Adhyaya 22

Verse 1

सूत उवाच । एवं शिवतमः पंथाः शिवेनैव प्रदर्शितः । नृणां संसृतिबद्धानां सद्योमुक्तिकरः परः

સૂત બોલ્યા—આ રીતે પરમ શિવમય માર્ગ સ્વયં શિવે જ દર્શાવ્યો છે; સંસારબંધનમાં બંધાયેલા મનુષ્યો માટે તે સર્વોત્તમ છે અને તત્કાળ મુક્તિ આપનાર છે।

Verse 2

अथ दुर्मेधसां पुंसां वेदेष्वनधिकारिणाम् । स्त्रीणां द्विजातिबंधूनां सर्वेषां च शरीरिणाम्

હવે—મંદબુદ્ધિ પુરુષો માટે, વેદોમાં અનધિકારી લોકો માટે, સ્ત્રીઓ માટે, દ્વિજાતિબંધુઓ (પરંતુ વેદાધિકાર વિનાના) માટે, અને સર્વ દેહધારી જીવો માટે—

Verse 3

एष साधारणः पंथाः साक्षात्कैवल्यसाधनः । महामुनिजनैः सेव्यो देवैरपि सुपूजितः

આ સર્વસાધારણ માર્ગ સాక్షાત્ કૈવલ્યનું સાધન છે. મહામુનિગણો તેને સેવાવે છે અને દેવતાઓ પણ તેને અતિ પૂજ્ય માને છે.

Verse 4

यत्कथाश्रवणं शंभोः संसारभयनाशनम् । सद्योमुक्तिकरं श्लाघ्यं पवित्रं सर्वदेहिनाम्

શંભુની કથાનું શ્રવણ સંસારભયનો નાશ કરે છે. તે તત્ક્ષણ મુક્તિ આપનારું, પ્રશંસનીય અને સર્વ દેહધારીઓને પવિત્ર કરનારું છે.

Verse 5

अज्ञानतिमिरांधानां दीपोऽयं ज्ञानसिद्धिदः । भवरोगनिबद्धानां सुसेव्यं परमौषधम्

અજ્ઞાનના અંધકારથી અંધ થયેલાઓ માટે આ દીપક છે, જે જ્ઞાનસિદ્ધિ આપે છે. ભવ-રોગથી બંધાયેલાઓ માટે આ સદૈવ સેવનીય પરમ ઔષધ છે.

Verse 6

महापातकशैलानां वज्रघातसुदारुणम् । भर्जनं कर्मबीजानां साधनं सर्व संपदाम्

આ મહાપાતકરૂપ પર્વતો પર અત્યંત દારુણ વજ્રાઘાત છે. તે કર્મબીજોને દહન કરે છે અને સર્વ મંગલસંપત્તિનું સાધન છે.

Verse 7

ये शृण्वंति सदा शम्भोः कथां भुवनपावनीम् । ते वै मनुष्या लोकेस्मिन्रुद्रा एव न संशयः

જે સદા શંભુની ભુવનપાવની કથા સાંભળે છે, તે મનુષ્યો આ લોકમાં નિઃસંદેહ રુદ્રસ્વરૂપ જ છે.

Verse 8

शृण्वतां शूलिनो गाथां तथा कीर्तयतां सताम् । तेषां पादरजांस्येव तीर्थानि मुनयो जगुः

જે ત્રિશૂલધારી શિવની ગાથા સાંભળે છે અને સજ્જનો તેને કીર્તન કરે છે, તેમના ચરણોની ધૂળ પણ મુનિઓએ તીર્થ કહી છે.

Verse 9

तस्मान्निश्रेयसं गन्तुं येभिवांछंति देहिनः । ते शृण्वंतु सदा भक्त्या शैवीं पौराणिकीं कथाम्

અતએવ જે દેહધારી જીવો પરમ કલ્યાણ (નિઃશ્રેયસ) પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છે છે, તેઓ સદા ભક્તિપૂર્વક શૈવ પૌરાણિક કથા સાંભળે.

Verse 10

यद्यशक्तः सदा श्रोतुं कथां पौराणिकीं नरः । मुहूर्तं वापि शृणुयान्नियतात्मा दिनेदिने

જો કોઈ મનુષ્ય હંમેશાં પૌરાણિક કથા સાંભળવામાં અસમર્થ હોય, તો પણ સંયમિત ચિત્તે રોજેરોજ ઓછામાં ઓછું એક મુહૂર્ત તો સાંભળે.

Verse 11

अथ प्रतिदिनं श्रोतुमशक्तो यदि मानवः । पुण्यमासेषु वा पुण्ये दिने पुण्यतिथिष्वपि

અને જો કોઈ વ્યક્તિ દરરોજ સાંભળવામાં અસમર્થ હોય, તો પવિત્ર માસોમાં, અથવા શુભ દિવસોમાં, તેમજ પુણ્ય તિથિઓમાં પણ શ્રવણ કરે.

Verse 12

यः शृणोति कथां रम्यां पुराणैः समुदीरिताम् । स निस्तरति संसारं दग्ध्वा कर्ममहाटवीम्

જે પુરાણોમાં ઉચ્ચારાયેલી રમણીય કથા સાંભળે છે, તે કર્મરૂપ મહાવનને દગ્ધ કરીને સંસારથી પાર ઉતરે છે.

