Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । अथान्यदपि वक्ष्यामि माहात्म्यं त्रिपुरद्विषः । श्रुतमात्रेण येनाशु च्छिद्यंते सर्वसंशयाः

સૂત બોલ્યા—હવે હું ત્રિપુરદ્વેષી (શિવ)નું બીજું પણ માહાત્મ્ય કહું છું; જેને માત્ર સાંભળતાં જ સર્વ સંશયો શીઘ્ર કાપી નખાય છે.

Verse 2

अतः परतरं नास्ति किंचित्पापविशोधनम् । सर्वानंदकरं श्रीमत्सर्वकामार्थसाधम्

આથી પરે પાપવિશોધક કંઈ નથી. આ સર્વાનંદદાયક, શ્રીમય અને સર્વ કામ્યાર્થી સિદ્ધ કરનાર છે.

Verse 3

दीर्घायुर्विजयारोग्यभुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । यदनन्येन भावेन महे शाराधनं परम्

આ દીર્ઘાયુ, વિજય અને આરોગ્ય આપે છે તથા ભોગ અને મુક્તિ—બન્ને ફળ આપે છે; એટલે અનન્ય ભાવથી કરેલું મહેશનું પરમ આરાધન.

Verse 4

आर्द्राणामपि शुष्काणामल्पानां महतामपि । एतदेव विनिर्दिष्टं प्रायश्चितमथोत्तमम्

તાજા (આર્દ્ર) હોય કે જૂના (શુષ્ક) પાપ, નાના હોય કે મોટા—બધા માટે આ જ ઉત્તમ પ્રાયશ્ચિત્ત તરીકે નિર્દિષ્ટ છે.

Verse 5

सर्वकालेऽप्यभेद्यानामघानां क्षयकारणम् । महामुनिविनिर्दिष्टैः प्रायश्चित्तैरथोत्तमैः

આ સર્વકાળે ‘અભેદ્ય’ ગણાતા પાપોનો પણ ક્ષય કરાવનાર કારણ છે; અને મહામુનિઓએ નિર્દિષ્ટ કરેલા ઉત્તમ પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 6

इयमेव परं श्रेयः सर्वशास्त्रविनिश्चितम् । यद्भक्त्या परमेशस्य पूजनं परमो दयम्

આ જ પરમ શ્રેય છે—એવું સર્વ શાસ્ત્રોએ નિશ્ચિત કર્યું છે: ભક્તિપૂર્વક પરમેશનું પૂજન કરવું એ જ પરમ દાન અને પરમ દયા છે।

Verse 7

जानताऽजानता वापि येन केनापि हेतुना । यत्किंचिपि देवाय कृतं कर्म विमुक्तिदम्

જાણીને કે અજાણતાં, કોઈપણ કારણસર—દેવ માટે કરેલું કોઈપણ કર્મ વિમુક્તિ આપનાર બને છે।

Verse 8

माघे कृष्णचतुर्द्दश्यामुपवासोऽति दुर्लभः । तत्रापि दुर्लभं मन्ये रात्रौ जागरणं नृणाम्

માઘ માસની કૃષ્ણચતુર્દશીએ ઉપવાસ અતિ દુર્લભ છે; અને તેનાથી પણ દુર્લભ, એમ હું માનું છું, મનુષ્યોનું રાત્રિ જાગરણ છે।

Verse 9

अतीव दुर्लभं मन्ये शिवलिंगस्य दर्शनम् । सुदुर्लभतरं मन्ये पूजनं परमेशितुः

અતિ દુર્લભ, એમ હું માનું છું, શિવલિંગનું દર્શન છે; અને તેનાથી પણ વધુ દુર્લભ, એમ હું માનું છું, પરમેશ્વરનું પૂજન છે।

Verse 10

भवकोटिशतोत्पन्नषुण्यराशिविपाकतः । लभ्यते वा पुनस्तत्र बिल्वपत्रार्चनं विभोः

કરોડો જન્મોમાં સંચિત પુણ્ય‑પાપની શૂન્યરાશિ-સમાન વિપાક પરિપક્વ થયા પછી જ, તે પવિત્ર પ્રસંગમાં, વિભુ પ્રભુનું બિલ્વપત્રોથી અર્ચન કરવાનો અવસર મળે છે।

Verse 11

वर्षाणामयुतं येन स्नातं गंगासरिज्जले । सकृद्बिल्वार्चनेनैव तत्फलं लभते नरः

જેણે ગંગા નદીના જળમાં દસ હજાર વર્ષ સ્નાન કર્યું હોય, તે જ ફળ મનુષ્યને માત્ર એક વાર બિલ્વપત્ર અર્ચનથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 12

यानियानि तु पुण्यानि लीनानीह युगेयुगे । माघेऽसितचतुर्दश्यां तानि तिष्ठंति कृत्स्नशः

યુગે યુગે અહીં જે જે પુણ્યો લીન રહેલા છે, તે માઘ માસની કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ સર્વથા પૂર્ણરૂપે પ્રગટ થાય છે।

Verse 13

एतामेव प्रशंसंति लोके ब्रह्मादयः सुराः । मुनयश्च वशिष्ठाद्या माघेऽसितचतुर्दशीम्

માઘ કૃષ્ણ ચતુર્દશીની જ લોકમાં બ્રહ્મા આદિ દેવો પ્રશંસા કરે છે; વશિષ્ઠ આદિ મુનિઓ પણ તેને જ સ્તુતિ કરે છે।

Verse 14

अत्रोपवासः केनापि कृतः क्रतुशताधिकैः । रात्रौ जागरणं पुण्यं कल्पकोटितपोऽधिकम्

અહીં કોઈએ કરેલો ઉપવાસ સો યજ્ઞોથી પણ વધુ પુણ્યદાયક છે; અને રાત્રિ જાગરણ પવિત્ર છે—કરોડો કલ્પોના તપથી પણ મહત્તર।

Verse 15

एकेन बिल्वपत्रेण शिवलिंगार्चनं कृतम् । त्रैलोक्ये तस्य पुण्यस्य को वा सादृश्यमिच्छति

એક જ બિલ્વપત્રથી પણ જો શિવલિંગનું અર્ચન કરવામાં આવે, તો તે પુણ્યની સમતા ત્રિલોકમાં કોણ ઇચ્છી શકે?

