Adhyaya 39
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા નારદને ઉપદેશરૂપ સંવાદમાં કહે છે કે શિસ્તબદ્ધ વેદાધ્યયનમાં નિષ્ઠાવાન શ્રેષ્ઠ દ્વિજસમુદાયો સંહિતા, પદ, ક્રમ અને ઘનપાઠની શુદ્ધ રીતોથી વેદધ્વનિ જાળવે છે. બ્રહ્મા-વિષ્ણુપ્રમુખ દેવો ત્યાં આવી તેમની યજ્ઞધ્વનિ, આચારશુદ્ધિ અને નૈતિક વ્યવસ્થા જોઈ તેને ત્રેતાયુગસદૃશ ધર્મસ્થિતિનું ચિહ્ન માને છે. કલિયુગના વિઘ્નોની પૂર્વશંકાથી દેવો નિયમિત આર્થિક-કર્મવ્યવસ્થા સ્થાપે છે—ચાતુર્વિદ્ય અને ત્રૈવિદ્ય વચ્ચે જીવનોપાર્જનના હિસ્સા, વ્યવસાયની સીમાઓ, પરસ્પર લગ્નનિષેધ અને કુટુંબવિભાગનો ઔપચારિક નિયમ; પાઠમાં નિયામકનું નામ ‘કાજેશ’ જણાવાયું છે. ત્યારબાદ અધ્યાય વિશાળ નોંધપોથી બને છે: સમુદાય સાથે જોડાયેલા 55 ગ્રામોના નામ, પછી દરેક ગ્રામ માટે ગોત્ર-પ્રવર સમૂહો અને ગ્રામવિશેષ ‘ગોત્રદેવી’ (વંશરક્ષિકા દેવી)ની ઓળખ. નારદના પ્રશ્નોથી ગોત્ર, કુલ અને દેવી ઓળખવાની પદ્ધતિ સ્પષ્ટ થાય છે; બ્રહ્મા સ્થળાનુસાર વંશ-પ્રવરનું ક્રમબદ્ધ નકશાંકન આપે છે. અંતે પછીના યુગોમાં સંકર અને પતનને યુગપરિણામ માની સ્વીકારી, છતાં આ રજિસ્ટર ધર્મારણ્ય માટે સંદર્ભરૂપે જાળવાયું છે એમ જણાવે છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि रहस्यं परमं मतम् । एते ब्रह्मविदः प्रोक्ताश्चातुर्विद्या महा द्विजाः
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પુત્ર, સાંભળ; હું પરમ રહસ્યરૂપ મહાન મત કહું છું. આ બ્રહ્મવિદ્, ચતુર્વિદ્યામાં નિપુણ મહાદ્વિજ તરીકે પ્રખ્યાત છે।
Verse 2
स्वाध्यायाश्च वषट्काराः स्वधाकाराश्च नित्यशः । रामाज्ञापालकाश्चैव हनुमद्भक्तितत्पराः
તેઓ સ્વાધ્યાયમાં પરાયણ છે અને નિત્ય ‘વષટ્’ તથા ‘સ્વધા’ ઉચ્ચાર કરે છે; તેઓ રામની આજ્ઞા પાળે છે અને હનુમાનભક્તિમાં સદા તત્પર રહે છે।
Verse 3
एकदा तु ततो देवा ब्रह्माणं समुपागताः । ब्राह्मणान्द्रष्टुकामास्ते ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः
એક વખત બધા દેવો બ્રહ્મા પાસે આવ્યા. બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને અગ્રે રાખીને તેઓ બ્રાહ્મણોના ધર્માચરણને જોવા ઇચ્છતા આવ્યા હતા.
Verse 4
तान्देवानागतान्दृष्ट्वा स्वस्थानाच्चलितास्तु ते । अर्घपाद्यं पुरस्कृत्य मधुपर्कं तथैव च
આવતા દેવોને જોઈ તેઓ પોતાના આસન પરથી ઊભા થયા. અર્ઘ્ય અને પાદ્ય આગળ રાખીને, તેમજ મધુપર્ક પણ આદરપૂર્વક અર્પણ કર્યો.
Verse 5
पूजयित्वा ततो विप्रा देवान्ब्रह्मपुरोगमान् । ब्रह्मात्र उपविष्टास्ते वेदानुच्चारयन्ति हि
પછી તે વિપ્રોએ બ્રહ્માને અગ્રે રાખીને દેવતાઓનું પૂજન કર્યું. ત્યારબાદ બ્રહ્માના સાન્નિધ્યમાં બેસીને તેઓ વેદપાઠ કરવા લાગ્યા.
Verse 6
संहितां च पदं चैव क्रमं घनं तथैव च । उच्चैः स्वरेण कुर्वीत ऋचामृग्वेदसंहिताम्
તેઓ સંહિતા, પદ, ક્રમ અને ઘન—આ સર્વ પાઠવિધિઓમાં ઋગ્વેદની ઋચાઓને ઊંચા અને સ્પષ્ટ સ્વરે પાઠ કરતા; ઋગ્વેદ-સંહિતાનું ગાન કરતા.
Verse 7
सामगाश्च प्रकुर्वंति स्तोत्राणि विविधानि च । शास्त्राणि च तथा याज्यापुरोनुवाक्या स्तथा
અને સામગાન કરનારાઓ વિવિધ સ્તોત્રો ગાતા. તેમ જ શાસ્ત્રભાગો, યાજ્યા મંત્રો અને પુરોનુવાક્યા ઋચાઓનું પણ વિધિપૂર્વક પાઠ થતો.
Verse 8
चतुरक्षरं परं चैव चतुरक्षरमेव च । द्व्यक्षरं च तथा पंचाक्षरं द्वयक्षरमेव च । एतद्यज्ञस्वरूपं च यो जपेज्ज्ञानपूर्वकम्
પરમ ચતુરક્ષરી મંત્ર અને ચતુરક્ષરી સ્વરૂપ, દ્વ્યક્ષરી તથા પંચાક્ષરી અને ફરી દ્વ્યક્ષરી—આને યજ્ઞસ્વરૂપ જાણીને જે જ્ઞાનપૂર્વક જપ કરે…
Verse 9
अंते ब्रह्म पदप्राप्तिः सत्यंसत्यं वदाम्यहम् । एकाग्रमानसाः सर्वे वेदपाठरता द्विजाः
અંતે બ્રહ્મપદની પ્રાપ્તિ થાય છે—આ સત્ય છે, સત્ય છે, હું કહું છું. એકાગ્ર મનથી તે સર્વ દ્વિજ વેદપાઠમાં રત હતા.