Verse 13

मुहूर्त्तं वा तदर्द्धं वा क्षणं वा पावनीं कथाम् । ये शृण्वंति सदा भक्त्या न तेषामस्ति दुर्गतिः

મુહૂર્ત જેટલું, તેનું અર્ધ, કે ક્ષણમાત્ર પણ—જે ભક્તિપૂર્વક સદા આ પાવન કથા સાંભળે છે, તેમને કદી દુર્ગતિ થતી નથી।

Verse 14

यत्फलं सर्वयज्ञेषु सर्वदानेषु यत्फलम् । सकृत्पुराणश्रवणात्तत्फलं विंदते नरः

બધા યજ્ઞોમાં જે ફળ અને બધા દાનોમાં જે ફળ—પુરાણનું એકવાર શ્રવણ કરવાથી મનુષ્ય એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 15

कलौ युगे विशेषेण पुराणश्रवणादृते । नास्ति धर्मः परः पुंसां नास्ति मुक्तिपथः परः

કલિયુગમાં વિશેષ કરીને પુરાણ-શ્રવણ વિના મનુષ્યો માટે ન કોઈ પરમ ધર્મ છે, ન મુક્તિનો કોઈ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે।

Verse 16

पुराणश्रवणाच्छंभोर्नास्ति संकीर्तनं परम् । अत एव मनुष्याणां कल्पद्रुममहाफलम्

શંભુ (શિવ) માટે પુરાણ-શ્રવણથી ઊંચું કોઈ સંકીર્તન નથી; તેથી તે મનુષ્યો માટે કલ્પવૃક્ષ સમાન મહાફળદાયક બને છે।

Verse 17

कलौ हीनायुषो मर्त्या दुर्बलाः श्रमपीडिताः । दुर्मेधसो दुःखभाजो धर्माचारविवर्जिताः

કલિયુગમાં મર્ત્યો અલ્પાયુ, દુર્બળ અને શ્રમથી પીડિત હોય છે; તેમની બુદ્ધિ મંદ થાય છે, તેઓ દુઃખના ભાગી બને છે અને ધર્માચારથી વંચિત રહે છે।

Verse 18

इति संचिंत्य कृपया भगवान्बादरायणः । हिताय तेषां विदधे पुराणाख्यं सुधारसम्

આ રીતે કરુણાથી વિચાર કરીને ભગવાન બાદરાયણ (વ્યાસ)એ તેમના હિતાર્થે પુરાણ નામનું અમૃતસાર રચ્યું.

Verse 19

पिबन्नेवामृतं यत्नादेतत्स्यादजरामरः । शम्भोः कथामृतं कुर्यात्कुलमेवाजरामरम्

યત્નપૂર્વક અમૃત પીને મનુષ્ય અજર-અમર બને છે; તેમ જ શંભુની કથામૃત પોતાની કુલને પણ અજર-અમર કરે છે.

Verse 20

बालो युवा दरिद्रो वा वृद्धो वा दुर्बलोऽपि वा । पुराणज्ञः सदा वन्द्यः पूज्यश्च सुकृतार्थिभिः

તે બાળક હોય, યુવાન હોય, ગરીબ હોય, વૃદ્ધ હોય કે દુર્બળ પણ હોય—પુરાણજ્ઞ સદા વંદનીય અને પુણ્ય ઇચ્છનારાઓ દ્વારા પૂજનીય છે.

Verse 21

नीचबुद्धिं न कुर्वीत पुराणज्ञे कदाचन । यस्य वक्त्रांबुजाद्वाणी कामधेनुः शरीरिणाम्

પુરાણજ્ઞ વિષે કદી નીચબુદ્ધિ ન કરવી; કારણ કે તેના મુખકમળમાંથી નીકળતી વાણી દેહધારીઓ માટે કામધેનુ સમાન છે.

Verse 22

गुरवः संति लोकेषु जन्मतो गुणतस्तथा । तेषामपि च सर्वेषां पुराणज्ञः परो गुरुः

લોકમાં જન્મથી અને ગુણથી પણ ગુરુઓ હોય છે; પરંતુ તે સૌમાં પુરાણજ્ઞ પરમ ગુરુ છે.

Verse 23

भवकोटिसहस्रेषु भूत्वाभूत्वावसीदति । यो ददात्यपुनर्वृत्तिं कोऽन्यस्तस्मात्परो गुरुः

કરોડો-હજારો ભવોમાં વારંવાર જન્મ-મરણ ભોગવી જીવ થાકી ને અવસન્ન થાય છે. જે પુનર્જન્મની નિવૃત્તિ, એટલે મોક્ષ આપે છે—તેના કરતાં પરમ ગુરુ બીજો કોણ?

Verse 24

पुराणज्ञः शुचिर्दांतः शांतो विजितमत्सरः । साधुः कारुण्यवान्वाग्मी वदेत्पुण्यकथां सुधी

પુરાણજ્ઞ, શુચિ, ઇન્દ્રિયદમનવાળો, શાંત, મત્સરવિજયી, સાધુ, કરુણાવાન અને વાગ્મી—એવો વિદ્વાન પવિત્ર પુણ્યકથા કહેશે.

Verse 25

व्यासासनं समारूढो यदा पौराणिको द्विजः । असमाप्तप्रसंगश्च नमस्कुर्यान्न कस्य चित्

જ્યારે પુરાણવાચક દ્વિજ વ્યાસાસન પર આરૂઢ હોય અને પ્રસંગ હજી પૂર્ણ ન થયો હોય, ત્યારે તે કોઈને માટે ઊભો થઈ નમસ્કાર ન કરે.

Verse 26

ये धूर्ता ये च दुर्वृत्ता ये चान्ये विजिगीषवः । तेषां कुटिलवृत्तीनामग्रे नैव वदेत्कथाम्

જે ધૂર્ત, જે દુર્વૃત્ત અને જે અન્ય વિજયલોલુપ હોય—એવા કૂટિલવૃત્તિવાળાઓની સામે કથા કદી ન કહેવી.