Verse 16

अत्रानुवर्ण्यते गाथा पुण्या परमशोभना । गोपनीयापि कारुण्याद्गौतमेन प्रकाशिता

અહીં પરમ પુણ્યમય અને અતિશય શોભન ગાથા વર્ણવાય છે; ગોપનીય હોવા છતાં કરુણાવશ ગૌતમએ તેને પ્રકાશિત કરી.

Verse 17

इक्ष्वाकुवंशजः श्रीमान्राजा परम धार्मिकः । आसीन्मित्रसहोनाम श्रेष्ठः सर्वधनुर्भृताम्

ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં એક શ્રીમાન, પરમ ધાર્મિક રાજા હતા; તેમનું નામ મિત્રસહ, અને તેઓ સર્વ ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ હતા.

Verse 18

स राजा सकलास्त्रज्ञः शास्त्रज्ञः श्रुतिपारगः । वीरोऽत्यंतबलोत्साहो नित्योद्योगी दयानिधिः

તે રાજા સર્વ অস্ত્રોમાં નિપુણ, શાસ્ત્રોમાં વિદ્વાન અને શ્રુતિમાં પારંગત હતા; તેઓ વીર, અતિશય બળ-ઉત્સાહયુક્ત, સદાય ઉદ્યમી અને દયાનિધિ હતા.

Verse 19

पुण्यानामिव संघातस्तेजसामिव पंजरः । आश्चर्याणामिव क्षेत्रं यस्य मूर्तिर्विराजते

જેનાં સ્વરૂપે જાણે પુણ્યોનો સંઘાત, જાણે તેજનો પંજર—અને જાણે આશ્ચર્યોનું ક્ષેત્ર—એ રીતે વિરાજમાન હતું.

Verse 20

हृदयं दययाक्रांतं श्रियाक्रांतं च तद्वपुः । चरणौ यस्य सामंतचूडामणिमरीचिभिः

તેમનું હૃદય કરુણાથી આક્રાંત હતું અને તેમનું દેહ રાજશ્રીથી પરિપૂર્ણ હતું. સામંત રાજાઓના મુકુટમણિઓની કિરણો તેમના ચરણો પર પડી તેમને પ્રકાશિત કરતી હતી.

Verse 21

एकदा मृगयाकेलिलोलुपः स महीपतिः । विवेश गह्वरं घोरं बलेन महतावृतः

એક વખત મૃગયા-ક્રીડામાં લોલુપ તે રાજા, મહાન સેનાથી ઘેરાયેલો, ગહ્વર સમાન ભયંકર અરણ્યગર્ભમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 22

तत्र विव्याध विशिखैः शार्दूलान्गवयान्मृगान् । रुरून्वराहान्महिषान्मृगेंद्रानपि भूरिशः

ત્યાં તેણે બાણોથી વારંવાર અનેક પશુઓને વિંધ્યા—વાઘ, ગવય, હરણ, રુરુ, વરાહ, મહિષ અને પશુઓના મહાબલી અધિપતિઓને પણ.

Verse 23

स रथी मृगयासक्तो गहनं दंशित श्चरन् । कमपि ज्वलनाकारं निजघान निशाचरम्

તે રથારૂઢ રાજા મૃગયામાં આસક્ત થઈ ઘન અરણ્યમાં ફરતો હતો; ત્યારે અગ્નિ સમાન જ્વલંત આકાર ધરાવતાં કોઈ નિશાચરને તેણે ઘાત કર્યો.

Verse 24

तस्यानुजः शुचाविष्टो दृष्ट्वा दूरे तिरोहितः । भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा चिंतयामास चेतसा

તેનો અનુજ શોકથી વ્યાકુળ થઈ જોઈને દૂર ખસી ગયો. ભાઈને હત થયેલો જોઈ તેણે મનમાં ઊંડો વિચાર કર્યો.

Verse 25

नन्वेष राजा दुर्द्धर्षो देवानां रक्षसामपि । छद्मनैव प्रजेतव्यो मम शत्रुर्न चान्यथा

નિશ્ચયે આ રાજા દેવો અને રાક્ષસો માટે પણ દુર્ધર્ષ છે. મારા શત્રુને માત્ર છદ્મવેશ અને માયાથી જ જીતવો, અન્યથા નહિ.

Verse 26

इति व्यवसितः पापो राक्षसो मनुजाकृतिः । आससाद नृपश्रेष्ठमुत्पात इव मूर्तिमान्

આ રીતે નિશ્ચય કરીને તે પાપી રાક્ષસ માનવાકૃતિ ધારણ કરી, જાણે મૂર્તિમાન અપશકુન હોય તેમ, નૃપશ્રેષ્ઠ પાસે પહોંચ્યો.

Verse 27

तं विनम्राकृतिं दृष्ट्वा भृत्यतां कर्तुमागतम् । चक्रे महानसाध्यक्षमज्ञानात्स महीपतिः

તેને વિનમ્ર રૂપે નોકરી કરવા આવ્યો જોઈ, રાજાએ અજ્ઞાનવશ તેને રાજમહાનસ (રસોડા)નો અધ્યક્ષ બનાવ્યો.

