Adhyaya 14

Verse 1

सूत उवाच । प्राप्तसिंहासनो वीरो भद्रायुः स महीपतिः । प्रविवेश वनं रम्यं कदाचिद्भार्यया सह

સૂત બોલ્યા— સિંહાસન પ્રાપ્ત કરેલો વીર ભદ્રાયુ, તે મહીપતિ, એક વખત પત્ની સાથે રમ્ય વનમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 2

तस्मिन्विकसिताशोकप्रसूननवपल्लवे । प्रोत्फुल्लमल्लिकाखंडकूजद्भ्रमरसंकुले

ત્યાં નવપલ્લવો સાથે અશોકનાં પુષ્પો વિકસ્યાં હતાં, અને પૂર્ણ ફૂલેલા મલ્લિકા-ગુચ્છોમાં ભમરાઓનો ગુંજન ભરાયો હતો।

Verse 3

नवकेसरसौरभ्यबद्धरागिजनोत्सवे । सद्यः कोरकिताशोकतमालगहनांतरे

જ્યાં નવ-કેસરના સૌરભથી રાગી જનનો ઉત્સવ સમો ઉલ્લાસ બંધાયો હતો, અને તમાલના ઘન કુંજોમાં અશોક વૃક્ષોમાં હમણાં જ કળીઓ બંધાઈ હતી।

Verse 4

प्रसूनप्रकरानम्र माधवीवनमंडपे । प्रवालकुसुमोद्द्योतचूतशाखिभिरञ्चिते

માધવી લતાવનના મંડપમાં, પુષ્પગુચ્છોથી નમ્ર થયેલી લતાઓ વચ્ચે, પ્રવાળવર્ણ કুসુમોથી દીપ્ત આમ્રશાખાઓથી તે સ્થાન શોભિત હતું।

Verse 5

पुन्नागवनविभ्रांतपुंस्कोकिलविराविणि । वसन्तसमये रम्ये विजहार स्त्रिया सह

પુન્નાગવનમાં અહીં-તહીં ફરતા નર-કોકિલોના મધુર કૂજનથી ગુંજતા, તે રમ્ય વસંતસમયે રાજા પોતાની રાણી સાથે વિહાર કરવા લાગ્યો।

Verse 6

अथाविदूरे क्रोशंतौ धावंतौ द्विजदंपती । अन्वीयमानौ व्याघ्रेण ददर्श नृपसत्तमः

ત્યારે નજીક જ, ચીસો પાડતા દોડતા એક બ્રાહ્મણ દંપતીને—જેનાં પાછળ એક વ્યાઘ્ર દોડતો હતો—શ્રેષ્ઠ રાજાએ જોયા।

Verse 7

पाहि पाहि महाराज हा राजन्करुणानिधे । एष धावति शार्दूलो जग्धुमावां महारयः

તેઓ બોલ્યા—“રક્ષા કરો, રક્ષા કરો, મહારાજ! હે રાજન, કરુણાનિધિ! આ શાર્દૂલ ભયંકર વેગે અમને ભક્ષણ કરવા દોડી આવે છે!”

Verse 8

एष पर्वतसंकाशः सर्वप्राणिभयंकरः । यावन्न खादति प्राप्य तावन्नौ रक्ष भूपते

“આ પરવત સમાન વિશાળ અને સર્વ પ્રાણીઓને ભયંકર છે. અમને પહોંચી ભક્ષણ કરે તે પહેલાં—હે ભূপતે, અમારું રક્ષણ કરો!”

Verse 9

इत्थमाक्रंदितं श्रुत्वा स राजा धनुराददे । तावदागत्य शार्दूलो मध्ये जग्राह तां वधूम्

આ રીતે થયેલો આર્તનાદ સાંભળીને રાજાએ ધનુષ્ય ધારણ કર્યું. એટલામાં જ વાઘ દોડી આવ્યો અને સૌની વચ્ચે જ તે વધૂને ઝપટે લઈ ગયો.