Verse 27

न दुर्जनसमाकीर्णे न शूद्रश्वापदावृते । देशे न द्यूतसदने वदेत्पुण्यकथां सुधीः

દુર્જનોથી ભરેલા સ્થાને, શૂદ્રો અને હિંસક પશુઓથી આવૃત પ્રદેશમાં, તેમજ જુગારખાનામાં—વિદ્વાન પુણ્યકથા ન કહે.

Verse 28

सद्ग्रामे सुजनाकीर्णे सुक्षेत्रे देवतालये । पुण्ये नदनदीतीरे वदेत्पुण्यकथां सुधीः

સદગ્રામમાં, સજ્જનોથી ભરેલા સ્થાને, પવિત્ર ક્ષેત્રમાં અથવા દેવાલયમાં, તથા પુણ્ય નદી-નદીનાં તટે—સુધી પુરુષે પુણ્યકથા કહેવી જોઈએ।

Verse 29

शिवभक्तिसमायुक्ता नान्यकार्येषु लालसा । वाग्यताः सुश्रवोऽव्यग्राः श्रोतारः पुण्यभागिनः

જે શ્રોતાઓ શિવભક્તિથી યુક્ત, અન્ય કાર્યોમાં લાલસા વિનાના, વાણી સંયમી, શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળનાર અને અવ્યગ્ર હોય—તેઓ જ પુણ્યના ભાગીદાર છે।

Verse 30

अभक्ता ये कथां पुण्यां शृण्वंति मनुजाधमाः । तेषां पुण्यफलं नास्ति दुःखं स्याज्जन्मजन्मनि

જે અભક્ત, મનુષ્યોમાં અધમ, આ પુણ્યકથા સાંભળે—તેમને તેનું પુણ્યફળ મળતું નથી; જન્મે જન્મે દુઃખ તેમનો પીછો કરે છે।

Verse 31

पुराणं ये त्वसंपूज्य तांबूलाद्यैरुपायनैः । शृण्वंति च कथां भक्त्या दरिद्राः स्युर्न पापिनः

જે તાંબૂલ વગેરે ઉપહારોથી પુરાણનું પૂજન ન કરી શકે, છતાં ભક્તિથી કથા સાંભળે—તે ગરીબ હોય તો પણ પાપી નથી।

Verse 32

कथायां कीर्त्यमानायां ये गच्छंत्यन्यतो नराः । भोगांतरे प्रणश्यंति तेषां दाराश्च संपदः

કથા કીર્તિત થતી હોય ત્યારે જે પુરુષો ત્યાંથી ઊઠીને અન્યત્ર જાય છે—ભોગોની વચ્ચે જ તેમની પત્નીઓ અને સંપત્તિ નાશ પામે છે।

Verse 33

सोष्णीषमस्तका ये च कथां शृण्वंति पावनीम् । ते बलाकाः प्रजायन्ते पापिनो मनुजाधमाः

જે પાપી, મનુષ્યોમાં અધમ, માથું ઢાંકીને (અશ્રદ્ધાથી) પાવન કથા સાંભળે છે, તે બલાકા (બગલો/સારસ) પક્ષી બની જન્મે છે।

Verse 34

तांबूलं भक्षयन्तो ये कथां शृण्वंति पावनीम् । स्वविष्ठां खादयंत्येतान्नरके यमकिंकराः

જે તાંબૂલ (પાન) ચાવતાં ચાવતાં પાવન કથા સાંભળે છે, તેમને નરકમાં યમના દૂત તેમના પોતાના મલ જ ખવડાવે છે।

Verse 35

ये च तुंगासनारूढाः कथां शृण्वंति दांभिकाः । अक्षयान्नरकान्भुक्त्वा ते भवंत्येव वायसाः

જે દંભી ઊંચા આસન પર બેસીને પાવન કથા સાંભળે છે, તે ‘અક્ષય’ નરકો ભોગવીને નિશ્ચયે કાગડા બને છે।

Verse 36

ये च वीरासनारूढा ये च मंचकसंस्थिताः । शृण्वंति सत्कथां ते वै भवंत्यनृजुपादपाः

જે વીરાસનમાં બેસીને, અથવા ખાટ/મંચક પર બેસીને-સૂઈને સત્કથા સાંભળે છે, તે વાંકાં પાદપ (વક્ર વૃક્ષ) બને છે।

Verse 37

असंप्रणम्य शृण्वंतो विषवृक्षा भवंति ते । कथां शयानाः शृण्वन्तो भवंत्यजगरा नराः

જે પ્રણામ કર્યા વિના કથા સાંભળે છે, તે વિષવૃક્ષ બને છે; અને જે સૂઈને કથા સાંભળે છે, તે અજરગર (મહાસર્પ) બને છે।

Verse 38

यः शृणोति कथां वक्तुः समानासनमाश्रितः । गुरुतल्पसमं पापं संप्राप्य नरकं व्रजेत्

વક્તાના સમાન આસન પર બેસીને જે કથા સાંભળે છે, તે ગુરુતલ્પસમ મહાપાપ પામી નરકમાં જાય છે.

Verse 39

ये निंदंति पुराणज्ञं कथां वा पापहारिणीम् । ते वै जन्मशतं मर्त्याः शुनका संभवंति च

જે પુરાણજ્ઞની નિંદા કરે છે અથવા પાપહારિણી પવિત્ર કથાનું અપમાન કરે છે, તે મર્ત્યો સો જન્મ સુધી કૂતરાની યોનિ પામે છે.