Verse 28

अथ तस्मिन्वने राजा किंचित्कालं विहृत्य सः । निवृत्तो मृगयां हित्वा स्वपुरीं पुनराययौ

પછી રાજા તે વનમાં થોડો સમય વિહાર કરીને, શિકારથી નિવૃત્ત થયો, મૃગયા ત્યજી ફરી પોતાની નગરીમાં પરત આવ્યો.

Verse 29

तस्य राजेंद्रमुख्यस्य मदयंतीतिनामतः । दमयन्ती नलस्येव विदिता वल्लभा सती

તે રાજેન્દ્રશ્રેષ્ઠની ‘મદયંતી’ નામની પતિવ્રતા પ્રિય પત્ની હતી; તે નલની દમયંતી જેવી પ્રસિદ્ધ હતી.

Verse 30

एतस्मिन्समये राजा निमंत्र्य मुनिपुंगवम् । वशिष्ठं गृहमानिन्ये संप्राप्ते पितृवासरे

તે સમયે રાજાએ મુનિપુંગવ વશિષ્ઠને આમંત્રિત કરીને, પિતૃકાર્ય માટે પવિત્ર પિતૃવાસર આવી પહોંચતાં, સન્માનપૂર્વક પોતાના ગૃહે લઈ આવ્યો।

Verse 31

रक्षसा सूदरूपेण संमिश्रितनरामिषम् । शाकामिषं पुरः क्षिप्तं दृष्ट्वा गुरुरथाब्रवीत्

રસોઈયાના વેશમાં રહેલા રાક્ષસે શાકાહારમાં માનવમાંસ ભેળવીને આગળ ધર્યું; તે જોઈ ગુરુએ ત્યારે કહ્યું।

Verse 32

धिग्धिङ्नरामिषं राजं स्त्वयैतच्छद्मकारिणा । खलेनोपहृतं मेऽद्य अतो रक्षो भविष्यसि

“ધિક્ ધિક્! આ માનવમાંસ! હે રાજન, આજે તારા છળથી—એક ખલ દ્વારા—આ મને અર્પાયું છે; તેથી તું રાક્ષસ બનશે.”

Verse 33

रक्षःकृतमविज्ञाय शप्त्वैवं स गुरुस्ततः । पुनर्विमृश्य तं शापं चकार द्वादशाब्दिकम्

રાક્ષસનું કૃત્ય છે એમ ન જાણીને ગુરુએ આમ શાપ આપ્યો; પછી ફરી વિચાર કરીને તે શાપને બાર વર્ષનો કર્યો।

Verse 34

राजापि कोपितः प्राह यदिदं मे न चेष्टितम् । न ज्ञातं च वृथा शप्तो गुरुं चैव शपाम्यहम्

રાજા પણ ક્રોધિત થઈ બોલ્યો—“આ કાર્ય મેં કર્યું નથી, અને મને તેનું જ્ઞાન પણ નહોતું. મને નિષ્કારણ શાપ મળ્યો છે; તેથી હું પણ ગુરુને શાપ આપું છું.”

Verse 35

इत्यपोंजलिनादाय गुरुं शप्तुं समुद्यतः । पतित्वा पादयोस्तस्य मदयन्ती न्यवारयत्

એવું કહી તેણે અંજલિમાં જળ લઈને ગુરુને શાપ આપવા ઊભો થયો; ત્યારે મદયંતી ગુરુના ચરણોમાં પડી તેને અટકાવી દીધો।

Verse 36

ततो निवृत्तः शापाच्च तस्या वचनगौरवात् । तत्याज पादयोरंभः पादौ कल्मषतां गतौ

તેણીના વચનોના ગૌરવથી તે શાપ આપવાથી પાછો ફર્યો અને તે જળ પોતાના જ ચરણો પર ઢાળી દીધું; તત્કાળ તેના ચરણો કલુષિત થયા।

Verse 37

कल्मषांघ्रिरिति ख्यातस्ततः प्रभृति पार्थिवः । बभूव गुरुशापेन राक्षसो वनगोचरः

ત્યાંથી તે રાજા ‘કલ્મષાઙ્ઘ્રિ’ (કલુષિત ચરણવાળો) તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો; અને ગુરુના શાપથી રાક્ષસ બની વનમાં ભટકતો રહ્યો।

Verse 38

स बिभ्रद्राक्षसं रूपं घोरं कालां तकोपमम् । चखाद विविधाञ्जंतून्मानुषादीन्वनेचरः

તે કાળાંતક મૃત્યુ સમાન ભયંકર રાક્ષસી રૂપ ધારણ કરીને, વનમાં ફરતો મનુષ્યાદિ વિવિધ જીવોને ભક્ષણ કરતો હતો।

Verse 39

स कदाचिद्वने क्वापि रममाणौ किशोरकौ । अपश्यदंतकाकारो नवोढौ मुनिदंपती

એક વખત વનમાં ક્યાંક તે અંતક સમાન ભયંકર પ્રાણી આનંદથી રમતા નવવિવાહિત યુવાન મુનિ-દંપતીને જોઈ ગયો।

Verse 40

राक्षसो मानुषाहारः किशोरमुनिनंदनम् । जग्धुं जग्राह शापार्तो व्याघ्रो मृगशिशुं यथा

શાપથી પીડિત માનવભક્ષી રાક્ષસે મુનિના કિશોર પુત્રને ભક્ષણ કરવા માટે, વ્યાઘ્ર જેમ મૃગશિશુને ઝપટે તેમ ઝપટીને પકડી લીધો।

Verse 41

रक्षोगृहीतं भर्तारं दृष्ट्वा भीताथ तत्प्रिया । उवाच करुणं बाला क्रंदंती भृशवेपिता

રાક્ષસે પકડી લીધેલા પોતાના પતિને જોઈ તેની પ્રિયા ભયભીત થઈ; તે યુવતી કરુણ સ્વરે રડતી અને ભારે કંપતી બોલી।