Verse 10
तेषामंगणदेशेषु कण्डूयन्ते कचान्मृगाः । ब्राह्मणा वेदमातां च जपंति विधिपूर्वकम्
તેમના આંગણામાં હરણો પોતાના વાળ ખંજવાળતા; અને બ્રાહ્મણો વિધિપૂર્વક ‘વેદમાતા’નો પણ જપ કરતા.
Verse 11
हस्ते धृतांश्च तैर्दर्भान्भक्षंते मृगपोतकाः । निर्वैरं तं तदा दृष्ट्वा आश्रमं गृहमेधिनाम्
તેમના હાથમાં ધરેલા દર્ભને હરણના બચ્ચાં ખાતાં. ગૃહસ્થોનો તે આશ્રમ નિર્વૈર જોઈ (બધા) અચંબિત થયા.
Verse 12
तुतुषुः परमं देवा ऊचुस्ते च परस्परम् । त्रेतायुगमिदानीं च सर्वे धर्मपरायणाः
દેવતાઓ પરમ આનંદિત થયા અને પરસ્પર બોલ્યા—“હવે તો જાણે ત્રેતાયુગ જ આવી ગયું છે; સર્વે ધર્મપરાયણ છે.”
Verse 13
कलिर्दुष्टस्तथा प्रोक्तः किं करिष्यति पापकः । चातुर्विद्यान्समाहूय ऊचुस्ते त्रय एव च
“કલી દુષ્ટ કહેવાયો છે—એ પાપી શું કરશે?” એમ કહી તે ત્રણ દિવ્યજનોએ ચાતુર્વિદ્યોને બોલાવી તેમને સંબોધ્યા।
Verse 14
वृत्त्यर्थं भवतां चैव त्रैविद्यानां तथैव च । विभागं वः प्रदास्यामो यथावत्प्रतिपाल्यताम्
“તમારી જીવનવૃત્તિ માટે અને તેમ જ ત્રૈવિદ્યાઓ માટે પણ, અમે તમને યોગ્ય એવો ભાગ આપશું; તેને શાસ્ત્રવિધિ મુજબ યથાવત્ પાળવો.”
Verse 15
ये वणिजः पुरा प्रोक्ताः षट्त्रिंशच्च सहस्रकाः । त्रिसहस्रास्तु त्रैविद्या दशपंचसहस्रकाः
“પૂર્વે જણાવાયેલા વણિકો છત્રીસ હજાર છે. ત્રૈવિદ્ય ત્રણ હજાર છે, અને દશપંચસહસ્રક પંદર હજાર છે.”
Verse 16
चातुर्विद्यास्तथा प्रोक्ता अन्योन्यं वृत्तिमाश्रिताः । सत्रिभागास्तु त्रैविद्याश्चतुर्भागास्तु चात्रिणः
“આ રીતે ચાતુર્વિદ્ય કહેવાયા, જે પરસ્પર જીવનવૃત્તિમાં એકબીજાને આશ્રય કરતા. ત્રૈવિદ્યોને ત્રણ ભાગ અને ચાત્રિણોને ચાર ભાગ નક્કી થયા.”
Verse 17
वणिजां गृहमागत्य पौरोहित्यस्य नित्यशः । भागं विभज्य संप्रापुः काजेशेन विनिर्मिताः
વણિકોના ઘરોમાં રોજ પુરોહિત્ય સેવા માટે આવી, તેમણે પોતપોતાનો ભાગ વહેંચીને પ્રાપ્ત કર્યો—આ વ્યવસ્થા કાજેશ દ્વારા સ્થાપિત હતી.
Verse 18
परस्परं न विवाहश्चातुर्विद्यत्रिविद्ययोः । चातुर्विद्या मया प्रोक्तास्त्रिविद्यास्तु तथैव च
ચાતુર્વિદ્ય અને ત્રિવિદ્ય વચ્ચે પરસ્પર વિવાહ કરવો નહિ. મેં ચાતુર્વિદ્ય કહ્યા છે અને એ જ રીતે ત્રિવિદ્ય પણ॥
Verse 19
त्रैविभागेन त्रैविद्याश्चतुर्भागेन चात्रिणः । एवं ज्ञातिविभागस्तु काजेशेन विनिर्मितः
ત્રિવિદ્યોને ત્રણ ભાગનો હિસ્સો અને ચાત્રિણોને ચાર ભાગનો હિસ્સો નક્કી થયો. આ રીતે જ્ઞાતિવિભાગ કાજેશ દ્વારા રચાયો॥
Verse 20
कृतकृत्यास्तु ते विप्राः प्रणेमुस्तान्सुरोत्तमान् । वृत्तिं दत्त्वा ततो देवाः स्वस्थानं च प्रतस्थिरे
કૃતકૃત્ય થયેલા તે બ્રાહ્મણોએ દેવશ્રેષ્ઠોને પ્રણામ કર્યા. પછી દેવોએ જીવનવૃત્તિ આપીને પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યું॥
Verse 21
पंचपंचाशद्ग्रामाणां ते द्विजाश्च निवासिनः । चतुर्विद्यास्तु ते प्रोक्तास्तदादि तु त्रिविद्यकाः
તે દ્વિજ પચપન ગામોના નિવાસી બન્યા. તેઓ ‘ચાતુર્વિદ્ય’ કહેવાયા, અને ત્યારથી (અન્ય) ‘ત્રિવિદ્યક’ તરીકે ઓળખાયા॥
Verse 22
चातुर्विद्यस्य गोत्राणि दशपंच तथैव च । भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः ८ कुश एव च
ચાતુર્વિદ્યના ગોત્રો પણ પંદર છે—ભારદ્વાજ, વત્સ, કૌશિક અને કુશ વગેરે॥
Verse 23
जातूकर्ण्यस्तथा कुंतो वशिष्ठो ११ धारणस्तथा
તેમ જ જાતૂકર્ણ્ય અને કુંત; (અગિયારમા) વશિષ્ઠ તથા ધારણ પણ સ્મૃત છે.
Verse 24
आत्रेयो मांडिलश्चैव १४ लौगाक्षश्च १५ ततः परम् । स्वस्थानानां च नामानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः
આત્રેય અને માંડિલ (ચૌદમા), તથા લૌગાક્ષ (પંદરમા); ત્યારબાદ તેમના સ્વસ્થાનોના નામ હું ક્રમશઃ કહું છું.
Verse 25
सीतापूरं च श्रीक्षेत्रं २ मगोडी च ३ तथा स्मृता । ज्येठलोजस्तथा चैव शेरथा च ततः परम्
સીતા પૂર, (બીજું) શ્રીક્ષેત્ર અને (ત્રીજું) મગોડી એમ સ્મૃત છે; ત્યારપછી જ્યેઠલોજ અને શેરથા આવે છે.