Verse 40

कथायां वर्तमानायां ये वदंति नराधमाः । ते गर्दभाः प्रजायन्ते कृकलासास्ततः परम्

કથા ચાલતી હોય ત્યારે જે અધમ પુરુષો વાતો કરે છે, તેઓ ગધેડા બની જન્મે છે; ત્યારબાદ ગરોળીની યોનિ પામે છે.

Verse 41

कदाचिदपि ये पुण्यां न शृण्वंति कथां नराः । ते भुक्त्वा नरकान्घोरान्भ वंति वनसूकराः

જે મનુષ્યો ક્યારેય પુણ્યદાયિની કથા સાંભળતા નથી, તેઓ ઘોર નરકો ભોગવી પછી વનસૂકર (જંગલી ડુક્કર) બને છે.

Verse 42

ये कथामनुमोदन्ते कीर्त्यमानां नरोत्तमाः । अशृण्वंतोऽपि ते यांति शाश्वतं परमं पदम्

કીર્તિત થતી પવિત્ર કથાને જે નરોત્તમો અનુમોદન કરીને આનંદિત થાય છે, તેઓ ન સાંભળ્યા છતાં શાશ્વત પરમ પદને પામે છે.

Verse 43

कथायां कीर्त्यमानायां विघ्नं कुर्वंति ये शठाः । कोट्यब्दान्नरकान्भुक्त्वा भवंति ग्रामसूकराः

પવિત્ર પૌરાણિક કથા કીર્તન થતી વખતે જે કપટી લોકો વિઘ્ન કરે છે, તેઓ કરોડ વર્ષ નરકભોગ ભોગવી અંતે ગામના ડુક્કર બને છે।

Verse 44

ये श्रावयंति मनुजान्पुण्यां पौराणिकीं कथाम् । कल्पकोटिशतं साग्रं तिष्ठंति ब्रह्मणः पदम्

જે લોકો મનુષ્યોને પુણ્યમય પૌરાણિક કથા સાંભળાવે છે, તેઓ સાગ્ર શતકોટિ કલ્પ સુધી બ્રહ્માના પદમાં નિવાસ કરે છે।

Verse 45

आसनार्थं प्रयच्छंति पुराणज्ञस्य ये नराः । कम्बलाजिनवासांसि मञ्चं फलकमेव च

જે લોકો પુરાણજ્ઞ માટે આસનરૂપે કમ્બળ, મૃગચર્મ, વસ્ત્ર, ખાટ અથવા લાકડાનું ફળક પણ આપે છે, તેઓ મહાપુણ્ય પામે છે।

Verse 46

स्वर्गलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् । स्थित्वा ब्रह्मादिलोकेषु पदं यांति निरामयम्

તેઓ સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરીને ઇચ્છિત ભોગો ભોગવે છે; પછી બ્રહ્મા આદિના લોકોમાં રહી અંતે નિરામય, નિર્મળ પરમ પદને પામે છે।

Verse 47

पुराणज्ञस्य यच्छंति ये सूत्रवसनं नवम् । भोगिनो ज्ञानसंपन्नास्ते भवंति भवेभवे

જે પુરાણજ્ઞને નવું વસ્ત્ર (નવાં કપડાં) અર્પણ કરે છે, તેઓ જન્મે જન્મે સમૃદ્ધ ભોગી અને જ્ઞાનસંપન્ન બને છે।

Verse 48

ये महापातकैर्युक्ता उपपातकिनश्च ये । पुराणश्रवणादेव ते यांति परमं पदम्

મહાપાતકોથી યુક્ત અને ઉપપાતકી એવા લોકો પણ માત્ર પુરાણ-શ્રવણથી પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 49

अत्र वक्ष्ये महापुण्यमितिहासं द्विजोत्तमाः । शृण्वतां सर्वपापघ्नं विचित्रं सुमनोहरम्

હે દ્વિજોત્તમો! અહીં હું મહાપુણ્યદાયક ઇતિહાસ કહું છું—શ્રવણ કરનારાના સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર, વિચિત્ર અને અતિમનોહર.

Verse 50

दक्षिणापथमध्ये वै ग्रामो बाष्कलसंज्ञितः । तत्र संति जनाः सर्वे मूढाः कर्मविवर्जिताः

દક્ષિણાપથના મધ્યમાં ‘બાષ્કલ’ નામનું એક ગામ છે; ત્યાંના બધા લોકો મૂઢ અને ધર્મકર્મથી વંચિત છે.

Verse 51

न तत्र ब्राह्मणाचाराः श्रुतिस्मृतिपराङ्मुखाः । जपस्वाध्यायरहिताः परस्त्री विषयातुराः

ત્યાં બ્રાહ્મણાચાર નથી; તેઓ શ્રુતિ-સ્મૃતિથી વિમુખ, જપ-સ્વાધ્યાયથી રહિત, અને પરસ્ત્રી તથા વિષયલાલસાથી વ્યાકુળ છે.

Verse 52

कृषीवलाः शस्त्रधरा निर्देवा जिह्मवृत्तयः । न जानंति परं धर्मं ज्ञानवैराग्यलक्षणम्

તેઓ માત્ર ખેડૂત અને શસ્ત્રધારી, દેવવિહિન અને વાંકાવૃત્તિવાળા છે; જ્ઞાન-વૈરાગ્યલક્ષણ પરમ ધર્મને તેઓ જાણતા નથી.