Verse 10

हा नाथ नाथ हा कांत हा शंभो जगतः पते । इति रोरूयमाणां तां यावज्जग्राह भीषणः

તે રડતી રડતી બોલી—“હા નાથ! હા નાથ! હા કાંત! હે શંભુ, જગત્પતે!”—એવું વિલાપ કરતી વેળાએ જ તે ભયાનક પશુએ તેને પકડી લીધી.

Verse 11

तावत्स राजा निशितैर्भल्लैर्व्याघ्रमताडयत् । न च तैर्विव्यथे किंचिद्गिरींद्र इव वृष्टिभिः

પછી રાજાએ તીક્ષ્ણ બાણોથી વાઘ પર પ્રહાર કર્યો; પરંતુ તેનાથી તેને જરાય પીડા થઈ નહીં—જેમ વરસાદથી પર્વતશિખર અચળ રહે છે.

Verse 12

स शार्दूलो महासत्त्वो राज्ञोस्त्रैरकृतव्यथः । बलादाकृष्य तां नारीमपाक्रामत सत्वरः

એ મહાસત્ત્વશાળી વાઘ રાજાના શસ્ત્રોથી અસ્પર્શિત રહ્યો. તે સ્ત્રીને બળપૂર્વક ખેંચી લઈને ઝડપથી ભાગી ગયો.

Verse 13

व्याघ्रेणापहृतां पत्नीं वीक्ष्य विप्रोऽतिदुःखितः । रुरोद हा प्रिये बाले हा कांते हा पतिव्रते

વાઘે અપહરણ કરેલી પત્નીને જોઈ બ્રાહ્મણ અત્યંત દુઃખિત થયો. તે રડી પડ્યો—“હા પ્રિયે! હા બાલે! હા કાંતે! હા પતિવ્રતે!”

Verse 14

एकं मामिह संत्यज्य कथं लोकांतरं गता । प्राणेभ्योपि प्रियां त्यक्त्वा कथं जीवितुमुत्सहे

મને અહીં એકલો છોડીને તું પરલોકમાં કેવી રીતે ગઈ? પ્રાણોથી પણ પ્રિય એવી તને ગુમાવીને હું કેવી રીતે જીવવાનો સાહસ કરું?

Verse 15

राजन्क्व ते महास्त्राणि क्व ते श्लाघ्यं महद्धनुः । क्व ते द्वादशसाहस्रमहानागातिगं बलम्

હે રાજન, હવે તારા મહાસ્ત્રો ક્યાં છે? તારો તે પ્રશંસનીય મહાધનુષ ક્યાં છે? અને બાર હજાર મહાગજોને પણ વટાવે એવું કહેવાતું તારો બળ ક્યાં ગયું?

Verse 16

किं ते शंखेन खङ्गेन किं ते मंत्रास्त्रविद्यया । किं च तेन प्रयत्नेन किं प्रभावेण भूयसा

તારા શંખ અને ખડ્ગનો શું ઉપયોગ? મંત્ર-અસ્ત્રવિદ્યાનો શું લાભ? જરૂરિયાતની ઘડીએ નિષ્ફળ જાય તો એ પ્રયત્ન અને મોટો પ્રભાવ પણ શેના કામનો?

Verse 17

तत्सर्वं विफलं जातं यच्चान्यत्त्वयि तिष्ठति । यस्त्वं वनौकसं जंतुं निवारयितुमक्षमः

તારામાં રહેલું બીજું બધું પણ નિષ્ફળ બની ગયું—કારણ કે તું વનમાં વસતા તે પશુસમાન દુષ્ટ આક્રમણકારને રોકવામાં અસમર્થ રહ્યો.

Verse 18

क्षात्त्रस्यायं परो धर्मः क्षताद्यत्परिरक्षणम् । तस्मात्कुलोचिते धर्मे नष्टे त्वज्जीवितेन किम्

ક્ષત્રિયનો પરમ ધર્મ આ છે—ઘાયલ અને પીડિતોની રક્ષા કરવી. તેથી જ્યારે કુલોચિત ધર્મ જ નષ્ટ થયો, ત્યારે તારા જીવનનું શું મૂલ્ય?