Verse 26
छेदे ताली वनोडी च गोव्यंदली तथैव च । कंटाचोषली चैव कोहेचं चंदनस्तथा
છેદ, તાળી, વનોડી; તેમજ ગોવ્યંદલી; અને કંટાચોષલી, કોહેચં તથા ચંદન પણ ઉલ્લેખિત છે.
Verse 27
थलग्रामश्च सोहं च हाथंजं कपडवाणकम् । व्रजन्होरी च वनोडी च फीणां वगोलं दृणस्तथा
થલગ્રામ અને સોહં; હાથેંજં અને કપડવાણકમ્; વ્રજન્હોરી અને વનોડી; તેમજ ફીણાં, વગોલં અને દૃણ પણ કહેવાય છે.
Verse 28
थलजा चारणं सिद्धा भालजाश्च ततः परम् । महोवी आईया मलीआ गोधरी आमतः परम्
થલજા, ચારણ, સિદ્ધા અને પછી ભાલજા; તેમજ મહોવી, આઈયા, મલીઆ, ગોધરી અને ત્યારબાદ આમતઃ।
Verse 29
वाठसुहाली तथा चैव माणजा सानदीयास्तथा । आनन्दीया पाटडीअ टीकोलीया ततः परम्
વાઠસુહાલી પણ; માણજા અને સાનદીયા; પછી આનંદીયા, પાટડીઅ અને ટીકોલીયા ત્યારબાદ।
Verse 30
गंभी धणीआ मात्रा च नातमोरास्तथैव च । वलोला रांत्यजाश्चैव रूपोला बोधणीच वै
ગંભી, ધણીઆ અને માત્રા; તેમજ નાતમોરા પણ; વલોલા અને રાંત્યજા; રૂપોલા અને બોધણી પણ।
Verse 31
छत्रोटा अलु एवा च वासतडीआमतः परम् । जाषासणा गोतीया च चरणीया दुधीयास्तथा
છત્રોટા અને અલુ; પછી વાસતડી ત્યારબાદ; જાષાસણા અને ગોતિયા; તેમજ ચરણિયા અને દુધીયા પણ।
Verse 32
हालोला वैहोला च असाला नालाडास्तथा । देहोलो सौहासीया च संहालीयास्तथैव च
હાલોલા અને વૈહોલા; અસાલા અને નાલાડા તેમજ; દેહોલો, સૌહાસીયા અને સંહાલીયા પણ।
Verse 33
स्वस्थानं पंचपत्ताशद्ग्रामा एते ह्यनुक्रमात् । दत्ता रामेण विधिवत्कृत्वा विप्रेभ्य एव च
આ ક્રમ પ્રમાણે સ્વસ્થાનનાં પંચપંચાશ ગામો છે; રામે વિધિવત્ કર્મ કરીને તે બ્રાહ્મણોને દાનરૂપે આપ્યાં.
Verse 34
अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वस्थानस्य च गोत्रजान् । तथा हि प्रवरांश्चैव यथावद्विधिपूर्वकम्
હવે આગળ હું સ્વસ્થાનના ગોત્રજનો તથા તેમનાં પ્રવર પણ પરંપરા અને વિધિ મુજબ યથાવત્ કહું છું.
Verse 35
ज्ञात्वा तु गोत्रदेवीं च तथा प्रवरमेव च । स्वस्थानं जायते चैव द्विजाः स्वस्थानवासिनः
ગોત્રદેવી તથા પોતાનો પ્રવર જાણવાથી સ્વસ્થાન સાચે જ સિદ્ધ થાય છે; સ્વસ્થાનવાસી દ્વિજ પોતાના યથાર્થ સ્વરૂપમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
Verse 36
नारद उवाच । कथं च जायते गोत्रं कथं तु ज्ञायते कुलम् । कथं वा ज्ञायते देवी तद्वदस्व यथार्थतः
નારદે કહ્યું—ગોત્ર કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે અને કુલ કેવી રીતે ઓળખાય છે? તેમજ દેવી કેવી રીતે જાણી શકાય? તે યથાર્થ રીતે કહો.
Verse 37
ब्रह्मोवाच । सीतापुरं तु प्रथमं प्रवरद्वयमेव च । कुशवत्सौ तथा चात्र मया ते परिकीर्त्तितौ
બ્રહ્માએ કહ્યું—સીતાપુર પ્રથમ છે અને તેનો પ્રવર દ્વય છે; અહીં કુશ અને વત્સ—આ બન્નેને મેં તને જણાવ્યા છે.
Verse 38
१ श्रीक्षेत्रे द्वितीयं चैव गोत्राणां त्रयमेव च । छांदनसस्तथा वत्सस्तृतीयं कुशमेव च
શ્રીક્ષેત્રમાં બીજું નિવાસસ્થાન કહેવાયું છે; ત્યાં ત્રણ ગોત્ર છે—છાંદનસ, વત્સ અને ત્રીજું કુશ ગોત્ર જ.
Verse 39
शोहोली च चतुर्थं वै कुशप्रवरमेव च
શોહોલી ચોથું (સ્થાન) છે; તેનો પ્રવર કુશ જ છે.
Verse 40
श्रेयस्थानं हि षष्ठं वै भारद्वाजः कुशस्तथा
શ્રેયસ્થાન છઠ્ઠું (સ્થાન) છે; ત્યાં (વંશચિહ્ન) ભારદ્વાજ અને કુશ છે.
Verse 41
वटस्थानमष्टमं च निबोध सुतसत्तम
હે શ્રેષ્ઠ પુત્ર! જાણ—વટસ્થાન આઠમું (સ્થાન) છે.
Verse 42
तत्र गोत्रं कुशं कुत्सं भारद्वाजं तथैव च । राज्ञः पुरं नवमं च भारद्वाजप्रवरमेव च ९
ત્યાં ગોત્રો—કુશ, કુત્સ અને ભારદ્વાજ પણ છે. અને રાજ્ઞઃપુર નવમું (સ્થાન) છે; તેનો પ્રવર ભારદ્વાજ જ છે.
Verse 43
कृष्णवाटं दशमं चैव कुशप्रवरमेव च । दहलोडमेकादशं वत्सप्रवरमेव हि
દસમું ‘કૃષ્ણવાટ’ છે, જે ‘કુશ-પ્રવર’થી લક્ષિત છે. અગિયારમું ‘દહલોડ’ છે, જે નિશ્ચયે ‘વત્સ-પ્રવર’થી યુક્ત છે.
Verse 44
चेखलीद्वादशं पौककुशप्रवरमेव च
બારમું ‘ચેખલી’ છે, જે ‘પૌક–કુશ-પ્રવર’થી યુક્ત છે.