Verse 53

स्त्रियश्च पापनिरताः स्वैरि ण्यः कामलालसाः । दुर्बुद्धयः कुटिलगाः सद्गताचारवर्जिताः

અને ત્યાં કેટલીક સ્ત્રીઓ પાપાચારમાં રત, સ્વૈરિણી, કામભોગની લાલસાવાળી, દુષ્ટબુદ્ધિ અને કૂટિલ માર્ગવાળી, તથા સદાચાર અને સદ્ગતિના નિયમોથી વંચિત હતી।

Verse 54

तत्रैको विदुरो नाम दुरात्मा ब्राह्मणाधमः । आसीद्वेश्यापतिर्योऽसौ सदारोऽपि कुमार्गगः

ત્યાં ‘વિદુર’ નામનો એક માણસ હતો—દુરાત્મા, બ્રાહ્મણોમાં અધમ. તે વેશ્યાનો પોષક-રક્ષક બની રહ્યો; અને પત્ની હોવા છતાં પણ કુમાર્ગે ચાલતો હતો।

Verse 55

स्वपत्नीं बंदुलां नाम हित्वा प्रतिनिशं तथा । वेश्याभवनमासाद्य रमते स्मरपीडितः

તે ‘બંદુલા’ નામની પોતાની પત્નીને ત્યજી, પ્રત્યેક રાત્રે વેશ્યાગૃહમાં જઈ, કામદેવની પીડાથી વ્યાકુળ થઈ ત્યાં રમણ કરતો હતો।

Verse 56

सापि तस्यांगना रात्रौ वियुक्ता नवयौवना । असहंती स्मरावेशं रेमे जारेण संगता

તેની તે નવયૌવના પત્ની પણ, રાત્રે પતિથી વિયોગ પામી, કામાવેશ સહન ન કરી શકી અને જાર સાથે સંગ થઈ રમણ કરવા લાગી।

Verse 57

तां कदाचिद्दुराचारां जारेण सह संगताम् । दृष्ट्वा तस्याः पतिः क्रोधादभि दुद्राव सत्वरः

એક વખત તે દુર્આચારિણીને જાર સાથે સંગત થયેલી જોઈ, તેનો પતિ ક્રોધથી ભરાઈ તત્કાળ તેમની તરફ દોડી ગયો।

Verse 58

जारे पलायिते पत्नीं गृहीत्वा स दुराशयः । संताड्य मुष्टिबंधेन मुहुर्मुहुरताडयत्

જાર ભાગી ગયો ત્યારે તે દુષ્ટબુદ્ધિ પુરુષે પત્નીને પકડી, મુઠ્ઠી બાંધીને તેને વારંવાર માર્યો।

Verse 59

सा नारी पीडिता भर्त्रा कुपिता प्राह निर्भया । भवान्प्रतिनिशं वेश्यां रमते का गतिर्मम

પતિથી પીડિત તે સ્ત્રી ક્રોધિત થઈ પણ નિર્ભય બોલી—“તમે તો દરરોજ રાત્રે વેશ્યામાં રમો છો; તો મારી ગતિ શું, મારું શરણ કોણ?”

Verse 60

अहं रूपवती योषा नवयौवनशालिनी । कथं सहिष्ये कामार्ता तव संगतिवर्जिता

“હું રૂપવતી સ્ત્રી છું, નવયૌવનથી શોભિત; તારા સંગથી વંચિત રહી કામાતુર હું કેવી રીતે સહન કરું?”

Verse 61

इत्युक्तः स तया तन्व्या प्रोवाच ब्राह्मणाधमः । युक्तमेव त्वयोक्तं हि तस्माद्वक्ष्यामि ते हितम्

તે સુકુમારી એમ બોલતાં તે અધમ બ્રાહ્મણે કહ્યું—“તમે યોગ્ય જ કહ્યું છે; તેથી હું તમારું હિત કહું છું.”

Verse 62

जारेभ्यो धनमाकृष्य तेभ्यो देहि परां रतिम् । तद्धनं देहि मे सर्वं पण्यस्त्रीणां ददामि तत्

“જારો પાસેથી ધન ખેંચી લઈને તેમને પરમ રતિ આપ; પછી એ બધું ધન મને આપ—હું તે પণ্যસ્ત્રીઓને આપી દઈશ.”

Verse 63

एवं संपूर्यते कामो ममापि च वरानने । तथेति भर्तृवचनं प्रतिजग्राह सा वधूः

“હે સુમુખી! આ રીતે મારી પણ ઇચ્છા પૂર્ણ થશે.” પતિના વચન સાંભળી તે વધૂએ “તથાસ્તુ” કહી સ્વીકાર્યું.

Verse 64

एवं तयोस्तु दंपत्योर्दुराचारप्रवृत्तयोः । कालेन निधनंप्राप्तः स विप्रो वृषलीपतिः

આ રીતે તે દંપતી દુર્વર્તનમાં પ્રવૃત્ત રહ્યા; કાળક્રમે તે વિપ્ર—વૃષલીનો પતિ—મૃત્યુને પામ્યો.

Verse 65

मृते भर्तरि सा नारी पुत्रैः सह निजालये । उवास सुचिरं कालं किंचिदुत्क्रांतयौवना

પતિના મૃત્યુ પછી તે સ્ત્રી પુત્રો સાથે પોતાના ઘરમાં લાંબા સમય સુધી રહી; તેનું યૌવન થોડું ઓસર્યું હતું.

Verse 66

एकदा दैवयोगेन संप्राप्ते पुण्यपर्वणि । सा नारी बंधुभिः सार्धं गोकर्णं क्षेत्र माययौ

એક વાર દૈવયોગે પુણ્યપર્વનો દિવસ આવ્યો ત્યારે તે સ્ત્રી બંધુઓ સાથે ગોકર્ણ-ક્ષેત્રે ગઈ.

