Adhyaya 6

Verse 1

व्यास उवाच । उपकाराय साधूनां गृहस्थाश्रमवासिनाम् । यथा च क्रियते धर्मो यथावत्कथयामि ते

વ્યાસે કહ્યું—ગૃહસ્થાશ્રમમાં વસતા સાધુજનના ઉપકાર માટે, ધર્મ જેમ યથાવત્ રીતે આચરવામાં આવે છે તેમ હું તને કહું છું।

Verse 2

वत्स गार्हस्थ्यमास्थाय नरः सर्वमिदं जगत् । पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवांछितान्

વત્સ, ગાર્હસ્થ્યનો આશ્રય લઈને મનુષ્ય આ સમગ્ર જગતનું પોષણ કરે છે; અને એ જ આધારથી તે ઇચ્છિત લોકો તથા વિજય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 3

पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा । क्रिमिकीटपतंगाश्च वयांसि पितरोऽसुराः

પિતૃઓ, મુનિઓ, દેવો, સર્વ ભૂતો અને મનુષ્યો—કૃમિ, કીટ, પતંગ, પક્ષીઓ, પિતૃગણ તથા અસુરો પણ—આ પવિત્ર ધર્મવ્યવસ્થાથી જ પોષાય છે।

Verse 4

गृहस्थमुपजीवंति ततस्तृप्तिं प्रयांति च । मुखं वास्य निरीक्षंते अपो नो दास्यतीति च

તેઓ ગૃહસ્થ પર આધાર રાખીને જીવે છે અને તેની પાસેથી તૃપ્તિ પામે છે; “એ અમને પાણી આપશે કે નહીં?” એમ વિચારી તેના મુખને જ નિહાળે છે।

Verse 5

सर्वस्याधारभूता ये वत्स धेनुस्त्रयीमयी । अस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता

હે વત્સ! ત્રયીમયી આ ધેનુ સર્વનો આધાર છે. આમાં જ સમગ્ર વિશ્વ પ્રતિષ્ઠિત છે; અને એને જ જગતનું કારણ માનવામાં આવે છે।

Verse 6

ऋक्पृष्ठासौ यजुःसंध्या सामकुक्षिपयोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा

તેની પીઠ ઋગ્વેદ છે, તેની સંધિઓ યજુર્વેદ છે; તેનું ઉદર અને પયોધર સામવેદ છે. તેના શિંગ ઇષ્ટ-પૂર્ત (યજ્ઞ અને દાન-પુણ્ય) છે, અને તેના દેહના રોમ સાધુઓના સ્તુતિ-વચનો છે।

Verse 7

शांति पुष्टिशकृन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता । उपजीव्यमाना जगतां पदक्रमजटाघनैः

તેનું છાણ અને મૂત્ર શાંતિ તથા પુષ્ટિ છે; તે વર્ણોના પાદ પર પ્રતિષ્ઠિત છે. તેના ખુરાના પગલાં અને ઘન જટાગુચ્છોથી સર્વ જગત જીવન પામે છે।

Verse 8

स्वाहाकारस्वधाकारौ वषट्कारश्च पुत्रक । हन्तकारस्तथै वान्यस्तस्याः स्तनचतुष्टयम्

હે પુત્રક, તે ધેનુના ચાર સ્તન—‘સ્વાહા’કાર, ‘સ્વધા’કાર, ‘વષટ્’કાર અને તેમજ ‘હન્તા’કાર—આ જ તેના સ્તનચતુષ્ટય કહેવાય છે।

Verse 9

स्वाहाकारस्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेश्वराः

દેવો ‘સ્વાહા’ સ્તનમાંથી પીવે છે, પિતરો ‘સ્વધા’મય સ્તનમાંથી; અને મુનિઓ ‘વષટ્’ સ્તનમાંથી પીવે છે—આ રીતે દિવ્ય સત્તાઓ, ભૂતગણ અને સુરેશ્વરો પોષણ પામે છે।

Verse 10

हन्तकारं मनुष्याश्च पिबंति सततं स्तनम् । एवमध्यापयेदेव वेदानां प्रत्यहं त्रयीम्

મનુષ્યો ‘હન્તા’ નામના સ્તનમાંથી સતત પીવે છે. તેથી, હે પ્રભુ, વેદોની ત્રયીને પ્રત્યહં યોગ્ય રીતે અધ્યાપન કરવું જોઈએ।

Verse 11

तेषामुच्छेदकर्त्ता यः पुरुषोऽनंतपापकृत् । स तमस्यंधतामिस्रे नरके हि निमज्जति

જે પુરુષ તેમનો ઉચ્છેદ કરે છે તે અનંત પાપનો કર્તા છે; તે ‘અંધતામિસ્ર’ નામના નરકમાં, ઘોર અંધકારમાં, નિશ્ચયે ડૂબે છે।

Verse 12

यस्त्वेनां मानवो धेनुं स्वर्वत्सैरमरादिभिः । पूजयत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते

પરંતુ જે માનવ યોગ્ય કાળે આ ધેનુને—તેના સ્વર્ગીય વત્સ તથા અમરગણો સહિત—પૂજે છે, તે સ્વર્ગ માટે યોગ્ય બને છે।

Verse 13

तस्मात्पुत्र मनुष्येण देवर्षि पितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा

અતએવ, પુત્ર, મનુષ્યે દેવર્ષિ, પિતૃઓ, સહમાનવો તથા સર્વ ભૂતપ્રાણીઓને પ્રતિદિન પોતાના દેહ સમાન પોષવા જોઈએ।

Verse 14

तस्मात्स्नातः शुचिर्भूत्वा देवर्षिपितृतर्पणम् । यज्ञस्यांते तथैवाद्भिः काले कुर्यात्समाहितः

અતએવ સ્નાન કરીને શુચિ બની, યોગ્ય સમયે સમાધાનચિત્તે—વિશેષ કરીને પૂજા અને યજ્ઞના અંતે—જળથી દેવર્ષિ તથા પિતૃઓનું તર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 15

सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततोग्नेस्तर्पणं कुर्याद्द्याच्चापि बलींस्तथा