Verse 42

भोभो मामा कृथाः पापं सूर्यवंशयशोधर । मदयंतीपतिस्त्वं हि राजेंद्रो न तु राक्षसः

“અરે અરે! સૂર્યવંશની યશોધરા, આ પાપ ન કરશો; તમે તો મદયંતીના પતિ, રાજાઓમાં રાજેન્દ્ર છો—રાક્ષસ નથી।”

Verse 43

न खाद मम भर्त्तारं प्राणात्प्रियतमं प्रभो । आर्त्तानां शरणार्त्तानां त्वमेव हि यतो गतिः

“હે પ્રભુ! પ્રાણથી પણ પ્રિય મારા પતિને ભક્ષણ ન કરો. આર્ત અને શરણ માંગનારાઓ માટે તમે જ એકમાત્ર આશ્રય, તમે જ પરમ ગતિ છો।”

Verse 44

पापानामिव संघातैः किं मे दुष्टैर्जडासुभिः । देहेन चातिभारेण विना भर्त्रा महात्मना

“મહાત્મા પતિ વિના આ દેહ મને શેનો—દુષ્ટ, જડ સમો પ્રાણહીન, પાપોના ઢગલા જેવો અને ઉપરથી ભારે ભાર?”

Verse 45

मलीमसेन पापेन पांचभौतेन किं सुखम् । बालोयं वेदविच्छांतस्तपस्वी बहुशास्त्रवित्

આ મલિન, પાપમય અને પંચમહાભૂતોના બનેલા શરીરમાં શું સુખ છે? આ બાળક શાંત, વેદજ્ઞ, તપસ્વી અને અનેક શાસ્ત્રોનો જાણકાર છે.

Verse 46

अतोऽस्य प्राणदानेन जगद्रक्षा त्वया कृता । कृपां कुरु महाराज बालायां ब्राह्मणस्त्रियाम्

તેથી, આના પ્રાણોનું રક્ષણ કરીને તમે જગતનું જ રક્ષણ કરશો. હે મહારાજ! આ બ્રાહ્મણ સ્ત્રી પર કૃપા કરો.

Verse 47

अनाथकृपणार्तेषु सघृणाः खलु साधवः । इत्थमभ्यर्थितः सोऽपि पुरुषादः स निर्घृणः

સજ્જનો અનાથ, દીન અને દુઃખી લોકો પર દયાળુ હોય છે. આ રીતે વિનંતી કરવા છતાં, તે નરભક્ષક નિર્દયી જ રહ્યો.

Verse 48

चखाद शिर उत्कृत्य विप्रपुत्रं दुराशयः । अथ साध्वी कृशा दीना विलप्य भृशदुःखिता

તે દુરાત્માએ બ્રાહ્મણ પુત્રનું મસ્તક કાપીને તેને ખાઈ લીધો. ત્યારે તે દુર્બળ અને દીન સાધ્વી સ્ત્રી અત્યંત દુઃખી થઈને વિલાપ કરવા લાગી.

Verse 49

आहृत्य भर्तुरस्थीनि चितां चक्रे तथोल्बणाम् । भर्तारमनुगच्छंती संविशंती हुताशनम्

પોતાના પતિના અસ્થિઓ એકત્ર કરીને તેણે એક વિશાળ ચિતા તૈયાર કરી. અને પતિનું અનુસરણ કરતી તે અગ્નિમાં પ્રવેશી ગઈ.

Verse 50

राजानं राक्षसाकारं शापास्त्रेण जघान तम् । रेरे पार्थिव पापात्मंस्त्वया मे भक्षितः पतिः

રાજાને રાક્ષસના રૂપમાં જોઈને તેણે શાપરૂપી અસ્ત્રથી તેને હણ્યો. 'અરે પાપી રાજા! તેં મારા પતિનું ભક્ષણ કર્યું છે.'

Verse 51

अतः पतिव्रतायास्त्वं शापं भुंक्ष्व यथोल्बणम् । अद्यप्रभृति नारीषु यदा त्वमपि संगतः । तदा मृतिस्तवेत्युक्त्वा विवेश ज्वलनं सती

'તેથી પતિવ્રતાના પ્રભાવથી તું આ ભયંકર શાપ ભોગવ. આજથી જ્યારે પણ તું સ્ત્રીનો સંગ કરીશ, ત્યારે જ તારું મૃત્યુ થશે.' એમ કહીને તે સતી અગ્નિમાં પ્રવેશી ગઈ.

Verse 52

सोऽपि राजा गुरोः शापमुपभुज्य कृतावधिम् । पुनः स्वरूपमादाय स्वगृहं मुदितो ययौ

તે રાજા પણ ગુરુના શાપની અવધિ પૂર્ણ કરીને, ફરીથી પોતાનું સ્વરૂપ પામીને આનંદપૂર્વક પોતાના ઘરે ગયો.

Verse 53

ज्ञात्वा विप्रसतीशापं तत्पत्नी रतिलालसम् । पतिं निवारयामास वैधव्यातिबिभ्यती

બ્રાહ્મણ પત્નીના શાપ વિશે જાણીને, રાણીએ રતિસુખની લાલસા ધરાવતા પતિને વૈધવ્યના ડરથી અટકાવ્યો.

Verse 54

अनपत्यः स निर्विण्णो राज्यभोगेषु पार्थिवः । विसृज्य सकलं लक्ष्मीं ययौ भूयोऽपि काननम्

નિઃસંતાન તે રાજા રાજ્યના ભોગોથી વિરક્ત થઈ ગયો. સઘળી રાજલક્ષ્મીનો ત્યાગ કરીને તે ફરીથી વનમાં ચાલ્યો ગયો.