Verse 67

तत्र तीर्थजले स्नात्वा कस्मिंश्चिद्देवतालये । शुश्राव देवमुख्यानां पुण्यां पौराणिकीं कथाम्

ત્યાં તીર્થજળમાં સ્નાન કરીને, એક દેવાલયમાં તેણે દેવોમાં શ્રેષ્ઠના વિષયની પવિત્ર પૌરાણિક કથા સાંભળી.

Verse 68

योषितां जारसक्तानां नरके यमकिंकराः । संतप्तलोहपरिघं क्षिपंति स्मरमंदिरे

નરકમાં યમના કિંકરો પરપુરુષાસક્ત સ્ત્રીઓ પર ‘સ્મરમંદિર’ નામના કામજન્ય યાતનાસ્થાને લાલગરમ લોખંડના પરિઘો ફેંકે છે।

Verse 69

इति पौराणिकेनोक्तां सा श्रुत्वा धर्मसंहिताम् । तमुवाच रहस्येषा भीता ब्राह्मणपुंगवम्

પૌરાણિક વક્તાએ કહેલી ધર્મસંહિતા સાંભળી તે ભયભીત થઈ અને એકાંતમાં તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને કહ્યું।

Verse 70

ब्रह्मन्पापमजानंत्या मयाचरितमुल्बणम् । यौवने कामचारेण कौटिल्येन प्रवर्तितम्

હે બ્રાહ્મણ! પાપ છે એમ અજાણતાં મેં યુવાનીમાં કામાચાર અને કપટથી પ્રેરાઈને અત્યંત ઘોર કર્મ કર્યું।

Verse 71

इदं त्वद्वचनं श्रुत्वापुराणार्थविजृंभि तम् । भीतिर्मे महती जाता शरीरं वेपते मुहुः

પુરાણાર્થને વિસ્તારે એવા તમારા વચનો સાંભળી મને મહાભય થયો છે; મારું શરીર વારંવાર કંપે છે।

Verse 72

धिङ्मां दुरिंद्रियासक्तां पापां स्मरविमोहिताम् । अल्पस्य यत्सुखस्यार्थे घोरां यास्यामि दुर्गतिम्

મારા પર ધિક્કાર—દુષ્ટ ઇન્દ્રિયોમાં આસક્ત, પાપિણી, કામમોહિત! અલ્પ સુખ માટે હું ભયંકર દુર્ગતિને પામીશ।

Verse 73

कथं पश्यामि मरणे यमदूतान्भयंकरान् । कथं पाशैर्बलात्कंठे बध्यमाना धृतिं लभे

મૃત્યુ સમયે યમરાજના ભયંકર દૂતોને હું કેવી રીતે જોઈ શકીશ? જ્યારે તેઓ બળપૂર્વક મારા ગળામાં પાશ બાંધશે, ત્યારે હું કેવી રીતે ધીરજ રાખીશ?

Verse 74

कथं सहिष्ये नरके खंडशो देहकृंतनम । पुनः कथं पतिष्यामि संतप्ता क्षारकर्दमे

નરકમાં શરીરના ટુકડે-ટુકડા કાપવાની પીડા હું કેવી રીતે સહન કરીશ? અને ફરીથી બળીને હું ખારા કાદવમાં કેવી રીતે પડીશ?

Verse 75

कथं च योनिलक्षेषु क्रिमिकीटखगादिषु । परिभ्रमामि दुःखौघात्पीड्यमाना निरंतरम्

દુઃખોના સમૂહથી નિરંતર પીડાઈને હું કૃમિ, કીટ અને પક્ષી વગેરે લાખો યોનિઓમાં કેવી રીતે ભટકતી રહીશ?

Verse 76

कथं च रोचते मह्यमद्यप्रभृति भोजनम् । रात्रौ कथं च सेविष्ये निद्रां दुःखपरिप्लुता

આજથી મને ભોજન કેવી રીતે ભાવશે? અને દુઃખમાં ડૂબેલી હું રાત્રે નિદ્રાનું સેવન કેવી રીતે કરીશ?

Verse 77

हाहा हतास्मि दग्धास्मि विदीर्णहृदयास्मि च । हा विधे मां महापापे दत्त्वा बुद्धिमपातयः

હાય! હું મરી ગઈ, હું બળી ગઈ, મારું હૃદય ચીરાઈ ગયું છે. હે વિધાતા! મને બુદ્ધિ આપીને પણ તેં મને મહાપાપમાં કેમ પાડી દીધી?

Verse 78

पततस्तुंगशैलाग्राच्छूलाक्रांतस्य देहिनः । यद्दुःखं जायते घोरं तस्मात्कोटिगुणं मम

ઊંચા પર્વતશિખર પરથી પડીને શૂલમાં ભેદાયેલા જીવને જે ભયંકર પીડા થાય છે, તેનાથી પણ મારી વ્યથા કરોડગણી વધારે છે.

Verse 79

अश्वमेधायुतं कृत्वा गंगां स्नात्वा शतं समाः । न शुद्धिर्जायते प्रायो मत्पापस्य गरीयसः

હું દસ હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ કરું અને સો વર્ષ ગંગાસ્નાન કરું તો પણ મારા ભારે પાપની શુદ્ધિ પ્રાયઃ થતી નથી.

Verse 80

किं करोमि क्व गच्छामि कं वा शरणमाश्रये । को वा मां त्रायते लोके पतंती नरकार्णवे

હું શું કરું, ક્યાં જાઉં અને કોનું શરણ લઉં? નરકરૂપ સમુદ્રમાં ડૂબતી મને આ લોકમાં કોણ બચાવશે?