શુભ મનથી સુગંધિત પુષ્પોથી દેવોની અર્ચના કરીને, પછી અગ્નિનું તર્પણ કરવું અને વિધિપ્રમાણે બલિદાન પણ અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 16

नक्तंचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेत्तद्वद्दक्षिणाभिमुखस्ततः

રાત્રિચર ભૂતપ્રાણીઓ માટે ઊંચા સ્થાનેથી બલિ નાખવી જોઈએ; તેમજ દક્ષિણાભિમુખ થઈ પિતૃઓ માટે પણ અર્પણ મૂકવું જોઈએ।

Verse 17

गृहस्थस्तत्परो भूत्वा समाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवार्पण सत्क्रियाम्

ગૃહસ્થ આ કર્તવ્યોમાં તત્પર રહી સમાહિતમનથી, પછી જળ લઈને વિધિપ્રમાણે તેમને યોગ્ય સત્ક્રિયા-રૂપ અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 18

स्थानेषु निक्षिपेत्प्राज्ञो नाम्ना तूदिश्य देवताः । एवं बलिं गृहे दत्त्वा गृहे गृहपतिः शुचिः

પ્રાજ્ઞ ગૃહસ્થ દેવતાઓને નામે ઉદ્દેશીને યોગ્ય સ્થાનોમાં બલિ મૂકે. આ રીતે ઘરમાં બલિ આપીને ગૃહપતિ પોતાના ગૃહમાં શુદ્ધ રહે છે.

Verse 19

आचम्य च ततः कुर्यात्प्राज्ञो द्वारावलोकनम् । मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्षेतातिथिं ततः

આચમન કરીને પછી પ્રાજ્ઞ દ્વાર તરફ નજર કરે. એક મુહૂર્તના આઠમા ભાગ જેટલો સમય સુધી અતિથિના આગમનની રાહ જુએ.

Verse 20

अतिथिं तत्र संप्राप्तमर्घ्यपाद्योदकेन च । बुभुक्षुमागतं श्रांतं याचमानमकिंचनम्

ત્યાં આવેલ અતિથિ—ભૂખ્યો, થાકેલો, સહાય માગતો અને નિર્ધન—તેને અર્ઘ્ય તથા પાદ્યજળ આપી આદરપૂર્વક સ્વીકારવો.

Verse 21

ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं संपूज्य शक्तितो बुधैः । न पृछेत्तत्राचरणं स्वाध्यायं चापि पंडितः

બુદ્ધિમાનો બ્રાહ્મણને ‘અતિથિ’ કહે છે. પોતાની શક્તિ મુજબ તેની પૂજા કરીને, પંડિત ગૃહસ્થ ત્યાં તેના આચરણ કે સ્વાધ્યાય વિષે પૂછપરછ ન કરે.

Verse 22

शोभनाशोभनाकारं तं मन्येत प्रजापतिम् । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते

અતિથિ શોભન હોય કે અશોભન, તેને પ્રજાપતિ-સ્વરૂપ જ માનવો. કારણ કે તેનું નિવાસ અનિત્ય છે, તેથી તેને ‘અતિથિ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 23

तस्मै दत्त्वा तु यो भुंक्ते स तु भुंक्तेऽमृतं नरः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रति निवर्तते

જે મનુષ્ય અતિથિને પહેલાં દાન આપી પછી ભોજન કરે છે, તે ખરેખર અમૃતનો આસ્વાદ કરે છે. પરંતુ જેના ઘરેથી અતિથિ આશાભંગ થઈ પાછો ફરે—

Verse 24

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अपि वा शाकदानेन यद्वा तोयप्रदानतः । पूजयेत्तं नरः भक्त्या तेनैवातो विमुच्यते

તે (અતિથિ) પોતાનું દુષ્કૃત ત્યાં મૂકી અને તેમનું પુણ્ય લઈને ચાલ્યો જાય છે. તેથી મનુષ્યે ભક્તિપૂર્વક અતિથિનું પૂજન કરવું જોઈએ—શાક-દાનથી હોય કે જળ-પ્રદાનથી પણ; એટલાથી જ આ દોષમાંથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 25

युधिष्ठिर उवाच । विवाहा ब्राह्मदैवार्षाः प्राजापत्यासुरौ तथा । गांधर्वो राक्षसश्चापि पैशाचोष्टम उच्यते

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—વિવાહના પ્રકારો બ્રાહ્મ, દૈવ, આર્ષ; તેમજ પ્રાજાપત્ય અને આસુર; ઉપરાંત ગાંધર્વ અને રાક્ષસ; અને આઠમો પૈશાચ કહેવાય છે.

Verse 26

एतेषां च विधिं ब्रूहि तथा कार्यं च तत्त्वतः । गृहस्थानां तथा धर्मान्ब्रूहि मे त्वं विशेषतः

આ (વિવાહપ્રકારો) ની વિધિ મને કહો, અને તત્ત્વતઃ શું કરવું તે પણ સમજાવો. તેમજ ગૃહસ્થોના ધર્મો પણ વિશેષરૂપે મને કહો.

Verse 27

पराशर उवाच । स ब्राह्मो वरमाहूय यत्र कन्या स्वलंकृता । दीयते तत्सुतः पूयात्पुरुषानेकविंशतिम्

પરાશર બોલ્યા—જ્યાં વરને આમંત્રિત કરીને, સુશોભિત કન્યાનું દાન કરવામાં આવે છે, તે બ્રાહ્મ-વિવાહ કહેવાય. તે સંયોગથી જન્મેલો પુત્ર એકવીસ પેઢીના પુરુષોને પવિત્ર કરે છે.

Verse 28

यज्ञस्थायर्त्विजे दैवस्तज्जः पाति चतुर्दश । वरादादाय गोद्वन्द्वमार्षस्तज्जः पुनाति षट्

યજ્ઞમાં નિયુક્ત ઋત્વિજને કન્યાદાન કરવું ‘દૈવ વિવાહ’ છે; તેમાંથી જન્મેલી સંતાન ચૌદહ પેઢીઓનું રક્ષણ કરે છે. વર પાસેથી ગાયોની જોડી સ્વીકારી કરાતો ‘આર્ષ વિવાહ’ છે; તેમાંથી જન્મેલી સંતાન છ પેઢીઓને પવિત્ર કરે છે.