Verse 45
चांचोदखे १२ देहोलोडी आत्रयश्च वत्सकुत्सकश्चैव । भारद्वाजीकोणाया च भारद्वाजगोलंदृणाशकुस्तथा
ચાંચોદખ (બાર) માં ‘દેહોલોડી’ આત્રેય પરંપરાથી સંબંધિત છે; તેમજ વત્સ–કુત્સ સાથે પણ જોડાયેલી માનવામાં આવે છે. એ જ રીતે ભારદ્વાજ—કોણાયા અને ભારદ્વાજ—ગોલંદૃણ—આશકુ સાથેના સંબંધો પણ જણાવાયા છે.
Verse 46
थलत्यजाद्वये चैव कुशधारणमेव च । नारणसिद्धा च स्वस्थानं कुत्सं गोत्रं प्रकीर्तितम्
‘થલત્યજા’ નામના યુગ્મમાં, તેમજ ‘કુશધારણ’માં અને ‘નારણસિદ્ધા’માં—આ તેમના પોતાના સ્થાનો કહેવાયા છે; અને તેમની સાથે ‘કુત્સ ગોત્ર’ પ્રખ્યાત છે.
Verse 47
भालजां कुत्सवत्सौ च मोहोवी आकुशस्तथा । ईयाश्लीआ शांडिलश्च गोधरीपात्रमेव च
‘ભાલજા’ કૂત્સ–વત્સ સાથે સંબંધિત છે; અને ‘મોહોવી’ આકુશ પરંપરાની છે. તેમ જ ‘ઈયાશ્લીઆ’, ‘શાંડિલ’ તથા ‘ગોધરી-પાત્ર’ પણ ઉલ્લેખિત છે.
Verse 48
आनंदीया द्वे चैव भारद्वाजशांडिलश्चैव पाटडीआ कुशमेव च
આનંદીયા એવા બે (સમૂહ/સ્થાન) છે; તેમજ ભારદ્વાજ–શાંડિલ્ય પરંપરાથી સંબંધિત લોકો છે; અને કુશ વંશની પાટડીયા પણ છે।
Verse 49
वांसडीआश्चैव जास्वा कौत्समणा वत्सआत्रेयौ गीता आकुशगौतमौ
અને વાંસડીયા તથા જાસ્વા છે; કૌત્સમણા; વત્સ–આત્રેય; તેમજ આકુશ–ગૌતમ પરંપરાથી સંબંધિત ગીતા પણ છે।
Verse 50
चरणीआ भारद्वाजः दुधीआधारणसा हि अहो सोन्नामांडिल्यस्तथा
ચરણીયા ભારદ્વાજ ગોત્રની છે; દুধીયા નિશ્ચયે ધારાṇa શાખાથી સંબંધિત છે; તેમજ સોન્નામાંડિલ્ય પણ છે।
Verse 51
वेलोला हुराश्चैवा असाला कुशश्चैव धारणा च द्वितीय कम्
વેલોલા અને હુરા; તેમજ અસાલા; કુશ પણ; અને ધારાṇa—આ બીજો સમૂહ છે।
Verse 52
नालोला वत्सधारणीया च देलोला कुत्समेव च । सोहासीया भारद्वाजकुशवत्समेव च
નાલોલા વત્સ–ધારણીયા પરંપરાથી સંબંધિત છે; દેલોલા નિશ્ચયે કુત્સ ગોત્રની છે; અને સોહાસીયા પણ ભારદ્વાજ–કુશ–વત્સ પરંપરાથી સંબંધિત છે।
Verse 53
सुहालीआ वत्सं वै प्रोक्तं गोत्राणि यथाक्रमम् । मया प्रोक्तानि चैवात्र स्वस्थानानि यथाक्रमम्
‘સુહાલીઆ’ અને ‘વત્સ’ એમ નિશ્ચયે કહ્યાં છે અને ગોત્રો પણ યથાક્રમે જણાવ્યાં છે. અહીં મેં તેમના-તેમના નિવાસસ્થાન અને વસવાટની જગ્યાઓ પણ ક્રમે પ્રગટ કરી છે.
Verse 54
शीतवाडिया ये प्रोक्ताः कुशो वत्सस्तथैव च । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयो दलमेव च
‘શીતવાડિયા’ કહેવાતા જણાવાયા છે; તેમજ ‘કુશ’ અને ‘વત્સ’ પણ. ‘વિશ્વામિત્ર’ અને ‘દેવરાત’ કહ્યા છે, અને ત્રીજો ‘દલ’ પણ છે.
Verse 55
भार्गवच्यावनाप्नवानौर्वजमदग्निरेव हि । वचार्द्दशेषाबुटला गोत्रदेव्यः प्रकीर्तिताः
ભાર్గવ, ચ્યાવન, આપ્નવાન, ઔર્વ અને જમદગ્નિ—એમ નિશ્ચયે ઘોષિત છે. તેમની સાથે ગોત્રદેવીઓ—વાક્, અર્ધશેષા અને અબુટલા—પણ નામથી કીર્તિત છે.
Verse 56
श्रीक्षेत्रं द्वितीयं प्रोक्तं गोत्रद्वितयमेव च । छांदनसस्तथा वत्सं देवी द्वितयमेव च
‘શ્રીક્ષેત્ર’ને બીજું કહેવાયું છે અને તેમ જ બે ગોત્ર. ‘છાંદનસ’ અને ‘વત્સ’ જણાવાયા છે, તેમજ (સંબંધિત) બે દેવીઓ પણ કહેલી છે.
Verse 57
आंगिरसांबरीषश्च यौवनाश्वस्तथैव च । भृगुच्यवनआप्नवानौ र्वजमदग्निमेव च
આંગિરસ, આંબરીષ અને યૌવનાશ્વ—એમ પણ જણાવાયું છે; તેમજ ભૃગુ, ચ્યાવન, આપ્નવાન, ઔર્વ અને જમદગ્નિ પણ કીર્તિત છે.