Verse 19

आर्तानां शरणार्तानां त्राणं कुर्वंति पार्थिवाः । प्राणैरर्थैश्च धर्मज्ञास्तद्विहीना मृतोपमाः

ધર્મજ્ઞ રાજાઓ આર્ત અને શરણાગતનું પ્રાણ તથા ધન આપીને પણ રક્ષણ કરે છે. જેમાં એ ભાવ નથી, તે મૃતતુલ્ય છે.

Verse 20

धनिनां दानहीनानां गार्हस्थ्याद्भिक्षुता वरा । आर्तत्राणविहीनानां जीवितान्मरणं वरम्

ધનવાન થઈને પણ જે દાનહીન છે, તેમના માટે ગૃહસ્થજીવન કરતાં ભિક્ષાવૃત્તિ શ્રેષ્ઠ. જે આર્તનું રક્ષણ નથી કરતા, તેમના માટે જીવતાં કરતાં મરણ સારું.

Verse 21

वरं विषादनं राज्ञो वरमग्नौ प्रवेशनम् । अनाथानां प्रपन्नानां कृपणानामरक्षणात्

રાજા માટે વિષાદ પણ શ્રેય, અગ્નિપ્રવેશ પણ શ્રેય; પરંતુ અનાથ, શરણાગત અને દીનનું રક્ષણ ન કરવું તેનાથી પણ વધુ નિંદ્ય છે.

Verse 22

इत्थं विलपितं तस्य स्ववीर्यस्य च गर्हणम् । निशम्य नृपतिः शोकादात्मन्येवमचिंतयत्

તેનું આવું વિલાપ અને પોતાના પરાક્રમની ગર્હણા સાંભળી રાજા શોકથી વ્યાકુળ થયો અને મનમાં આ રીતે વિચારવા લાગ્યો.

Verse 23

अहो मे पौरुषं नष्टमद्य दैवविपर्ययात् । अद्य कीर्तिश्च मे नष्टा पातकं प्राप्तमुत्क टम्

અહો! દૈવવિપર્યયથી આજે મારું પૌરુષ નષ્ટ થયું. આજે મારી કીર્તિ પણ નષ્ટ; મારા પર ઘોર પાતક આવ્યું.

Verse 24

धर्मः कालोचितो नष्टो मन्दभाग्यस्य दुर्मतेः । नूनं मे संपदो राज्यमायुष्यं क्षयमेष्यति

મંદભાગ્ય અને દુર્મતિ ધરાવનાર મારા માટે કાળોચિત ધર્મ નષ્ટ થયો છે. નિશ્ચયે મારી સમૃદ્ધિ, મારું રાજ્ય અને મારું આયુષ્ય હવે ક્ષય તરફ જઈ રહ્યાં છે.

Verse 25

अपुंसां संपदो भोगाः पुत्रदारधनानि च । दैवेन क्षणमुद्यंति क्षणादस्तं व्रजंति च

અધૈર્ય (અપુંસ) લોકોની સંપત્તિ અને ભોગ—પુત્ર, પત્ની અને ધન—દૈવવશ ક્ષણમાત્ર ઉદય પામે છે અને ક્ષણમાં જ અસ્ત થઈ લુપ્ત થાય છે.

Verse 26

अत एनं द्विजन्मानं हतदारं शुचार्दितम् । गतशोकं करिष्यामि दत्त्वा प्राणानपि प्रियान्

અતએવ પત્નીવિયોગે શોકાતુર આ દ્વિજને હું શોકથી મુક્ત કરીશ; જરૂર પડે તો મારા પ્રિય પ્રાણ પણ અર્પી દઈશ.

Verse 27

इति निश्चित्य मनसा भद्रायुर्नृपसत्तमः । पतित्वा पादयोस्त्वस्य बभाषे परिसांत्वयन्

મનમાં આમ નિશ્ચય કરીને રાજશ્રેષ્ઠ ભદ્રાયુ તેના ચરણોમાં પડી ગયો અને સાંત્વના આપતાં બોલ્યો.

Verse 28

कृपां कुरु मयि ब्रह्मन्क्षत्रबंधौ हतौजसि । शोकं त्यज महाबुद्धे दास्याम्यर्थं तवेप्सितम्

હે બ્રાહ્મણ! મારે પર કૃપા કરો—હું તો માત્ર નામનો ક્ષત્રિય, તેજહીન છું. હે મહાબુદ્ધે! શોક ત્યજો; તમને ઇચ્છિત જે હોય તે હું આપીશ.