Verse 29

सहोभौ चरतां धर्मं प्राजापत्यः स ईरितः । वरवध्वोः स्वेच्छय्रा च गांधर्वोऽन्योन्यमैत्रतः । प्रसह्य कन्याहरणाद्राक्षसो निन्दितः सताम्

જ્યાં વર-વધૂ બંને સાથે ધર્મનું આચરણ કરે તે ‘પ્રાજાપત્ય’ કહેવાય છે. વર-વધૂની સ્વેચ્છા અને પરસ્પર પ્રેમ-મૈત્રીથી થતો ‘ગાંધર્વ’ છે. બળજબરીથી કન્યાહરણ કરવાથી થતો ‘રાક્ષસ’ વિવાહ સજ્જનો દ્વારા નિંદિત છે.

Verse 30

छलेन कन्याहरणात्पैशाचो गर्हितोऽष्टमः । प्रायः क्षत्रविशोरुक्ता गांधर्वासुरराक्षसाः

છળથી કન્યાહરણ થવાથી ઊભો થતો આઠમો ‘પૈશાચ’ વિવાહ નિંદિત છે. તેમજ ‘ગાંધર્વ’, ‘આસુર’ અને ‘રાક્ષસ’ રૂપો મોટેભાગે ક્ષત્રિય અને વૈશ્યો સાથે જોડાયેલા કહેવાય છે.

Verse 31

अष्टमस्त्वेष पापिष्ठः पापिष्ठानां च संभवः । सवर्णया करो ग्राह्यो धार्यः क्षत्रियया शरः

આ આઠમો (પૈશાચ) સર્વाधिक પાપમય છે અને પાપોના પણ ઉદ્ભવનું કારણ છે. સ્વવર્ણ સ્ત્રી માટે દંડ ‘કર-ગ્રાહ્ય’ (હાથ પકડવો) કહેવાયો છે; અને ક્ષત્રિયા સ્ત્રી માટે ‘શર-ધારણ’ (બાણ ધારવું) દંડ છે.

Verse 32

प्रतोदो वैश्यया धार्यो वासोंतः शूद्रया तथा । असवर्णा स्वेष विधिः स्मृतौ दृष्टश्च वेदने

વૈશ્ય સ્ત્રી માટે દંડ ‘પ્રતોદ’ (અંકુશ) ધારણ કરવો; શૂદ્રા સ્ત્રી માટે તેમ જ ‘વાસોંત’ નામનો દંડ. અસવર્ણા સ્ત્રી માટે સ્મૃતિઓમાં અને વૈદિક ન્યાયબોધમાં ભિન્ન વિધાન જોવા મળે છે.

Verse 33

सवर्णाभिस्तु सर्वाभिः पाणिर्ग्राह्यस्त्वयं विधिः । धर्म्ये विवाहे जायंते धर्म्याः पुत्राः शतायुषः

પોતાના જ વર્ણની કન્યા સાથે લગ્ન કરવું એ જ વિધિ છે. ધર્મયુક્ત લગ્નથી ધાર્મિક અને સો વર્ષનું આયુષ્ય ભોગવનારા પુત્રો જન્મે છે.

Verse 34

अधर्म्याद्धर्म्मरहिता मंदभाग्यधनायुषः । कृतकालाभिगमने धर्मोयं गृहिणः परः

અધર્મયુક્ત લગ્નથી ધર્મરહિત, મંદભાગ્ય, ધનહીન અને અલ્પાયુ સંતાન થાય છે. યોગ્ય સમયે જ સ્ત્રીસંગ કરવો એ ગૃહસ્થનો શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે.

Verse 35

स्त्रीणां वरमनुस्मृत्य यथाकाम्यथवा भवेत् । दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यं परं मतम्

સ્ત્રીઓની ઈચ્છાને ધ્યાનમાં રાખીને પણ, દિવસે સ્ત્રીસંગ કરવો એ પુરુષોના આયુષ્યનો નાશ કરનારું માનવામાં આવે છે.

Verse 36

श्राद्धार्हः सर्वपर्वाणि न गंतव्यानि धीमता । तत्र गछन्स्त्रियं मोहार्द्धर्मात्प्रच्यवते परात्

શ્રાદ્ધને યોગ્ય બુદ્ધિમાન પુરુષે પર્વના દિવસોમાં સ્ત્રીસંગ ન કરવો જોઈએ. મોહવશ ત્યાં જવાથી તે શ્રેષ્ઠ ધર્મથી ભ્રષ્ટ થાય છે.

Verse 37

ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः । स सदा ब्रह्मचारी हि विज्ञेयः स गृहाश्रमी

જે માત્ર ઋતુકાળમાં જ સ્ત્રીસંગ કરે છે અને પોતાની પત્નીમાં જ રત રહે છે, તે ગૃહસ્થને સદાય બ્રહ્મચારી જ જાણવો.

Verse 38

आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तत्र शस्यते । शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्याविक्रयपापकृत्

આર્ષ વિવાહમાં જે ગાયોની જોડી જણાવાઈ છે તે ત્યાં પ્રશંસનીય અને સ્વીકાર્ય છે. પરંતુ કન્યાના નામે અણુમાત્ર પણ શુલ્ક લેવાથી કન્યા-વિક્રયનું પાપ લાગે છે.

Verse 39

अपत्यविक्रयात्कल्पं वसेद्विट्कृमिभोजने । अतो नाण्वपि कन्याया उपजीव्यं नरैर्धनम्

સંતાનનું વેચાણ કરનાર મનુષ્ય મલભોજી કીડાઓના લોકમાં એક કલ્પ સુધી વસે છે. તેથી કન્યાના ‘મૂલ્ય’થી મળેલું ધન અણુમાત્ર પણ જીવનોપાર્જન માટે ન લેવાય.

Verse 40

तत्र तुष्टा महालक्ष्मीर्निवसेद्दानवारिणा । वाणिज्यं नीचसेवा च वेदानध्ययनं तथा

ત્યાં, આવા અધર્મજન્ય ‘દાન’થી દૂર રહેનાર સાથે પ્રસન્ન મહાલક્ષ્મી નિવાસ કરે છે. એ જ ભાવથી વેપાર, નીચોની સેવા અને જીવનાર્થે વેદાધ્યયન પણ પરિહાર્ય છે.