Verse 58
देवी भट्टारिका प्रोक्ता द्वितीया शेपला तथा । एतद्वंशोद्भवा ये च शृणु तान्मुनिसत्तम
દેવી ભટ્ટારિકા તરીકે પ્રખ્યાત છે, અને બીજી દેવી શેપલા પણ. આ જ વંશમાં જન્મેલા જે છે, તેમને સાંભળો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ।
Verse 59
सक्रोधनाः सदाचाराः श्रौतस्मार्तक्रियापराः । पंचयज्ञरता नित्यं संबंधसंमाश्रिताः । क्षतज्ञाः क्रतुजाश्चैव ते सर्वे नृपसत्तमाः
તેઓ ધર્મોચિત ક્રોધવાળા, સદાચારવાળા, શ્રૌત અને સ્માર્ત ક્રિયાઓમાં પરાયણ છે. નિત્ય પંચયજ્ઞમાં રત, યોગ્ય સંબંધ અને ધર્મમર્યાદામાં સ્થિત છે. ક્ષતિ-પ્રતિકાર જાણનારા અને ક્રતુજાત—તે સર્વે નૃપશ્રેષ્ઠ છે।
Verse 60
तृतीयं मगोडोआ वै गोत्रद्वितयमेव च । भारद्वाजस्तथा कुत्सं देवी द्वितयमेव च
ત્રીજા તરીકે ‘મગોડોઆ’ કહેવાયું છે, અને બે ગોત્ર પણ—ભારદ્વાજ તથા કુત્સ। તેમજ દેવીઓની એક જોડી પણ (અહીં) જણાવાઈ છે।
Verse 61
आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजस्तथैव च । विश्वामित्रदेव रातौप्रवरत्रयमेव च
આંગિરસ, બાર્હસ્પત્ય અને ભારદ્વાજ—આ પણ જણાવાયા છે. તેમજ વિશ્વામિત્ર–દેવરાત માટે પ્રવરોની ત્રિઆડ પણ ઘોષિત છે।
Verse 62
शेषला बुधला प्रोक्ताधारशांतिस्तथैव च । अस्मिन्ग्रामे च ये जाता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः
શેષલા અને બુધલા કહેવાઈ છે, તેમજ આધારશાંતિ પણ. અને આ ગામમાં જન્મેલા બ્રાહ્મણો સત્યવચન બોલનારા છે।
Verse 63
द्विजपूजाक्रिया युक्ता नानायज्ञक्रियापराः । अस्मिन्गोत्रे समुत्पन्ना द्विजाः सर्वे मुनीश्वराः
બ્રાહ્મણોની પૂજા અને અનેક યજ્ઞોમાં તત્પર, આ ગોત્રમાં જન્મેલા તમામ દ્વિજો મુનીશ્વર સમાન છે.
Verse 64
चतुर्थं शीहोलियाग्रामं गोत्रद्वित यमेव च । विश्वामित्रदेवराततृतीयौदलमेव च
ચોથું ગામ શીહોલિયા છે, જ્યાં બે ગોત્ર છે. ત્રીજું વિશ્વામિત્ર અને દેવરાત (ઔદલ) કહેવાયું છે.
Verse 65
देवी चचाई वै तेषां गोत्रदेवी प्रकीर्तिता । अस्मिन्गोत्रे तुये जाता दुर्बला दीनमा नसाः
દેવી 'ચચાઈ' તેમના કુળદેવી તરીકે પ્રખ્યાત છે. આ ગોત્રમાં જે જન્મે છે, તેઓ દુર્બળ અને દીન મનવાળા હોય છે.
Verse 66
असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम । सर्व्वविद्याप्रवीणाश्च ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तम
હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તે બ્રાહ્મણો અસત્ય બોલનારા અને લોભી હોય છે, પરંતુ હે બ્રહ્મસત્તમ! તેઓ સર્વ વિદ્યાઓમાં પ્રવીણ પણ હોય છે.
Verse 67
ज्येष्ठलोजा पंचमं च स्वस्थानं प्रतिकीर्तितम् । वत्सशीया कुत्सशीया प्रवरद्वितयं स्मृतम्
પાંચમું સ્થાન 'જ્યેષ્ઠલોજા' કહેવાયું છે, જે તેમનું સ્વસ્થાન છે. ત્યાં વત્સશીય અને કુત્સશીય એમ બે પ્રવર માનવામાં આવ્યા છે.
Verse 68
आवरिवृवाप्रः यौवनाश्वभृगुच्यवनआप्नोर्वजमदग्निस्तथैव हि
તેમ જ સ્મરણનીય પિતૃઋષિઓ—આવરિવૃવાપ્ર, યૌવનાશ્વ, ભૃગુ, ચ્યવન, આપ્નોર્વ અને જામદગ્નિ—એવાં છે।
Verse 69
चचाई वत्सगोत्रस्य शांता च कुत्सगोत्रजा । एतैस्त्रिभिः पंचभिश्च द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः
ચચાઈ વત્સ ગોત્રની છે અને શાંતા કૂત્સ ગોત્રજ છે। આ ત્રણ તથા તે પાંચના કારણે આ દ્વિજોને બ્રહ્મસ્વરૂપ માનવામાં આવે છે।
Verse 70
शांता दांताः सुशीलाश्च धन पुत्रैश्च संयुताः । वेदाध्ययनहीनाश्च कुशलाः सर्वकर्मसु
તેઓ શાંત, દાંત અને સુશીલ છે; ધન તથા પુત્રોથી યુક્ત છે. વેદાધ્યયનમાં હીન હોવા છતાં સર્વ કાર્યોમાં કુશળ છે।
Verse 71
सुरूपाश्च सदाचाराः सर्वधर्मेषु निष्ठिताः । दानधर्म्मरताः सर्वे अत्रजा जलदा द्विजाः
તેઓ સુરૂપ, સદાચારવાળા અને સર્વ ધર્મોમાં નિષ્ઠિત છે। અહીં જન્મેલા આ બધા દ્વિજ દાનધર્મમાં રત છે—જલદ મેઘ સમાન।
Verse 72
शेरथाग्रामेषु वै जाताः प्रवरद्वयसंयुताः । कुशभारद्वाजाश्चैव देवीद्वयं तथैव च
તેઓ નિશ્ચયે શેરથા ગામોમાં જન્મેલા છે અને દ્વિપ્રવરથી યુક્ત છે—કુશ અને ભારદ્વાજ; તેમજ તેવી જ રીતે બે દેવીઓ સાથે પણ સંકળાયેલા છે।
Verse 73
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौ दल एव च । आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च
અહીં વિશ્વામિત્ર અને દેવરાત, તેમજ તૃતીય અને દલ પણ જણાવાયા છે; અને એ જ રીતે આંગિરસ, બાર્હસ્પત્ય તથા ભારદ્વાજ—આ પ્રવર/વંશ પણ કહ્યા છે.
Verse 74
कमला च महालक्ष्मीर्द्वितीया यक्षिणी तथा । अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः श्रौतस्मार्त्तरता बुधाः
કમલા અને મહાલક્ષ્મીનો ઉલ્લેખ છે; તેમજ દ્વિતીયા રૂપે યક્ષિણી પણ. અને આ ગોત્રમાં જન્મેલા લોકો શ્રૌત તથા સ્માર્ત—બન્ને આચારોમાં રત, બુદ્ધિમાન હોય છે.