Verse 55

सूर्यवंशप्रतिष्ठित्यै वशिष्ठो मुनिसत्तमः । तस्यामुत्पादयामास मदयंत्यां सुतोत्तमम्

સૂર્યવંશની પ્રતિષ્ઠા અને પરંપરા ટકાવી રાખવા મुनિશ્રેષ્ઠ વશિષ્ઠે મદયંતીના ગર્ભમાં તેને એક ઉત્તમ પુત્ર જન્માવ્યો.

Verse 56

विसृष्टराज्यो राजापि विचरन्सकलां महीम् । आयांतीं पृष्ठतोऽपश्यत्पिशाचीं घोररूपिणीम्

રાજ્ય ત્યજી રાજા સમગ્ર ધરતી પર ભ્રમણ કરતો હતો; ત્યારે તેણે પોતાના પાછળથી આવતી ભયંકર રૂપવાળી પિશાચીને જોઈ।

Verse 57

सा हि मूर्तिमती घोरा ब्रह्महत्या दुरत्यया । यदासौ शापविभ्रष्टो मुनिपुत्रमभक्षयत्

તે મૂર્તિમતી ભયંકર આકૃતિ દુર્જેય બ્રહ્મહત્યાજ હતી; શાપથી ભ્રષ્ટ થઈ તેણે મునિપુત્રને ભક્ષણ કર્યો ત્યારે જ તે પ્રગટ થઈ હતી.

Verse 58

तेनात्मकर्मणा यांतीं ब्रह्महत्यां स पृष्ठतः । बुबुधे मुनिवर्याणामुपदेशेन भूपतिः

પોતાના કર્મના ફળરૂપે પાછળથી આવતી તે બ્રહ્મહત્યાને રાજાએ મुनિવર્યોના ઉપદેશથી ઓળખી લીધી.

Verse 59

तस्या निर्वेशमन्विच्छन्राजा निर्विण्णमानसः । नानाक्षेत्राणि तीर्थानि चचार बहुवत्सरम्

તેના પીછા પરથી મુક્તિનું આશ્રય શોધતો, પશ્ચાત્તાપથી ખિન્ન મનવાળો રાજા અનેક ક્ષેત્રો અને તીર્થોમાં ઘણા વર્ષો સુધી ભ્રમણ કરતો રહ્યો.

Verse 60

यदा सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वापि च मुहुर्मुहुः । न निवृत्ता ब्रह्महत्या मिथिलामाययौ तदा । बाह्योद्यानगतस्तस्याश्चिंतया परयार्दितः

જ્યારે સર્વ તીર્થોમાં વારંવાર સ્નાન કર્યા છતાં બ્રહ્મહત્યાનું પાપ શમ્યું નહીં, ત્યારે તે મિથિલા ગયો. ત્યાં બાહ્ય ઉદ્યાનમાં પ્રવેશ કરીને તે ઘોર ચિંતાથી અત્યંત પીડિત થયો.

Verse 61

ददर्श मुनिमायांतं गौतमं विमलाशयम् । हुताशनमिवाशेषतपस्विजनसेवितम्

તેણે નજીક આવતા ગૌતમ મુનિને જોયા—નિર્મળ અંતઃકરણવાળા—અનંત તપસ્વીઓથી સેવિત, સર્વે દ્વારા પૂજાતી યજ્ઞાગ્નિ સમાન.

Verse 62

विवस्वंतमिवात्यंतं घनदोषतमोनुदम् । शशांकमिव निःशंकमवदातगुणोदयम्

તે દોષરૂપ ઘન અંધકારને હટાવનાર પ્રખર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતો; અને નિઃશંક, શાંત ચંદ્ર સમાન, નિર્મળ ગુણોના ઉદયને પ્રગટ કરનાર હતો.

Verse 63

महेश्वरमिव श्रीमद्द्विजराजकलाधरम् । शांतं शिष्यगणोपेतं तपसामेकभाजनम्

તે મહેશ્વર સમાન શ્રીમાન હતો, દ્વિજરાજ (ચંદ્ર) ની કલા ધારણ કરનાર; શાંત, શિષ્યગણથી યુક્ત, અને તપસ્યાના સારનું એકમાત્ર પાત્ર હતો.

Verse 66

गौतम उवाच । कच्चित्ते कुशलं राजन्कच्चित्ते पदमव्ययम्

ગૌતમ બોલ્યા—“હે રાજન, તું કુશળ તો છે ને? તું અવ્યય અને સુરક્ષિત પદને પ્રાપ્ત કર્યો છે?”

Verse 67

कुशलिन्यः प्रजाः कच्चिदवरोधजनोपि वा । किमर्थमिह संप्राप्तो विसृज्य सकलां श्रियम्

શું તમારી પ્રજા સુખી-કુશળ છે, અને અંતઃપુરના લોકો પણ? સર્વ રાજશ્રી ત્યજી તમે કયા હેતુથી અહીં આવ્યા છો?

Verse 68

किं च ध्यायसि भो राजन्दीर्घमुष्णं च निःश्वसन्

હે રાજન, તમે શેનું ધ્યાન કરો છો? લાંબા અને ઉષ્ણ નિશ્વાસ લેતા લેતા તમે શા માટે શોકમાં ડૂબ્યા છો?

Verse 69

अभिनंद्य मुनिः प्रीत्या संस्मितं समभाषत

મુનિને આનંદથી અભિવાદન કરી, તે વિનયપૂર્વક મંદ સ્મિત સાથે બોલ્યો.

Verse 70

अलक्षिता मदपरैर्भर्त्सयंती पदेपदे । यन्मया शापदग्धेन कृतमहो दुरत्ययम् । न शांतिर्जायते तस्य प्रायश्चित्तसहस्रकैः

ગર્વમદમાં મત્ત લોકોથી અજાણ રહી, તે પગલે પગલે મને ઠપકો આપે છે. અહો! શાપથી દગ્ધ થયેલા મેં જે કર્યું તે દુરત્યય મહાપાતક છે; તેના માટે હજારો પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યાં છતાં શાંતિ જન્મતી નથી.