Verse 41

कुविवाहः क्रियालोपः कुले पतनहेतवः । कुर्याद्वैवाहिके चाग्नौ गृह्यकर्म्मान्वहं गृही

કુવિવાહ અને નિર્ધારિત ક્રિયાઓનો લોપ—આ કુળપતનના કારણો છે. તેથી ગૃહસ્થએ વૈવાહિક અગ્નિમાં નિત્ય ગૃહ્યકર્મો કરવાં જોઈએ.

Verse 42

पञ्चयज्ञक्रियां चापि पक्तिं दैनंदिनीमपि । गृहस्थाश्रमिणः पञ्चसूनाकर्म दिनेदिने

ગૃહસ્થએ પંચમહાયજ્ઞોની ક્રિયા અને દૈનિક પાકક્રિયા પણ કરવી જોઈએ. કારણ કે દિવસેદિવસ સામાન્ય જીવનથી ગૃહસ્થાશ્રમી પર ‘પંચસૂના-કર્મ’નો ભાર અનિવાર્ય રીતે આવે છે.

Verse 43

कुण्डनी पेषणी चुल्ली ह्युदकुम्भी तु मार्जनी । तासां च पंचसूनानां निराकरणहेतवः । क्रतवः पंच निर्द्दिष्टा गृहिश्रेयोभिवर्द्धनाः

ઓખળી, જાંતો, ચૂલો, પાણીનો ઘડો અને ઝાડૂ—આ ઘરનાં પાંચ ‘સૂના’ (અજાણે હિંસાના કારણ) કહેવાય છે. આ પાંચથી ઉપજતા દોષના નિવારણ માટે પાંચ નિત્ય યજ્ઞો નિર્દિષ્ટ છે, જે ગૃહસ્થનું શ્રેય અને કલ્યાણ વધારે છે।

Verse 44

पठनं ब्रह्मयज्ञः स्यात्तर्पणं च पितृक्रतुः । होमो दैवो बलिर्भौत आतिथ्यं नृक्रतुः क्रमात्

પાઠ/સ્વાધ્યાય બ્રહ્મયજ્ઞ છે; તર્પણ પિતૃયજ્ઞ છે; અગ્નિમાં હોમ દેવયજ્ઞ છે; બલિ અર્પણ ભૂતયજ્ઞ છે; અને અતિથિ-સત્કાર નૃયજ્ઞ છે—આ રીતે ક્રમશઃ કહેવાયું છે।

Verse 45

वैश्वदेवांतरे प्राप्तः सूर्योढो वातिथिः स्मृतः । अतिथेरादितोप्येते भोज्या नात्र विचारणा

વૈશ્વદેવના અંતરાળમાં જે આવે—સૂર્યોદય પહેલાં કે સૂર્યોદય સમયે—તે જ ‘અતિથિ’ ગણાય છે. અતિથિથી આરંભ કરીને આવા સૌને ભોજન કરાવવું; અહીં વિચારણા નથી।

Verse 46

पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नात्यमृतं गृही । अदत्त्वान्नं च यो भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः

પિતૃ, દેવ અને મનુષ્યોને આપીને ગૃહસ્થ જે ભોજન કરે તે અમૃત સમાન છે. પરંતુ આપ્યા વિના જે ખાય છે, તે માત્ર પોતાનું પેટ ભરનાર છે।

Verse 47

वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन विवर्जिताः । सर्वे ते वृषला ज्ञेयाः प्राप्तवेदा अपि द्विजाः

જે વૈશ્વદેવથી હીન છે અને અતિથિ-સત્કારથી વંચિત છે—તેમને સૌને ‘વૃષલ’ (આચરણથી પતિત) જાણો, તેઓ દ્વિજ અને વેદાધ્યયન કરેલા હોય તોય।

Verse 48

अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुञ्जते ये द्विजाधमाः । इह लोकेन्नहीनाः स्युः काकयोनिं व्रजंत्यथो

વૈશ્વદેવ કર્યા વિના જે અધમ દ્વિજ ભોજન કરે છે, તેઓ આ લોકમાં અન્નહીન બને છે અને પછી કાગ-યોનિમાં જાય છે.

Verse 49

वेदोक्तं विदितं कर्म्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः । यदि कुर्याद्यथाशक्ति प्राप्नुयात्सद्गतिं पराम्

વેદોક્ત અને જાણીતા કર્મો નિત્ય નિષ્કાળજી વિના કરવા જોઈએ. જે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરે, તે પરમ સદ્ગતિને પામે છે.

Verse 50

षष्ठ्यष्टम्योर्वसेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां तथैव च क्षुरे भगे

ષષ્ઠી અને અષ્ટમી તિથિએ પાપ તેલ અને માંસમાં વસે છે એમ કહેવાય છે. તેમ જ ચતુર્દશી અને પંચદશીએ પાપ ઉસ્તરા અને મૈથુનમાં વસે છે.

Verse 51

उदयन्तं न वीक्षेत नास्तं यंतं न मस्तके । न राहुणोपस्पृष्टं च नांडस्थं वीक्षयेद्रविम्

ઉગતા સૂર્યને તાકી ને ન જોવો, અસ્ત જતા સૂર્યને પણ નહીં; માથા ઉપર સ્થિત સૂર્યને પણ નહીં. રાહુગ્રસ્ત (ગ્રહણ) સૂર્યને કે પાણીમાં પ્રતિબિંબિત સૂર્યને પણ ન જોવો.

Verse 52

न वीक्षेतात्मनो रूपमप्सु धावेन्न कर्दमे । न नग्नां स्त्रियमीक्षेत न नग्नो जलमाविशेत्

પાણીમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ ન જોવું; કાદવમાં દોડવું નહીં. નગ્ન સ્ત્રીને ન જોવી, અને પોતે નગ્ન થઈને પાણીમાં પ્રવેશ ન કરવો.