Verse 75
अस्मिन्वंशे च ये जाता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः । अलौल्याश्च महायज्ञा वेदाज्ञाप्रतिपालकाः
અને આ વંશમાં જન્મેલા બ્રાહ્મણો સત્યવક્તા હોય છે; લોભરહિત, મહાયજ્ઞોના કર્તા અને વેદની આજ્ઞાઓના પાલક હોય છે.
Verse 76
दंतालीया भारद्वाजकुत्सशायास्तथैव च । आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च
દંતાલીયો તથા ભારદ્વાજ–કુત્સ–શાય પરંપરાનો પણ ઉલ્લેખ છે; અને એ જ રીતે આંગિરસ, બાર્હસ્પત્ય તથા ભારદ્વાજ—આ પ્રવર પણ જણાવાયા છે.
Verse 77
देवी च यक्षिणी प्रोक्ता द्वितीया कर्मला तथा । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः
દેવી અને યક્ષિણી કહેવાઈ છે; તેમજ દ્વિતીયા રૂપે કર્મલા પણ. અને આ ગોત્રમાં જન્મેલા વાડવ વંશજ ધનવાન અને શુભ હોય છે.
Verse 78
वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः । ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्मपरायणाः
તેઓ વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સુશોભિત, દ્વિજોની પૂજા-ભક્તિમાં પરાયણ, બ્રાહ્મણોને યોગ્ય દાન-ભોજનમાં તત્પર—સર્વે ધર્મપરાયણ છે.
Verse 79
वडोद्रीयान्वये जाताश्चत्वारः प्रवराः स्मृताः । कुशः कुत्सश्च वत्सश्च भारद्वाजस्तथैव च
વડોદ્રીય વંશમાં ચાર પ્રવર સ્મરાય છે—કુશ, કુત્સ, વત્સ અને ભારદ્વાજ.
Verse 80
तत्प्रवराण्यहं वक्ष्ये तथा गोत्राण्यनुक्रमात् । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च
હવે હું તે પ્રવરો તથા ક્રમશઃ ગોત્રો કહું છું—વિશ્વામિત્ર, દેવરાત, તૃતીય અને દલ.
Verse 81
आंगिरसांबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः । भार्गवश्च्यावनाप्नवानौर्वजमदग्निस्तथैव च
આંગિરસ અને અંબરીષ, ત્રીજા યૌવનાશ્વ; તેમજ ભાર્ગવ, ચ્યાવન, આપ્નવાન, ઔર્વ અને જમદગ્નિ પણ.
Verse 82
आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च । कर्मला क्षेमला चैव धारभट्टारिका तथा
તેમજ આંગિરસ, બાર્હસ્પત્ય અને ભારદ્વાજ; તથા કર્મલા, ક્ષેમલા અને ધારભટ્ટારિકા પણ જણાવાય છે.
Verse 83
चतुर्थी क्षेमला प्रोक्ता गोत्रमाता अनुक्रमात् । अस्मिन्गोत्रे तु ये जाताः पंचयज्ञरताः सदा
ક્રમ અનુસાર ચોથી ગોત્રમાતા ‘ક્ષેમલા’ કહેવાય છે. આ ગોત્રમાં જન્મેલા લોકો સદા પંચયજ્ઞોમાં રત રહે છે.
Verse 84
लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायंते बहुप्रजाः । स्नानदानादि निरताः सदा विनिर्जितेंद्रियाः
તેઓ લોભી અને ક્રોધી પણ જન્મે, છતાં બહુ સંતાનથી યુક્ત થાય છે. સ્નાન, દાન વગેરે ધર્મકર્મોમાં નિત્ય રત રહી સદા ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખે છે.
Verse 85
वापीकूपतडागानां कर्तारश्च सहस्रशः । व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवर्जिताः
તેઓ હજારોની સંખ્યામાં વાવ, કૂવો અને તળાવોના નિર્માતા બને છે. વ્રતશીલ અને ગુણજ્ઞ હોવા છતાં તેમને મંદબુદ્ધિ અને વેદવિદ્યાથી વંચિત કહેવાયા છે.
Verse 86
गोदणीयाभिधे ग्रामे गोत्रौ द्वौ तत्र संस्थितौ । वत्सगोत्रं प्रथमकं भारद्वाजं द्वितीयकम्
‘ગોદણીયા’ નામના ગામમાં બે ગોત્રો સ્થાપિત છે—પ્રથમ વત્સ ગોત્ર અને દ્વિતીય ભારદ્વાજ ગોત્ર.
Verse 87
भृगुच्यवनाप्नवानौर्वपुरोध समेव च । शीहरी प्रथमा ज्ञेया द्वितीया यक्षिणी तथा
ભૃગુ, ચ્યવન, આપ્નવ, ઔર્વ, પુરોધ અને સમ—આ પણ આ પરંપરામાં ગણાય છે. શીહરીને પ્રથમ (ગોત્રમાતા) જાણો અને યક્ષિણીને દ્વિતીયા.
Verse 88
अस्मिन्गोत्रोद्भवा विप्रा धनधान्यसमन्विताः । सामर्षा लौल्यहीनाश्च द्वेषिणः कुटिलास्तथा
આ ગોત્રમાં જન્મેલા બ્રાહ્મણો ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ હોય છે. તેઓ સહેલાઈથી રોષે ભરાય, ચંચળતા વિનાના; છતાં દ્વેષી અને કૂટિલ આચરણવાળા પણ છે.
Verse 89
हिंसिनो धनलुब्धाश्च मया प्रोक्तास्तु भूपते
હે ભૂપતે! મેં તેમને હિંસક અને ધનના લોભી તરીકે જ વર્ણવ્યા છે.
Verse 90
कण्टवाडीआ ग्रामे विप्राः कुशगोत्र । शुक्लशुश्च समुद्भवाः । प्रवरं तस्य वक्ष्यामि शृणु त्वं च नृपोत्तम
કણ્ટવાડીયા ગામમાં કુશ-ગોત્રના બ્રાહ્મણો છે અને શુક્લશુની સંતતિ પણ છે. તે વંશનો પ્રવર હું કહું છું—હે નૃપોત્તમ, સાંભળો.
Verse 91
विश्वमित्रो देवरात उदलश्च त्रयः स्मृताः । चचाई देवी सा प्रोक्ता शृणु त्वं नृप सत्तम
વિશ્વામિત્ર, દેવરાત અને ઉદલા—આ ત્રણ પ્રવર ઋષિ તરીકે સ્મરાય છે. ચચાઈ દેવીનું પણ અહીં વર્ણન છે; હે નૃપસત્તમ, સાંભળો.