Verse 29

इदं राज्यमियं राज्ञी ममेदं च कलेवरम् । त्वधीनमिदं सर्वं किं तेऽभिलषितं वद

આ રાજ્ય, આ રાણી અને મારું આ શરીર પણ—આ બધું તારા અધિન છે. કહો, તને શું અભિલાષિત છે?

Verse 30

ब्राह्मण उवाच । किमादर्शेन चांधस्य किं गृहैर्भैक्ष्यजीविनः । किं पुस्तकेन मूर्खस्य ह्यस्त्रीकस्य धनेन किम्

બ્રાહ્મણે કહ્યું—અંધને દર્પણનો શું ઉપયોગ? ભિક્ષાથી જીવતા માણસને ઘરોનો શું ઉપયોગ? મૂર્ખને પુસ્તકનો શું ઉપયોગ? અને પત્ની વિનાને ધનનો શું ઉપયોગ?

Verse 31

अतोऽहं गतपत्नीको भुक्तभोगो न कर्हिचित् । इमां तवाग्रमहिषीं कामार्थं दीयतां मम

અતએવ હું પત્ની વિનાનો છું અને ક્યારેય ભોગસુખ ભોગવ્યું નથી. તેથી કામાર્થ તારી આ મુખ્ય રાણી મને આપી દેવામાં આવે.

Verse 32

राजोवाच । ब्रह्मन्किमेष धर्मस्ते किमेतद्गुरुशासनम् । अस्वर्ग्यमयशस्यं च परदाराभिमर्शनम्

રાજાએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! આ તારો કેવો ‘ધર્મ’ છે અને આ કેવું ગુરુશાસન? પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ સ્વર્ગદાયક નથી; તે અપયશકારક છે.

Verse 33

दातारः संति वित्तस्य राज्यस्य गजवाजिनाम् । आत्मदेहस्य वा क्वापि न कलत्रस्य कर्हिचित्

ધનના, રાજ્યના, હાથી-ઘોડાના દાતા હોય છે; ક્યાંક ક્યાંક કોઈ પોતાનું શરીર પણ આપે—પરંતુ પત્નીનું દાન ક્યારેય થતું નથી.

Verse 34

परदारोपभोगेन यत्पापं समुपार्जितम् । न तत्क्षालयितुं शक्यं प्रायश्चित्तशतैरपि

પરસ્ત્રીના ઉપભોગથી જે પાપ સંચિત થાય છે, તે સૈકડો પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ કદી ધોવાઈ શકતું નથી।

Verse 35

ब्राह्मण उवाच । अपि ब्रह्मवधं घोरमपि मद्यनिषेवणम् । तपसा नाशयिष्यामि कि पुनः पारदारिकम् । तस्मात्प्रयच्छ मे भार्यामिमां त्वं ध्रुवमन्यथा

બ્રાહ્મણે કહ્યું—ઘોર બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ, મદ્યપાનનું પાપ પણ હું તપથી નાશ કરી દઈશ; તો પરસ્ત્રીનો દોષ તો શું જ! તેથી તું આ તારી પત્ની મને અર્પણ કર; નહિ તો નિશ્ચિત વિનાશ છે।

Verse 36

अरक्षणाद्भयार्तानां गंतासि निरयं ध्रुवम् । इति विप्रगिरा भीतश्चिंतयामास पार्थिवः । अरक्षणान्महत्पापं पत्नीदानं ततो वरम्

“ભયથી પીડિતોની રક્ષા ન કરવાથી તું નિશ્ચિત નરકમાં જશે”—વૈપ્રવાણીથી ભયભીત રાજાએ વિચાર્યું: “અરક્ષણ મહાપાપ છે; તેથી પત્નીદાન તેનાથી ઓછું દોષ છે।”

Verse 37

अतः पत्नीं द्विजाग्र्याय दत्त्वा निर्मुक्तकिल्विषः । सद्यो वह्निं प्रवेक्ष्यामि कीर्तिश्च निहिता भवेत्