Verse 53

देवतायतनं विप्रं धेनुं मधु मृदं तथा । जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तथैव च

દેવાલય, બ્રાહ્મણ, ગાય, મધ અને પવિત્ર માટી—આ બધાનું યથોચિત સન્માન કરવું; તેમજ જાતિમાં શ્રેષ્ઠ, વયમાં વૃદ્ધ અને વિદ્યામાં વૃદ્ધ જનનું પણ આદર કરવો।

Verse 54

अश्वत्थं चैत्यवृक्षं च गुरुं जलभृतं घटम् । सिद्धान्नं दधिसिद्धार्थं गच्छन्कुर्यात्प्रदक्षिणम्

ચાલતાં ચાલતાં અશ્વત્થ વૃક્ષ, ચૈત્યવૃક્ષ, ગુરુ, જળથી ભરેલો ઘટ, ‘સિદ્ધાન્ન’ અને દહીંમાં મિશ્રિત સફેદ રાઈ—આ બધાની પ્રદક્ષિણા કરવી જોઈએ।

Verse 55

रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुञ्जीत न भुञ्जीतोत्कटासने

રજસ્વલા સ્ત્રીનો સંગ ન કરવો, અને પત્ની સાથે એકસાથે ભોજન ન કરવું. માત્ર એક જ વસ્ત્ર પહેરીને ભોજન ન કરવું, તેમજ ઊંચા/અયોગ્ય આસન પર બેસીને પણ ભોજન ન કરવું।

Verse 56

नाशुचिं स्त्रियमीक्षेत तेज स्कामो द्विजोत्तमः । असंतर्प्य पितॄन्देवान्नाद्यादन्नं च कुत्रचित्

હે દ્વિજોત્તમ! જે તેજસ્ જાળવવા ઇચ્છે, તે અશુચિ સ્ત્રી તરફ નજર ન કરે. અને પિતૃઓ તથા દેવોને તૃપ્ત કર્યા વિના ક્યાંય અન્ન ગ્રહણ ન કરે।

Verse 57

पक्वान्नं चापि नो मांसं दीर्घकालं जिजीविषुः । न मूत्रणं व्रजे कुर्यान्न वल्मी के न भस्मनि

દીર્ઘાયુ ઇચ્છનારએ પક્વ અન્ન જ ખાવું, માંસ ન ખાવું. ગૌશાળામાં, વલ્મીક (ચીંટીઓના ઢગલા) પર અને ભસ્મ પર મૂત્રત્યાગ ન કરવો।

Verse 58

न गत्तेंषु ससत्त्वेषु न तिष्ठन्न व्रजन्नपि । ब्राह्मणं सूर्यमग्निं च चंद्रऋक्षगुरूनपि

જીવોમાં ચાલતાં, ઊભાં રહેતાં કે ફરતાં પણ બ્રાહ્મણ, સૂર્ય, અગ્નિ, ચંદ્ર, નક્ષત્રો તથા ગુરુજનોનો કદી અપમાન ન કરવો।

Verse 59

अभिपश्यन्न कुर्वीत मलमूत्रविसर्ज नम् । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्

આસપાસ જોઈને મલમૂત્રનો ત્યાગ ન કરવો; મોઢાથી અગ્નિ પર ફૂંક ન મારવી; નિર્વસ્ત્ર સ્ત્રીને ન જોવી।

Verse 60

नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्तु अशुचि क्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्य योर्द्वयोः

પવિત્ર અગ્નિમાં પગ ગરમ ન કરવા, તેમાં અશુચિ વસ્તુ ન નાખવી; પ્રાણિહિંસા ન કરવી; પ્રાતઃ અને સાયં સંધ્યાકાળે ભોજન ન કરવું।

Verse 61

न संविशेच्च संध्यायां प्रातः सायं क्वचिद्बुधः । नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत्

બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ પ્રાતઃ કે સાયં સંધ્યાકાળે ક્યાંય સૂઈ ન રહે; વાછરડાને દૂધ પાવતી ગાયને ન જુએ; ઇન્દ્રધનુષ બતાવીને પ્રદર્શિત ન કરે।

Verse 62

नैकः सुप्यात्क्वचिच्छून्ये न शयानं प्रबोधयेत् । पंथानं नैकलो यायान्न वार्य्यंजलिना पिबेत्

ઉજાડ જગ્યાએ એકલો સૂવો નહીં; સૂતા માણસને જગાડવો નહીં; રસ્તે એકલો જવું નહીં; અંજલિ કરીને હાથમાં પાણી લઈ પીવું નહીં।

Verse 63

न दिवोद्धृतसारं च भक्षयेद्दधि नो निशि । स्त्रीधर्मिणी नाभिवदेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु

દિવસે ઉપરનો સાર કાઢેલું દહીં ન ખાવું અને રાત્રે પણ દહીં ન ખાવું. રજસ્વલા સ્ત્રીએ નમસ્કાર ન કરવો, અને રાત્રે અતિ તૃપ્તિ સુધી ભોજન ન કરવું.

Verse 64

तौर्यत्रिकप्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत् । श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे योऽश्नीयाज्ज्ञानवर्जितः

ગીત‑નૃત્ય‑વાદ્ય એવા ‘તૌર્યત્રિક’માં અતિ આસક્ત ન થવું, અને કાંસ્ય પાત્રમાં પગ ન ધોવા. શ્રાદ્ધ કરીને જે વિવેકહીન થઈ બીજાના શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરે, તે અનુચિત કરે છે.

Verse 65

दातुः श्राद्धफलं नास्ति भोक्ता किल्बिषभुग्भवेत् । न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चोपानहावपि

અર્પિત વસ્તુનું અનુચિત ભક્ષણ થાય તો દાતાનું શ્રાદ્ધફળ નષ્ટ થાય છે અને ભોક્તા પાપનો ભાગી બને છે. બીજાએ પહેરેલા વસ્ત્રો તથા પાદુકા/ચપ્પલ પણ ધારણ ન કરવી.

Verse 66

न भिन्नभाजनेऽश्नीयान्नासीताग्न्यादिदूषिते । आरोहणं गवां पृष्ठे प्रेतधूमं सरित्तटम्

તૂટેલા વાસણમાં ભોજન ન કરવું અને અગ્નિ વગેરે થી દૂષિત સ્થાને ન બેસવું. ગાયની પીઠ પર ચઢવું, પ્રેતકર્મનો ધુમાડો લાગવો, તથા અશુભ રીતે નદીકાંઠે રોકાવું—આ બધું ટાળવું.