Verse 81

त्वमेव मे गुरुर्ब्रह्मंस्त्वं माता त्वं पितासि च । उद्धरोद्धर मां दीनां त्वामेव शरणं गताम्

હે બ્રહ્મન્! તમે જ મારા ગુરુ; તમે જ માતા, તમે જ પિતા પણ છો. માત્ર તમારી શરણમાં આવેલી આ દીન મને ઉદ્ધારો, ઉદ્ધારો.

Verse 82

इति तां जातनिर्वेदां पतितां चरणद्वये । उत्थाप्य कृपया धीमान्बभाषे द्विजपुंगवः

આ રીતે કહી, પશ્ચાત્તાપથી ભરાઈ તેમના બંને ચરણોમાં પડી ગયેલી તેણીને જોઈ, વિદ્વાન બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠે કરુણાથી તેણીને ઊભી કરી અને કહ્યું.

Verse 83

ब्राह्मण उवाच । दिष्ट्या काले प्रबुद्धासि श्रुत्वेमां महतीं कथाम् । मा भैषीस्तव वक्ष्यामि गतिं चैव सुखावहाम्

બ્રાહ્મણે કહ્યું—સૌભાગ્યે તું યોગ્ય કાળે જાગી અને આ મહાન સત્કથા સાંભળી. ભય ન કર; હું તને સુખદાયી ગતિ અને માર્ગ કહું છું.

Verse 84

सत्कथाश्रवणादेव जाता ते मतिरीदृशी । इंद्रियार्थेषु वैराग्यं पश्चात्तापो महानभूत्

સત્કથા સાંભળવાથી જ તારી એવી બુદ્ધિ ઉદ્ભવી; ઇન્દ્રિયવિષયો પ્રત્યે વૈરાગ્ય આવ્યું અને મહાન પશ્ચાત્તાપ પણ જન્મ્યો.

Verse 85

पश्चात्तापो हि सर्वेषामघानां निष्कृतिः परा । तेनैव कुरुते सद्यः प्रायश्चित्तं सुधीर्नरः

ખરેખર, પશ્ચાત્તાપ સર્વ પાપોની પરમ નિષ્કૃતિ છે; એ જ પશ્ચાત્તાપથી સુબુદ્ધિ મનુષ્ય તરત સાચું પ્રાયશ્ચિત્ત કરે છે.

Verse 86

प्रायश्चित्तानि सर्वाणि कृत्वा च विधिवत्पुनः । अपश्चात्तापिनो नार्या न यांति गतिमुत्तमाम्

વિધિપૂર્વક સર્વ પ્રાયશ્ચિત્તો કર્યા પછી પણ, જેમને પશ્ચાત્તાપ નથી તેઓ ઉત્તમ ગતિને પામતા નથી.

Verse 87

सत्कथाश्रवणान्नित्यं संयाति परमां गतिम् । पुण्यक्षेत्रनिवासाच्च चित्तशुद्धिः प्रजायते

નિત્ય સત્કથા-શ્રવણથી પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે; અને પુણ્યક્ષેત્રમાં નિવાસથી ચિત્તશુદ્ધિ જન્મે છે.

Verse 88

यथा सत्कथया नित्यं संयाति परमां गतिम् । तथान्यैः सद्व्रतैर्जंतोर्नभवेन्मतिरुत्तमा

જેમ નિત્ય સત્કથાથી પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે, તેમ માત્ર અન્ય સદ્વ્રતોથી જ મનુષ્યની બુદ્ધિ એ રીતે ઉત્તમ થતી નથી।

Verse 89

यथा मुहुः शोध्यमानो दर्पणो निर्मलो भवेत् । तथा सत्कथया चेतो विशुद्धिं परमां व्रजेत्

જેમ વારંવાર સાફ કરવાથી દર્પણ નિર્મળ બને છે, તેમ સત્કથાથી ચિત્ત પરમ વિશુદ્ધિને પામે છે।

Verse 90

विशुद्धे चेतसि नृणां ध्यानं सिध्यत्युमापतेः । ध्यानेन सर्वं मलिनं मनोवाक्कायसंभृतम्

નરોનું ચિત્ત વિશુદ્ધ થાય ત્યારે ઉમાપતિ (શિવ)નું ધ્યાન સિદ્ધ થાય છે; ધ્યાનથી મન, વાણી અને કાયાથી સંગ્રહિત સર્વ મલિનતા દૂર થાય છે।

Verse 91

सद्यो विधूय कृतिनो यांति शम्भोः परं पदम् । अतः संन्यस्तपुण्यानां सत्कथा साधनं परम्

તત્ક્ષણે મલિનતા ઝાડી પુણ્યવાન જન શંભુના પરમ પદને પામે છે; તેથી માત્ર પુણ્ય-આશ્રય ત્યજનારાઓ માટે સત્કથા પરમ સાધન છે।

Verse 92

कथया सिध्यति ध्यानं ध्यानात्कैवल्यमुत्तमम् । असिद्धपरमध्यानः कथामेतां शृणोति यः । सोऽन्यजन्मनि संप्राप्य ध्यानं याति परां गतिम्

સત્કથાથી ધ્યાન સિદ્ધ થાય છે અને ધ્યાનથી ઉત્તમ કૈવલ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. જે હજી પરમધ્યાનમાં અસિદ્ધ છે, તે આ કથા શ્રવણ કરે તો અન્ય જન્મમાં ફળ પામી ધ્યાનને પ્રાપ્ત કરી પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 93

नामोच्चारणमात्रेण जप्त्वा मंत्रमजामिलः । पश्चात्तापसमायुक्तस्त्ववाप परमां गतिम्

માત્ર નામોચ્ચારણથી જ અજામિલે મંત્રજપ કર્યો; અને પછી પશ્ચાત્તાપથી યુક્ત થઈ તેણે પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 94

सर्वेषां श्रेयसां बीजं सत्कथाश्रवणं नृणाम् । यस्तद्विहीनः स पशुः कथं मुच्येत बन्धनात्

માનવો માટે સર્વ કલ્યાણનું બીજ સત્કથા-શ્રવણ છે. જે તે વિહોણો છે તે પશુ સમાન—તે બંધનમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થાય?