Verse 92
यजंते क्रतुभिस्तत्र हृष्टचित्तैकमानसाः । सर्वविद्यासु कुशला ब्राह्मणाः सत्यवादिनः
ત્યાં તેઓ હર્ષિત ચિત્ત અને એકાગ્ર મનથી ક્રતુઓ દ્વારા યજ્ઞ કરે છે. તે બ્રાહ્મણો સર્વ વિદ્યાઓમાં કુશળ અને સત્યવચનવાળા છે.
Verse 93
वेखलोया मया प्रोक्ता कुत्सवंशे समुद्भवाः । प्रवरत्रयसंयुक्ताः शृणुत्वं च नृपोत्तम
કુત્સ વંશમાં ઉત્પન્ન અને ત્રિ-પ્રવરથી યુક્ત એવા વેખલોયાઓનું વર્ણન મેં કર્યું છે. હે નૃપોત્તમ, આગળ પણ સાંભળો.
Verse 94
विश्वामित्रो देवराजौदलश्चेति त्रयः स्मृताः । चचाई देवी तेषां वै कुलरक्षाकरी स्मृता
વિશ્વામિત્ર, દેવરાજ-ઔદલ વગેરે ત્રણ પ્રવર તરીકે સ્મરાય છે; અને દેવી ચચાઈ તેમની કુલરક્ષિકા તરીકે માન્ય છે.
Verse 95
ब्राह्मणाश्च महात्मानः सत्त्ववंतो गुणान्विताः । तपस्वियोगिनश्चैव वेदवेदांगपारगाः
તેઓ મહાત્મા બ્રાહ્મણો છે—સત્ત્વસમ્પન્ન, ગુણયુક્ત; તપસ્વી અને યોગી, વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત.
Verse 96
साधवश्च सदाचारा विष्णुभक्तिपरायणाः । स्नानसंध्यापरा नित्यं ब्रह्मभोज्यपरायणाः
તેઓ સાધુ અને સદાચારી છે, વિષ્ણુભક્તિમાં પરાયણ; નિત્ય સ્નાન અને સંધ્યા-વંદનમાં તત્પર, તથા બ્રાહ્મણોને યથોચિત ભોજન કરાવવામાં અડગ.
Verse 97
अस्मिन्वंशे मया प्रोक्ताः शृणुत्वं च अतः परम्
આ વંશ વિષે મેં જે કહ્યું તે કહ્યું; હે રાજન, હવે આગળનું પણ સાંભળો.
Verse 98
देहलोडीआ ये प्रोक्ताः कुत्सप्रवरसंयुताः । आंगिरस आंबरीषो युवनाश्वस्तृतीयकः
જેને ‘દેહલોડીઆ’ કહેવાયા છે, તેઓ કુત્સ-પ્રવરથી યુક્ત છે. તેમના નામ—આંગિરસ, આંબરીષ અને તૃતીય યુવનાશ્વ છે.
Verse 99
गोत्रदेवी मया प्रोक्ता श्रीशेषदुर्बलेति च । कुत्सवंशे च ये जाताः सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः
ગોત્રદેવી મેં ‘શ્રી-શેષ-દુર્બલા’ તરીકે કહી છે. અને કુત્સવંશમાં જન્મેલા લોકો સદ્વૃત્ત અને સત્યભાષી છે.
Verse 100
वेदाध्ययनशीलाश्च परच्छिद्रैकदर्शिनः । सामर्षा लौल्यतो हीना द्वेषिणः कुटिलास्तथा
તેઓ વેદાધ્યયનમાં રત છે, પરંતુ પરના દોષ જ જોનારા છે. તેઓ ક્રોધયુક્ત, ચંચળતા વિનાના, તેમજ દ્વેષી અને કૂટિલ પણ છે.
Verse 110
शांता दांता सुशीलाश्च धनपुत्रसमन्विताः । धर्मारण्ये द्विजाः श्रेष्ठाः क्रतुकर्मणि कोविदाः
ધર્મારણ્યમાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજ શાંત, દાંત (ઇન્દ્રિયનિગ્રહી) અને સુશીલ છે; ધન-પુત્રથી યુક્ત અને યજ્ઞકર્મમાં નિપુણ છે.
Verse 120
हाथीजणे च ये जाता वत्सा भारद्वाजास्तथा । ज्ञानजा यक्षिणी चैव गोत्रदेव्यौ प्रकी र्तिते
અને હાથીજણમાં જે જન્મ્યા છે, તેઓ વત્સ તથા તેમ જ ભારદ્વાજ છે. ત્યાં ‘જ્ઞાનજા’ અને ‘યક્ષિણી’—આ બે ગોત્રદેવીઓ પ્રકીર્તિત છે.
Verse 130
महोत्कटा महाकायाः प्रलंबाश्च महोद्धताः । क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशास्त्र विशारदाः
તેઓ અત્યંત ભયંકર, મહાકાય, લાંબા અને મહાઉદ્ધત છે; ક્લેશના સ્વરૂપ, કૃષ્ણવર્ણ, છતાં સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિશારદ—એ રીતે વર્ણિત છે।
Verse 140
ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्म्म परायणाः
તેઓ સર્વે બ્રહ્મભોજ્ય (શુદ્ધ વૈદિક અર્પણ) પ્રત્યે તત્પર છે અને સર્વે ધર્મપરાયણ છે।
Verse 150
वारणसिद्धाश्च ये प्रोक्ता ब्राह्मणा ज्ञानवित्तमाः । अस्मिन्गोत्रे च ये विप्राः सत्यवादिजितव्रताः
જે બ્રાહ્મણો ‘વારણસિદ્ધ’ તરીકે પ્રખ્યાત—જ્ઞાનધનમાં શ્રેષ્ઠ—અને આ ગોત્રમાં જન્મેલા જે વિપ્રો સત્યવાદી તથા જીતવ્રત (સંયમિત વ્રતધારી) છે, તેમનું અહીં સ્મરણ કરવામાં આવ્યું છે।
Verse 160
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च । देवी चवाई चैवात्र रक्षारूपा व्यवस्थिता
વિશ્વામિત્ર, દેવરાત અને ત્રીજો ઉદલ—આ નામો કહેવાયા; અને અહીં દેવી ચવાઈ રક્ષાશક્તિના સ્વરૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 170
गोधरीयाश्च ये जाता ब्राह्मणा ज्ञानसत्तमाः । गोत्रत्रयमथो वक्ष्ये यथा चैवाप्यनुक्रमात्
અને ગોધરીય તરીકે જન્મેલા જ્ઞાનમાં ઉત્તમ બ્રાહ્મણો; હવે હું ક્રમશઃ ત્રણ ગોત્રોનું વર્ણન કરીશ।
Verse 180
आंगिरसांबरीषौ च यौवनाश्वस्तृतीयकः । देवी चच्छत्रजा चैव द्वितीया शेषला तथा
આંગિરસ અને આંબરીષ નામે પ્રસિદ્ધ છે, ત્રીજો યૌવનાશ્વ છે; તેમજ દેવી ચચ્છત્રજા અને બીજી શેષલા પણ સ્મરાય છે.