Verse 67

बालातपं दिवास्वापं त्यजेद्दीर्घं जिजीविषुः । स्नात्वा न मार्जयेद्गात्रं विसृजेन्न शिखां पथि

દીર્ઘ આયુષ્ય ઇચ્છનારએ કઠોર તડકો (બાલાતપ) અને દિવસની ઊંઘ ત્યાગવી. સ્નાન પછી શરીરને અતિશય ન ઘસવું, અને માર્ગમાં શિખા ઢીલી/ખુલ્લી ન છોડવી.

Verse 68

हस्तौ शिरो न धुनुयान्नाकर्षेदासनं पदा । करेण नो मृजेद्गात्रं स्नानवस्त्रेण वा पुनः

માથા ઉપર હાથ ઝાટકવા ન જોઈએ, અને પગથી આસન ખેંચવું ન જોઈએ. હાથથી શરીર ઘસવું ન જોઈએ, તેમજ સ્નાનવસ્ત્રથી પણ અયોગ્ય રીતે ફરી ઘસવું ન કરવું।

Verse 69

शुनोच्छिष्टं भवेद्गात्रं पुनः स्नानेन शुध्यति । नोत्पाटयेल्लोमनखं दशनेन कदाचन

કૂતરાની લાળ શરીરને સ્પર્શે તો દેહ અશુદ્ધ થાય છે અને સ્નાનથી ફરી શુદ્ધ થાય છે. કદી વાળ ઉપાડવા નહીં, અને દાંતથી નખ કાપવા નહીં।

Verse 70

करजैः करजच्छेदं विवर्जयेच्छुभाय तु । यदायत्यां त्यजेत्तन्न कुर्यात्कर्म प्रयत्नतः

શુભ માટે નખથી નખ ફાડી કાપવું ટાળવું જોઈએ. જે કાર્ય પછી પસ્તાવીને છોડવું પડે, તે પ્રયત્ન કરીને પણ કરવું નહીં।

Verse 71

अद्वारेण न गन्तव्यं स्ववेश्मापि कदाचन । क्रीडेन्नाज्ञैः सहासीत न धर्म्मघ्नैर्न रोगिभिः

દ્વાર સિવાય બીજા માર્ગે—પોતાના ઘરમાં પણ—ક્યારેય પ્રવેશ ન કરવો. અજ્ઞાની સાથે રમવું નહીં, ધર્મઘ્નોની સંગત ન કરવી, અને રોગીઓ સાથે પણ (શુચિતા-શિસ્ત ભંગ થાય તેવી) સંગત ન રાખવી।

Verse 72

न शयीत क्वचिन्नग्नः पाणौ भुंजीत नैव च । आर्द्रपादकरास्योऽश्नन्दीर्घकालं न जीवति

ક્યાંય પણ નગ્ન થઈને સૂવું નહીં, અને હાથમાં રાખીને ભોજન પણ ન કરવું. ભીના પગ, ભીના હાથ અને ભીનું મોઢું રાખીને જે ખાય છે, તે લાંબો સમય જીવતો નથી।

Verse 73

संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत् । शयनस्थो न चाश्नीयान्न पिबेच्च जलं द्विजः

દ્વિજએ ભીના પગે શયન ન કરવું, અને ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં ક્યાંય જવું નહીં. શય્યા પર પડ્યા પડ્યા ભોજન ન કરવું, તેમજ એ સ્થિતિમાં જળ પણ ન પીવું.

Verse 74

सोपानत्को नोपविशेन्न जलं चोत्थितः पिबेत् । सर्व्वमम्लमयं नाद्यादारोग्यस्याभिलाषुकः

પગરખાં પહેરીને બેસવું નહીં, અને ઊભા રહીને જળ પીવું નહીં. જે આરોગ્ય ઇચ્છે તે સર્વથા અતિ ખાટા સ્વભાવના આહારનું સેવન ન કરે.

Verse 75

न निरीक्षेत विण्मूत्रे नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः । नाधितिष्ठेत्तुषांगार भस्मकेशकपालिकाः

વિષ્ટા અને મૂત્ર તરફ જોવું નહીં, અને ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં માથું સ્પર્શવું નહીં. ભૂસી, સળગતા અંગારા, રાખ, વાળ તથા તૂટેલા ઘડાના ટુકડાઓ પર પગ ન મૂકવો.

Verse 76

पतितैः सह संवासः पतनायैव जायते । दद्यादासनं मंचं न शूद्राय कदाचन

પતિતો સાથે નજીકનો સહવાસ પોતાનાં પતનનું જ કારણ બને છે. શૂદ્રને ક્યારેય આસન કે ખાટલો આપવો નહીં.

Verse 77

ब्राह्मण्याद्धीयते विप्रः शूद्रो धर्माच्च हीयते । धर्मोपदेशः शूद्राणां स्वश्रेयः प्रतिघातयेत्

વಿಪ્ર બ્રાહ્મણ્ય આચરણથી વિમુખ થાય તો ક્ષીણ થાય છે, અને શૂદ્ર પોતાના ધર્મથી વિમુખ થાય તો ક્ષીણ થાય છે. શૂદ્રોને ધર્મોપદેશ આપવો પોતાનાં શ્રેયમાં અવરોધક કહેવાયો છે.

Verse 78

द्विजशुश्रूषणं धर्म्मः शूद्राणां हि परो मतः । कण्डूयनं हि शिरसः पाणिभ्यां न शुभं मतम्

શૂદ્રો માટે દ્વિજોની સેવા પરમ ધર્મ માનવામાં આવે છે; અને હાથોથી માથું ખંજવાળવું અશુભ ગણાય છે.

Verse 79

आदिशेद्वैदिकं मंत्रं न शूद्राय कदाचन । ब्राह्मण्या दीयते विप्रः शूद्रो धर्म्माच्च हीयते

શૂદ્રને કદી પણ વૈદિક મંત્ર ઉપદેશ ન આપવો જોઈએ; બ્રાહ્મણ બ્રાહ્મણ્ય-આચારથી ટકે છે, અને શૂદ્ર સ્વધર્મથી ભ્રષ્ટ થાય તો હીન બને છે.