Verse 95

अतस्त्वमपि सर्वेभ्यो विषयेभ्यो निवृत्तधीः । भक्तिं परां समाधाय सत्कथां शृणु सर्वदा । शृण्वंत्याः सत्कथां नित्यं चेतस्ते शुद्धिमेष्यति

અતએવ તું પણ સર્વ વિષયોથી મન હટાવી, પરમ ભક્તિ સ્થાપી, સદા સત્કથા સાંભળ. નિત્ય સત્કથા-શ્રવણથી તારો ચિત્ત શુદ્ધ થશે.

Verse 96

तेन ध्यायसि विश्वेशं ततो मुक्तिमवाप्स्यसि । ध्यायतः शिवपादाब्जं मुक्तिरेकेन जन्मना

તેના દ્વારા તું વિશ્વેશ્વરનું ધ્યાન કરશ અને પછી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરશ. જે શિવના પાદપદ્મનું ધ્યાન કરે છે, તેને એક જ જન્મમાં મુક્તિ મળે છે.

Verse 97

भविष्यति न सन्देहः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् । इत्युक्ता तेन विप्रेण सा नारी बाष्पसंकुला

“આ નિશ્ચયે થશે—કોઈ સંદેહ નથી; હું સત્ય, સત્ય કહું છું.” એમ તે વિપ્રે કહ્યે તે નારી અશ્રુઓથી વ્યાકુલ થઈ ગઈ.

Verse 98

पतित्वा पादयोस्तस्य कृतार्थास्मीत्यभाषत । तस्मिन्नेव महाक्षेत्रे तस्मादेव द्विजोत्तमात्

તે તેમના ચરણોમાં પડીને બોલી—“હું કૃતાર્થ થઈ.” એ જ મહાક્ષેત્રમાં, એ જ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પાસેથી તેને આગળનું ઉપદેશ પણ મળ્યું.

Verse 99

शुश्राव सत्कथां साध्वीं कैवल्यफल दायिनी । स उवाच द्विजस्तस्यै कथां वैराग्यबृंहिताम्

તેણે કૈવલ્યફળ આપનારી પવિત્ર સાધ્વી સત્કથા સાંભળી. ત્યારબાદ તે દ્વિજે તેને વૈરાગ્યથી પુષ્ટ થયેલી ઉપદેશકથા કહી.

Verse 100

यां श्रुत्वा मनुजः सद्यस्त्यजेद्विषयवासनाम् । तस्याश्चित्तं यथा शुद्धं वैराग्यरसगं यथा

જે સાંભળતાં જ મનુષ્ય તરત વિષયવાસનાઓ ત્યજી દે; અને તેનું ચિત્ત શુદ્ધ થયું—જાણે વૈરાગ્યરસમાં લીન.

Verse 110

इत्थं प्रतिदिनं भक्त्या प्रार्थयंती महेश्वरम् । शृण्वंती सत्कथां सम्यक्कर्मबंधं समाच्छिनत्

આ રીતે તે દરરોજ ભક્તિપૂર્વક મહેશ્વરને પ્રાર્થના કરતી અને એકાગ્રતાથી સત્કથા સાંભળતી, કર્મબંધનને સંપૂર્ણપણે છેદી નાખ્યું.

Verse 120

देव्युवाच । सोऽस्मत्कथां महापुण्यां कदाचिच्छृणुयाद्यदि । निस्तीर्य दुर्गतिं सर्वामिमं लोकं प्रयास्यति

દેવીએ કહ્યું—“જો કોઈ ક્યારેક અમારી આ મહાપુણ્ય કથા સાંભળે, તો તે સર્વ દુર્ગતિ પાર કરીને આ પુણ્યલોકને પ્રાપ્ત કરશે.”

Verse 130

विमानमारुह्य स दिव्यरूपधृक्स तुंबुरुः पार्श्वगतः स्वकांतया । गायन्महेशस्य गुणान्मनोरमाञ्जगाम कैवल्यपदं सनातनम्

દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને, દિવ્યરૂપધારી તુંબુરુ પોતાની પ્રિયાને બાજુમાં રાખી આગળ વધ્યો. મહેશ (શિવ) ના મનોહર ગુણોનું ગાન કરતાં કરતાં તેણે સનાતન કૈવલ્યપદ—પરમ મુક્તિ—પ્રાપ્ત કરી।

Verse 136

विविधगुणविभेदैर्नित्यमस्पृष्टरूपं जगति च बहिरंतर्वा समानं महिम्ना । स्वमहसि विहरंतं वाङ्मनोवृत्तिदूरं परमशिवमनंतानंदसांद्रं प्रपद्ये

હું પરમશિવની શરણાગતિ સ્વીકારું છું—જેનુ સ્વરૂપ વિવિધ ગુણભેદોથી સદા અસ્પૃશ્ય છે; જેમની મહિમા જગતની અંદર અને બહાર સમાન છે; જે પોતાના સ્વપ્રકાશ તેજમાં વિહરે છે, વાણી અને મનની વૃત્તિઓથી પરે, અનંત આનંદથી સઘન।