेक समये देवस्थापनकर्मणि

યજ્ઞોત્સવમાં, વિવાહમાં તથા સર્વ મંગલ પ્રસંગોમાં; રાજ્યાભિષેક સમયે અને દેવસ્થાપન કર્મમાં પણ।

Verse 70

सर्वाधिकारदानेषु नववेश्मप्रवेशने । पठितव्यं प्रयत्नेन तत्कार्य परिसिद्धये

સર્વ પ્રકારના અધિકાર-દાનમાં અને નવગૃહપ્રવેશમાં, તે કાર્યની પૂર્ણ સિદ્ધિ માટે આનું પ્રયત્નપૂર્વક પાઠ કરવો જોઈએ।

Verse 71

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनवान्भवेत् । व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बंधनात्

અપુત્રને પુત્રપ્રાપ્તિ થાય, નિર્ધન ધનવાન બને. રોગી રોગથી મુક્ત થાય અને બંધાયેલો બંધનમાંથી છૂટે છે.

Verse 72

जप्यमेतत्प्रयत्नेन सततं मंगलार्थिना । अमंगलानां शमनं हरनारायणप्रियम

મંગલ ઇચ્છનારએ આને સદા પ્રયત્નપૂર્વક જપવું જોઈએ. આ અમંગળનું શમન કરે છે અને હર (શિવ) તથા નારાયણ (વિષ્ણુ) ને પ્રિય છે.