Verse 80

आताडनं कराभ्यां च क्रोशनं केशलुंचनम् । अशास्त्रवर्तनं भूयो लुब्धात्कृत्वा प्रतिग्रहम्

હાથોથી મારવું, ચીસો પાડવી, વાળ ઉપાડવા, અને વારંવાર શાસ્ત્રવિરુદ્ધ વર્તવું—ખાસ કરીને લોભી પાસેથી દાન સ્વીકારીને—આ બધું નિંદ્ય છે.

Verse 81

ब्राह्मणः स च वै याति नरकानेकविंशतिम् । अकालमेघस्तनिते वर्षर्तौ पांसुवर्षणे

આવો બ્રાહ્મણ નિશ્ચયે એકવીસ નરકોમાં જાય છે; તેમજ અકાળ મેઘગર્જના, વર્ષાઋતુમાં (અસામાન્ય) ગર્જના, અને ધૂળવર્ષા—આ અશુભ લક્ષણો છે.

Verse 82

महाबालध्वनौ रात्रावनध्यायाः प्रकीर्तिताः । उल्कापाते च भूकंपे दिग्दाहे मध्यरात्रिषु

રાત્રે ભયંકર મહાધ્વનિ થાય ત્યારે અનધ્યાય (પાઠ સ્થગિત) કહ્યો છે; તેમજ ઉલ્કાપાત, ભૂકંપ, અને દિગ્દાહના સમયે—વિશેષ કરીને મધરાત્રિએ.

Verse 83

मध्ययोर्वृषलोपान्ते राज्यहारे च सूतके । दशाष्टकासु भूतायां श्राद्धाहे प्रतिपद्यपि

મધ્યસંધિના સમયે, વૃષલ-સંસર્ગના અંતે, રાજ્યહરણકાળે અને સૂતકમાં; તેમજ દશમી-અષ્ટમી, ભૂતાદિન, શ્રાદ્ધદિન અને પ્રતિપદાએ પણ—આ બધાં પ્રસંગે વેદાધ્યયન વિરમવું જોઈએ।

Verse 84

पूर्णिमायां तथाष्टम्यां विड्वरे राष्ट्रविप्लवे । उपाकर्मणि चोत्सर्गे कल्पादिषु युगादिषु

પૂનમ અને અષ્ટમીના દિવસે; આપત્તિ તથા રાજ્યવિપ્લવકાળે; ઉપાકર્મ અને ઉત્સર્ગવિધિમાં; તેમજ કલ્પ-યુગાદિના આરંભે—આ બધાં પ્રસંગે વેદાધ્યયન સ્થગિત કરવું જોઈએ।

Verse 85

आरण्यकमधीत्यापि बाणसाम्नोरपि ध्वनौ । अनध्यायेषु चैतेषु चाधीयीत न वै क्वचित्

આરણ્યકનો અભ્યાસ કરતો હોય તોય, બાણોના અવાજ અને યુદ્ધધ્વનિ સંભળાય તોય—આ અનધ્યાય સમયમાં ક્યાંય અભ્યાસ ન કરવો।

Verse 86

भूताष्टम्योः पञ्चदश्योर्ब्रह्मचारी सदा भवेत् । अनायुष्यकरं चेह परदारोपसर्पणम् । तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्य वैरिणां चोपसेवनम्

ભૂતાષ્ટમી અને પંચદશીએ સદા બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહેવું જોઈએ. પરસ્ત્રી પાસે જવું અહીં આયુહાનિકારક છે; તેથી તેને દૂરથી જ ત્યજી દેવું, તેમજ વૈરીઓની સંગત-સેવા પણ છોડવી।

Verse 87

पूर्वर्द्धिभिः परित्यक्तमात्मानं नावमानयेत् । सदोद्यमवतां यस्माच्छ्रियो विद्या न दुर्लभाः

પૂર્વની સમૃદ્ધિ છોડી જાય તોય પોતાને અપમાન ન કરવું; કારણ કે જે સદા ઉદ્યમી હોય, તેમને શ્રી અને વિદ્યા દુર્લભ નથી।

Verse 88

सत्यं ब्रूयात्प्रियं बूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मो विधीयते

સત્ય બોલવું, પ્રિય વચન બોલવું; અપ્રિય કઠોર સત્ય ન બોલવું. તેમજ પ્રિય લાગતું અસત્ય પણ ન બોલવું—આ જ ધર્મ વિધિરૂપે નિર્ધારિત છે.

Verse 89

वाचोवेगं मनावेगं जिह्वावेगं च वर्ज येत् । गुह्यजान्यपि लोमानि तत्स्पर्शादशुचिर्भवेत

વાણીનો વેગ, મનનો વેગ અને જીભનો વેગ—એ બધું સંયમમાં રાખવું. ગુહ્ય અંગોમાં ઉત્પન્ન થયેલા વાળને સ્પર્શ કરતાં પણ અશુચિ થાય છે.

Verse 90

पादधौतोदकं मूत्रमुच्छिष्टान्युदकानि च । निष्ठीवनं च श्लेष्माणं दूराद्दूरं विनिः क्षिपेत

પગ ધોવાનું પાણી, મૂત્ર, ઉચ્છિષ્ટ પાણી, થૂંક અને કફ—આ બધું બહુ દૂર, દૂર જ ફેંકી દેવું જોઈએ.

Verse 91

अहर्न्निशं श्रुतेर्जाप्याच्छौचाचारनिषेवणात । अद्रोहवत्या बुद्ध्या च पूर्वजन्म म्मरेद्द्विजः

દિવસ-રાત શ્રુતિનો જપ, શૌચ અને સદાચારનું આચરણ, તથા અદ્રોહી બુદ્ધિથી—દ્વિજ પૂર્વજન્મનું સ્મરણ કરી શકે છે.

Verse 92

वृद्धान्प्रयत्नाद्वंदेत दद्यात्तेषां स्वमासनम । विनम्रकन्धरो भूयादनुयायात्ततश्च तान्

વૃદ્ધોને પ્રયત્નપૂર્વક વંદન કરવું અને તેમને પોતાનું આસન આપવું. ખભા નમાવી વિનમ્ર રહેવું અને પછી શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમની સાથે ચાલવું.