Verse 190
साणदां च परं स्थानं पवित्रं परमं मतम् । कुशप्रवरजा विप्रास्तत्रस्थाः पावनाः स्मृताः
સાણદા પરમ સ્થાન છે, અતિ પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યું છે. ત્યાં વસતા કુશ-પ્રવરજ વિપ્રો પાવન કરનાર તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 200
विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव हि । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वेदशास्त्र परायणाः
વિશ્વામિત્ર અને દેવરાત, તેમજ નિશ્ચયે ત્રીજો ઉદલ; આ ગોત્રમાં જન્મેલા લોકો વેદ-શાસ્ત્રમાં પરાયણ છે.
Verse 210
अस्मिन्वंशे समुद्भूता ब्राह्मणा देवतत्पराः । सस्वाधायवषट्कारा वेदशास्त्रप्रवर्तकाः
આ વંશમાં દેવતાઓમાં તત્પર બ્રાહ્મણો ઉત્પન્ન થયા—સ્વાધ્યાય અને વષટ્કાર કરનાર, તથા વેદ-શાસ્ત્રોના પ્રવર્તક અને રક્ષક હતા.
Verse 220
रूपोला परमं स्थानं पवित्रमतिपुण्यदम् । अस्मिन्गोत्रत्रये चैव देवीत्रितयमेव च
રૂપોલા પરમ ધામ છે—પવિત્ર અને અતિપુણ્યદાયક. આ ગોત્રત્રયમાં દેવીત્રય પણ વિદ્યમાન છે.
Verse 230
छत्रोटा च परं स्थानं सर्वलोकैकपूजितम् । कुशगोत्रं समाख्यातं प्रवरत्रयमेव हि
છત્રોટા પરમ પવિત્ર સ્થાન છે, જે સર્વ લોકોમાં એકરૂપે પૂજિત છે. તેનું વંશ ‘કુશ-ગોત્ર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને તેમાં પ્રવરત્રય નિશ્ચિત છે.
Verse 240
अतः परं च संस्थानं जाखासणमुदाहृतम् । गोत्रं वै वात्स्यसंज्ञं तु गोत्रजा शीहुरी तथा । प्रवराणि च पंचैव मया तव प्रकाशितम्
આ પછીનું બીજું સ્થાન ‘જાખાસણ’ તરીકે ઉલ્લેખિત છે. તેનું ગોત્ર ‘વાત્સ્ય’ કહેવાય છે અને તે ગોત્રમાં જન્મેલા ‘શીહુરી’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. તેમના પ્રવર ચોક્કસ પાંચ છે—એ મેં તને પ્રગટ કર્યા છે.
Verse 250
आंगिरसं बार्हस्पत्यं भारद्वाजं तृतीयकम् । अस्मिन्वंशे च ये जाताः ब्राह्मणा पूतमूर्तयः
આંગિરસ, બાર્હસ્પત્ય અને ભારદ્વાજ—આ ત્રણ પ્રવર છે. આ વંશમાં જન્મેલા બ્રાહ્મણો ધર્મથી પરિશુદ્ધ, પવિત્ર સ્વરૂપવાળા ગણાય છે.
Verse 260
अरोगिणः सदा देवाः सत्यव्रतपरायणाः
તેઓ સદા નિરોગી, આચરણમાં દેવતુલ્ય અને સત્યવ્રતમાં સંપૂર્ણ પરાયણ રહે છે.
Verse 270
तस्मिन्गोत्रे द्विजा जाताः पूर्वोक्तगुणशालिनः
તે ગોત્રમાં દ્વિજ જન્મે છે, જે પૂર્વે કહેલા ગુણોથી યુક્ત—ધર્મનિષ્ઠ અને શુચિ આચરણવાળા હોય છે.
Verse 280
कडोव्या नवमं चैव कोहाटोया दशमं तथा । हरडीयैकादशं चैव भदुकीया द्वादशं तथा
કડોવ્યા નવમી કહેવાય છે અને કોહાટોયા દશમી. હરડિયા એકાદશી તથા ભદુકિયા દ્વાદશી એમ માનવામાં આવે છે.
Verse 290
शूद्रेषु जातिभेदः स्यात्कलौ प्राप्ते नराधिप । भ्रष्टाचाराः परं ज्ञात्वा ज्ञातिबंधेन पीडिताः
હે નરાધિપ! કલિયુગ આવતા શૂદ્રોમાં જાતિ-ઉપજાતિના ભેદ ઊભા થશે. શ્રેષ્ઠને જાણીને પણ તેઓ આચારથી ભ્રષ્ટ થઈ, જ્ઞાતિબંધનના દબાણથી પીડિત થશે.
Verse 300
स्वकर्मनिरताः शांताः कृषिकर्मपरायणाः । धर्मारण्यान्नातिदूरे धेनूः संचारयंति ते
તેઓ પોતાના કર્મમાં નિરત, શાંત અને ખેતીકામમાં પરાયણ રહે છે. ધર્મારણ્યથી બહુ દૂર નહીં, તેઓ પોતાની ધેનુઓને ચરાવે અને ફરાવે છે.
Verse 310
वृत्तिं चक्रुर्ब्राह्मणास्तेऽ न्योन्यं मिश्रसमुद्भवाः । अन्यच्च श्रूयतां राजंस्त्रैविद्यानां द्विजन्मनाम्
તે બ્રાહ્મણો પરસ્પર મિશ્ર સંબંધોથી ઉત્પન્ન થઈ, એકબીજામાં જ પોતાની જીવિકા ગોઠવવા લાગ્યા. હે રાજન! ત્રિવેદજ્ઞ દ્વિજોના વિષયમાં વધુ પણ સાંભળો.
Verse 320
यदि जीवति दैवाच्चेद्भ्रष्टाचारा भवेदिति
જો દૈવવશ તે જીવતો રહે, તો તે આચારથી ભ્રષ્ટ બને છે—એવું કહેવાય છે.
Verse 326
एकादशसमा ये च बहिर्ग्रामे वसंति ते । एवं भेदाः समभवन्नाना मोढद्विजन्मनाम् । युगानुसारात्कालेन ज्ञातीनां च वृषस्य वा
જે અગિયાર વર્ષ સુધી ગામની બહાર વસતા હતા—એ રીતે મોઢ દ્વિજોમાં અનેક ભેદો ઊભા થયા. યુગક્રમ અનુસાર સમય જતા જ્ઞાતિઓમાં તથા વૃષ (વંશ-શાખા) વિષયે પણ ભેદ પ્રગટ થયા.