Verse 71

इष्टाश्च विविधा यज्ञाः कोशसर्वस्वदक्षिणाः । सरित्सरांसि स्नातानि यानि पूज्यानि भूतले । निषेवितानि सर्वाणि क्षेत्राणि भ्रमता मया

મેં અનેક પ્રકારના યજ્ઞો કર્યા, દક્ષિણામાં કોષ અને સર્વસ્વ અર્પણ કર્યું. ધરતી પર પૂજ્ય નદીઓ અને સરોવરોમાં સ્નાન કર્યું. ભ્રમણ કરતાં સર્વ તીર્થક્ષેત્રોની સેવા કરી—તથાપિ મને મુક્તિ મળતી નથી.

Verse 72

जप्तान्यखिलमंत्राणि ध्याताः सकलदेवताः । महाव्रतानि चीर्णानि पर्णमूलफलाशिना

મેં સર્વ પ્રકારના મંત્રોનું જપ કર્યું છે; સર્વ દેવતાઓનું ધ્યાન કર્યું છે. પાંદડા, મૂળ અને ફળનો જ આહાર લઈને મેં મહાવ્રતોનું આચરણ કર્યું છે.

Verse 73

तानि सर्वाणि कुर्वंति स्वस्थं मां न कदाचन । अद्य मे जन्मसाफल्यं संप्राप्तमिव लक्ष्यते

તથાપિ આ બધું કરું છતાં તે મને કદી સંપૂર્ણ સ્વસ્થ/પરિપૂર્ણ બનાવતું નથી. પરંતુ આજે એવું લાગે છે કે મારા જન્મનું સાફલ્ય પ્રાપ્ત થયું છે.

Verse 74

यतस्त्वद्दर्शनादेव ममात्मानंदभागभूत् । अन्विच्छंल्लभते क्वापि वर्षपूगैर्मनोरथम्

કારણ કે માત્ર તમારા દર્શનથી જ મારી આત્મા આનંદની ભાગીદાર બની છે; અને વર્ષો સુધી પોષાયેલો મનોરથ જાણે અંતે પ્રાપ્ત થયો છે.

Verse 75

इत्येवं जनवादोऽपि संप्राप्तो मयि सत्यताम् । आजन्मसंचितानां तु पुण्यानामुदयोदये

આ રીતે લોકોની કહેવત પણ મારા વિષયમાં સત્ય સાબિત થઈ છે; કારણ કે અનેક જન્મોથી સંચિત પુણ્યો ઉદય પર ઉદય થઈ ફળ આપી રહ્યા છે.

Verse 76

यद्भवान्भवभीतानां त्राता नयनगोचरः । कस्माद्देशादिहायातो भवान्भवभयापहः

જ્યારે તમે—સંસારભયથી ભયભીતોના ત્રાતા—મારી નજરે પડ્યા છો, તો હે ભવભયાપહ, તમે કયા દેશથી અહીં પધાર્યા છો?

Verse 77

दूरभ्रमणविश्रांतं शंके त्वामिह चागतम् । दृष्ट्वाश्चर्यमिवात्यर्थं मुदितोसि मुखश्रिया

મને શંકા થાય છે કે તું દૂર દૂર ભ્રમણ કરીને થાકી ને અહીં આવ્યો છે; પરંતુ તને જોઈને તો જાણે મહા આશ્ચર્ય દેખાય છે—તારા મુખની કાંતિ ઝળહળી રહી છે અને તું અત્યંત આનંદિત દેખાય છે।

Verse 78

आनंदयसि मे चेतः प्रेम्णा संभाषणादिव । अद्य मे तव पादाब्जशरणस्य कृतैनसः । शांतिं कुरु महाभाग येनाहं सुखमाप्नुयाम्

સ્નેહભર્યા સંવાદ જેવી રીતે તું મારા ચિત્તને આનંદિત કરે છે. આજે હું—પાપી હોવા છતાં—તારા પદ્મપાદોની શરણમાં આવ્યો છું; હે મહાભાગ, મને શાંતિ આપ, જેથી હું સુખ-કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરું।

Verse 79

इति तेन समादिष्टो गौतमः करुणानिधिः । समादिदेश घोराणामघानां साधु निष्कृतिम्

આ રીતે તેની વિનંતીથી કરુણાનિધિ ગૌતમએ ત્યારે ઘોર પાપો માટે યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધાર્યું।

Verse 80

गौतम उवाच । साधु राजेंद्र धन्योऽसि महा घेभ्यो भयं त्यज

ગૌતમ બોલ્યા—સાધુ, હે રાજેન્દ્ર! તું ધન્ય છે; મહાભયોના ભયને ત્યજી દે।

Verse 81

शिवे त्रातरि भक्तानां क्व भयं शरणैषिणाम् । शृणु राजन्महाभाग क्षेत्रमन्यत्प्रतिष्ठितम्

ભક્તોના ત્રાતા શિવ હોય ત્યારે શરણ માંગનારને ભય ક્યાંથી? સાંભળ, હે મહાભાગ રાજન—બીજું એક પવિત્ર ક્ષેત્ર પણ સુપ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 82

महापातकसंहारि गोकर्णाख्यं मनोरमम् । यत्र स्थितिर्न पापानां महद्भ्यो महतामपि

મહાપાતકોનો સંહાર કરનારું ‘ગોકર્ણ’ નામે તે મનોહર તીર્થ છે; ત્યાં પાપોને ક્યાંય સ્થિતિસ્થાન મળતું નથી—સામાન્યને પણ નહિ અને મહાનોમાં મહાનને પણ નહિ।