Verse 93

श्रुतिभूदेवदेवानां नृपसाधुतपस्विनाम् । पतिव्रतानां नारीणां निन्दां कुर्यान्न कर्हि चित

શ્રુતિપૂજ્ય દેવો, ભૂદેવ બ્રાહ્મણો, ધર્મનિષ્ઠ રાજાઓ, સાધુ‑તપસ્વીઓ તથા પતિવ્રતા સ્ત્રીઓની નિંદા ક્યારેય કરવી નહીં।

Verse 94

उद्धृत्य पञ्चमृत्पिंडान्स्नायात्परजलाशये । श्रद्धया पात्रमासाद्य यत्किंचिद्दीयते वसु

પૃથ્વીના પાંચ મૃદ્પિંડ ઉઠાવી બીજા જળાશયમાં સ્નાન કરવું; પછી શ્રદ્ધાથી યોગ્ય પાત્રને મળી જે કંઈ ધન દાન થાય તે પવિત્ર પુણ્યદાન બને છે।

Verse 95

देशे काले च विधिना तदानंत्याय कल्पते । भूप्रदो मण्डलाधीशः सर्वत्र सुखितोऽन्नदः

દેશ‑કાળનું ધ્યાન રાખી વિધિપૂર્વક કરેલું દાન ફળમાં અક્ષય બને છે। ભૂમિદાતા મંડલાધીશ બને છે અને અન્નદાતા સર્વત્ર સુખી રહે છે।

Verse 96

तोयदाता सुरूपः स्यात्पुष्टश्चान्नप्रदो भवेत । प्रदीपदो निर्मलाक्षो गोदातार्यमलोक भाक्

જળદાતા સુરૂપ બને છે, અન્નદાતા પુષ્ટ બને છે। દીપદાતા નિર્મળ દૃષ્ટિ પામે છે અને ગોદાતા આર્યમલોકનો અધિકારી બને છે।

Verse 97

स्वर्णदाता च दीर्घायुस्तिलदः स्याच्च सुप्रजः । वेश्मदोऽत्युच्चसौधेशो वस्त्रदश्चन्द्रलोकभाक्

સ્વર્ણદાતા દીર્ઘાયુ બને છે, તિલદાતા સુપ્રજાથી યુક્ત થાય છે। ગૃહદાતા અતિઉચ્ચ સૌધોનો સ્વામી બને છે અને વસ્ત્રદાતા ચંદ્રલોક પામે છે।

Verse 98

हयप्रदो दिव्यदेहो लक्ष्मीवान्वृषभ प्रदः । सुभार्यः शिबिकादाता सुपर्यंकप्रदोऽपि च

અશ્વદાન કરનારને દિવ્ય તેજસ્વી દેહ પ્રાપ્ત થાય છે; વૃષભદાન કરનારને લક્ષ્મી-સમૃદ્ધિ મળે છે. શિબિકા (પાલકી) દાનથી સુભાર્યા મળે છે; અને ઉત્તમ શય્યા દાનથી અનુરૂપ સુખ-સગવડો પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 99

श्रद्धया प्रतिगृह्णाति श्रद्धया यः प्रयच्छति । स्वर्गिणौ तावुभौ स्यातां पततोऽश्रद्रया त्वधः

જે શ્રદ્ધાથી સ્વીકારે છે અને જે શ્રદ્ધાથી દાન આપે છે—બન્ને સ્વર્ગના અધિકારી બને છે; પરંતુ અશ્રદ્ધા હોય તો અધોગતિને પામે છે.

Verse 100

अनृतेन क्षरेद्यज्ञस्तपो विस्मयतः क्षरेत् । क्षरेत्कीर्तिर्विनादानमायुर्विप्रापमानतः

અસત્યથી યજ્ઞ ક્ષીણ થાય છે; દંભ/અહંકારથી તપ ક્ષીણ થાય છે. દાન વિના કીર્તિ ક્ષીણ થાય છે; અને બ્રાહ્મણોના અપમાનથી આયુષ્ય ક્ષીણ થાય છે.

Verse 101

गंधं पुष्पं कुशा गावः शाकं मांसं पयो दधि । मणिमत्स्यगहं धान्यं ग्राह्यमेतदुपस्थितम्

સુગંધ, પુષ્પ, કુશ, ગાયો, શાક, માંસ, દૂધ, દહીં, મણિ, માછલી અને ધાન્ય—આ બધું વિધિપૂર્વક અર્પણ થાય તો યોગ્ય દાનરૂપે સ્વીકાર્ય છે.

Verse 102

मधूदकं फलं मूलमेधांस्यभयदक्षिणा । अभ्युद्यतानि ग्राह्याणि त्वेतान्यपि निकृष्टतः

મધુ-જળ, ફળ, મૂળ, ઇંધણકাঠ અને ‘અભય-દક્ષિણા’ (રક્ષા/આશ્વાસનરૂપ દક્ષિણા)—આ પણ આગળ વધીને અર્પણ થાય તો સ્વીકાર્ય છે; જોકે દાનોમાં તેને નીચી શ્રેણીનું માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 103

दासनापितगोपालकुलमित्रार्द्धसीरिणः । भोज्यान्नाः शूद्रवर्गेमी तथात्मविनिवेदकः

દાસો, નાપિતો, ગોપાલો, કુળમિત્રો તથા અર્ધ-હળ ધરાવતા વિનમ્ર ખેડૂત, અને શૂદ્રવર્ગમાં আতિથ્યરૂપે અર્પિત ભોજ્ય અન્નના ભાગી—જે આત્મનિવેદન અને ભક્તિસેવામાં તત્પર છે—તેઓ પણ ધર્મારણ્યના ધર્મને અનુસરતા નિવાસી ગણાય છે।

Verse 104

इत्थमाचारधर्मोयं धर्मारण्यनिवासिनाम् । श्रुतिस्मृत्युक्तधर्मोऽयं युधिष्ठिर निवेदितः

આ રીતે ધર્મારણ્યનિવાસીઓનો આચારધર્મ વર્ણવાયો. હે યુધિષ્ઠિર, શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં કહેલો આ જ ધર્મ તને નિવેદિત થયો છે।