Verse 83

स्मृतो ह्यशेषपापघ्नो यत्र संनिहितः शिवः । यथा कैलासशिखरे यथा मंदारमूर्द्धनि

જ્યાં શિવ સંનિહિત છે, તે સ્થાન અને તેમના સ્મરણમાત્રથી સર્વ પાપો નિઃશેષ નાશ પામે છે—જેમ તેઓ કૈલાસશિખરે અને મંદાર પર્વતના શિરોમણિ પર વિરાજે છે।

Verse 84

निवासो निश्चितः शंभोस्तथा गोकर्णमण्डले । नाग्निना न शशांकेन न ताराग्रहनायकैः

એ રીતે ગોકર્ણમંડળમાં શંભુનો નિવાસ અચલ રીતે નિશ્ચિત છે; તેને ન અગ્નિ બદલી શકે, ન ચંદ્ર, ન તારાઓ-ગ્રહોના નાયકો।

Verse 85

तमो निस्तीर्यते सम्य ग्यथा सवितृदर्शनात् । तथैव नेतरैस्तीर्थैर्न च क्षेत्रैर्मनोरमैः

જેમ સૂર્યદર્શનથી અંધકાર સંપૂર્ણ દૂર થાય છે, તેમ અન્ય તીર્થોથી—અને મનોહર ક્ષેત્રોથી પણ—(પાપરૂપ) તમસ એ રીતે દૂર થતું નથી।

Verse 86

सद्यः पापविशुद्धिः स्याद्यथा गोकर्णदर्शनात् । अपि पापशतं कृत्वा ब्रह्म हत्यादि मानवः

ગોકર્ણના દર્શનમાત્રથી તરત પાપશુદ્ધિ થાય છે; મનુષ્યે સૈકડો પાપ કર્યા હોય—બ્રહ્મહત્યા વગેરે પણ—(તોય તે શુદ્ધ થાય છે)।

Verse 87

सकृत्प्रविश्य गोकर्णं न बिभेति ह्यघात्क्वचित् । तत्र सर्वे महात्मानस्तपसा शांतिमागताः

જે એકવાર પણ ગોકર્ણમાં પ્રવેશે છે, તે ક્યાંય પાપથી ભય પામતો નથી. ત્યાં સર્વ મહાત્માઓ તપસ્યા દ્વારા શાંતિને પ્રાપ્ત થયા છે.

Verse 88

इन्द्रोपेंद्रविरिंच्याद्यैः सेव्यते सिद्धिकांक्षिभिः । तत्रैकेन दिनेनापि यत्कृतं व्रतमुत्तमम्

ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ), વિરિંચિ (બ્રહ્મા) વગેરે સિદ્ધિ ઇચ્છનારાઓ દ્વારા આ સ્થાન સેવિત છે; અને ત્યાં એક જ દિવસે કરાયેલું ઉત્તમ વ્રત—

Verse 89

तदन्यत्राब्दलक्षेण कृतं भवति तत्समम् । यत्रेंद्रब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां हितकाम्यया

તેનું સમાન પુણ્ય અન્યત્ર લાખ વર્ષ સુધી કરવાથી જ થાય. કારણ કે આ તે સ્થાન છે જ્યાં ઇન્દ્ર, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ વગેરે દેવોના હિતની કામનાથી—

Verse 90

महाबलाभिधानेन देवः संनिहितः स्वयम् । घोरेण तपसा लब्धं रावणाख्येन रक्षसा

ત્યાં ‘મહાબલ’ નામે સ્વયં ભગવાન સન્નિહિત છે. રાવણ નામના રાક્ષસે કરેલી ઘોર તપસ્યાથી આ મહિમા પ્રાપ્ત થયો.

Verse 91

तल्लिंगं स्थापयामास गोकर्णे गणनायकः । इन्द्रो ब्रह्मा मुकुन्दश्च विश्वेदेवा मरुद्गणाः

તે લિંગની સ્થાપના ગોકર્ણમાં શિવગણોના નાયકે કરી. અને ઇન્દ્ર, બ્રહ્મા, મુકુન્દ (વિષ્ણુ), વિશ્વેદેવો તથા મરુદગણો ભક્તિપૂર્વક હાજર હતા.

Verse 92

आदित्या वसवो दस्रौ शशांकश्च दिवाकरः । एते विमानगतयो देवास्ते सह पार्षदैः

આદિત્યો, વસુઓ, બંને અશ્વિનીકુમારો તથા ચંદ્ર અને સૂર્ય—આ દેવગણ દિવ્ય વિમાનોમાં આરુઢ થઈ પોતાના પારષદો સહિત ત્યાં આવ્યા।

Verse 93

पूर्वद्वारं निषेवन्ते देवदेवस्य शूलिनः । योन्यो मृत्युः स्वयं साक्षाच्चित्रगुप्तश्च पावकः

પૂર્વદ્વારે દેવદેવ શૂલિનની સેવામાં યમ, સ્વયં મૃત્યુ, ચિત્રગુપ્ત તથા પાવક (અગ્નિ) ત્યાં ઉપસ્થિત છે।

Verse 94

पितृभिः सह रुद्रैश्च दक्षिणद्वारमाश्रितः । वरुणः सरितां नाथो गंगादिसरितां गणैः

દક્ષિણદ્વારે પિતૃઓ અને રુદ્રો સાથે સરિતાઓના નાથ વરુણ, ગંગા આદિ નદીઓના ગણો સહિત સ્થિત છે।

Verse 95

आसेवते महादेवं पश्चिमद्वारमाश्रितः । तथा वायुः कुबेरश्च देवेशी भद्रकर्णिका

પશ્ચિમદ્વારે મહાદેવની સેવામાં વાયુ અને કુબેર, તેમજ દેવેશી ભદ્રકર્ણિકા દેવી પણ ત્યાં ઉપસ્થિત છે।

Verse 96

मातृभिश्चंडिकाद्याभिरुत्तरद्वारमाश्रिता । विश्वावसुश्चित्ररथश्चित्रसेनो महाबलः

ઉત્તરદ્વારે ચંડિકા આદિ માતૃગણ સ્થિત છે; ત્યાં જ વિશ્વાવસુ, ચિત્રરથ અને મહાબલી ચિત્રસેન પણ ઉપસ્થિત છે।

Verse 97

सह गन्धर्ववर्गैश्च पूजयंति महाबलम् । रंभा घृताची मेना च पूर्वचित्तिस्तिलोत्तमा

ગંધર્વગણો સાથે તેઓ મહાબલ દેવનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરે છે; અને રંભા, ઘૃતાચી, મેના, પૂર્વચિત્તિ તથા તિલોત્તમા પણ ત્યાં ઉપસ્થિત છે.

Verse 98

नृत्यंति पुरतः शम्भोरुर्वश्याद्याः सुरस्त्रियः । वशिष्ठः कश्यपः कण्वो विश्वामित्रो महा तपाः

શંભુના સમક્ષ ઉર્વશી આદિ દેવસ્ત્રીઓ નૃત્ય કરે છે; અને વશિષ્ઠ, કશ્યપ, કણ્વ તથા મહાતપસ્વી વિશ્વામિત્ર પણ ત્યાં હાજર છે.

Verse 99

जैमिनिश्च भरद्वाजो जाबालिः क्रतुरंगिराः । एते वयं च राजेंद्र सर्वे ब्रह्मर्षयोऽमलाः

જૈમિની, ભરદ્વાજ, જાબાલી, ક્રતુ અને અંગિરા—આ બધા તથા અમે પણ, હે રાજેન્દ્ર, સર્વે નિર્મળ બ્રહ્મર્ષિ છીએ.

Verse 100

देवं महाबलं भक्त्या समंतात्पर्यु पास्महे । मरीचिना सहात्रिश्च दक्षाद्याश्च मुनीश्वराः

ભક્તિથી અમે મહાબલ દેવની ચારે તરફથી ઉપાસના કરીએ છીએ; અને મરીચિ તથા અત્રિ સાથે દક્ષ આદિ મુનીશ્વરો પણ ત્યાં આરાધનામાં સ્થિત છે.

Verse 110

तथा देव्या भद्रकाल्या शिशुमारेण धीमता । दुर्मुखेन फणींद्रेण मणिनागाह्वयेन च

તેમજ દેવી ભદ્રકાળી સાથે, ધીમાન શિશુમાર સાથે, ફણીન્દ્ર દુર્મુખ તથા મણિનાગ નામે પ્રસિદ્ધ (નાગ) સાથે પણ (તેઓ જોડાયેલા છે).

Verse 120

सर्वेषां शिवलिंगानां सार्वभौमो महाबलः । कृते महाबलः श्वेतस्त्रेतायामतिलोहितः

બધાં શિવલિંગોમાં મહાબલ જ સર્વભૌમ અને મહાશક્તિશાળી છે. કૃતયુગમાં તે શ્વેતવર્ણ છે અને ત્રેતાયુગમાં અતિ લોહિતવર્ણ બને છે.

Verse 125

लुब्धाः क्रूराः खला मूढाः स्ते नाश्चैवातिकामिनः । ते सर्वे प्राप्य गोकर्णं स्नात्वा तीर्थजलेषु च

લોભી, ક્રૂર, દુષ્ટ, મૂઢ, ચોર અને અતિકામાસક્ત—એ બધા પણ ગોકર્ણ પહોંચીને ત્યાંના તીર્થજળમાં સ્નાન કરતાં પવિત્ર બને છે.

Verse 130

यत्किंचिद्वा कृतं कर्म तदनंतफलप्रदम् । व्यतीपातादियोगेषु रविसंक्रमणेषु च

આવા પવિત્ર પ્રસંગોમાં જે કંઈ કર્મ કરવામાં આવે તે અનંત ફળ આપનાર બને છે—વિશેષ કરીને વ્યતીપાત વગેરે યોગોમાં અને સૂર્ય સંક્રાંતિઓ સમયે।

Verse 135

गोकर्णं शिवलोकस्य नृणां सोपानपद्धतिः । शृणु राजन्नहमपि गोकर्णा दधुनागतः

ગોકર્ણ મનુષ્યો માટે શિવલોક સુધી પહોંચવાનો સોપાનમાર્ગ છે. હે રાજન, સાંભળો—હું પણ હમણાં જ ગોકર્ણથી આવ્યો છું.

Verse 140

लब्ध्वा च जन्मसाफल्यं प्रयाताः सर्वतोदिशम् । अमुनाद्य नरेंद्रेण जनकेन यियक्षुणा

જન્મસાફલ્ય પ્રાપ્ત કરીને તેઓ સર્વ દિશાઓમાં પ્રસ્થાન કરી ગયા—અને આ બધું આજે યજ્ઞ કરવા ઇચ્છતા આ નરેન્દ્ર-જનક દ્વારા (થયું).

Verse 141

निमंत्रितोऽहं संप्राप्तो गोकर्णाच्छिवमंदिरात् । प्रत्यागमं किमप्यंग दृष्ट्वाश्चर्यमहं पथि । महानंदेन मनसा कृतार्थोऽस्मि महीपते

નિમંત્રણ પામી હું ગોકર્ણના શિવમંદિરથી અહીં આવ્યો. પરત ફરતાં, પ્રિય, માર્ગમાં મેં એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું. હે મહારાજ, મહાન આનંદથી ભરેલા મનથી હું કૃતાર્થ થયો છું.