“અતએવ અગ્ર બ્રાહ્મણને પત્ની અર્પણ કરીને પાપમુક્ત થઈ હું તત્ક્ષણે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ; આમ મારી કીર્તિ સ્થિર થશે।”

Verse 38

इति निश्चित्य मनसा समुज्ज्वाल्य हुताशनम् । तं ब्राह्मणं समाहूय ददौ पत्नीं सहोदकाम्

આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને પવિત્ર અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી, તે બ્રાહ્મણને બોલાવી ઉદકવિધિ સહિત પોતાની પત્ની તેને અર્પણ કરી।

Verse 39

स्वयं स्नातः शुचिर्भूत्वा प्रणम्य विबुधेश्वरान् । तमग्निं द्विः परिक्रम्य शिवं दध्यौ समाहितः

તે પોતે સ્નાન કરીને શુદ્ધ થયો, દેવાધીશ્વરોને પ્રણામ કર્યો, તે અગ્નિની બે વાર પરિક્રમા કરી અને એકાગ્ર ચિત્તે શિવનું ધ્યાન કર્યું।

Verse 40

तमथाग्नौ पतिष्यंतं स्वपदासक्तचेतसम् । प्रत्यदृश्यत विश्वेशः प्रादुर्भूतो जगत्पतिः

પછી જ્યારે તે પ્રભુના ચરણોમાં ચિત્ત આસક્ત કરીને અગ્નિમાં પડવા જતો હતો, ત્યારે વિશ્વેશ્વર જગત્પતિ તેના સમક્ષ પ્રગટ થયા।

Verse 41

तमीश्वरं पंचवक्त्रं त्रिनेत्रं पिनाकिनं चन्द्रकलावतंसम् । आलंबितापिंगजटाकलापं मध्यंगतं भास्करकोटितेजसम्

તેણે તે ઈશ્વરને જોયા—પંચવક્ત્ર, ત્રિનેત્ર, પિનાકધારી; ચંદ્રકલાથી શોભિત; લટકતી પિંગળ જટાઓવાળા; અને કરોડો સૂર્યના તેજથી દીપ્ત।

Verse 42

मृणालगौरं गजचर्मवाससं गंगातरंगो क्षितमौलिदेशम् । नागेंद्रहारावलिकंकणोर्मिकाकिरीटकोट्यंगदकुंडलोज्ज्वलम्

તે મૃણાલ સમ ગૌર, ગજચર્મવસ્ત્રધારી; મસ્તક પર ગંગાના તરંગોથી સિંચિત; નાગેન્દ્રહાર, કંકણ-વલયો, કિરીટ, અંગદ અને કુંડળોથી ઉજ્જ્વલ હતો।

Verse 43

त्रिशूलखट्वांगकुठारचर्ममृगाभयेष्टार्थपिनाकहस्तम् । वृषोपरिस्थं शितिकंठमीशं प्रोद्भूतमग्रे नृपतिर्ददर्श

રાજાએ પોતાના સમક્ષ પ્રગટ થયેલા શિતિકંઠ ઈશ્વરને જોયા—વૃષભ પર બિરાજમાન; જેમના હાથોમાં ત્રિશૂલ, ખટ્વાંગ, કુઠાર, ચર્મ, મૃગ, અભયમુદ્રા, ઇષ્ટાર્થવર અને પિનાક હતા।

Verse 44

अथांबराद्द्रुतं पेतुर्दिव्याः कुसुमवृष्टयः । प्रणेदुर्देवतूर्याणि देवाश्च ननृतुर्जगुः

ત્યારે આકાશમાંથી ત્વરિત દિવ્ય પુષ્પવર્ષા વરસી. દેવતૂર્યો ગુંજી ઊઠ્યા અને દેવો આનંદથી નૃત્ય કરી ગાન કરવા લાગ્યા।

Verse 45

तत्राजग्मुर्नारदाद्याः सनकाद्या सुरर्षयः । इन्द्रादयश्च लोकेशास्तथाब्रह्मर्षयोऽमलाः

ત્યાં નારદ વગેરે, સનક વગેરે દેવર્ષિઓ, તેમજ ઇન્દ્ર વગેરે લોકેશો અને નિર્મળ બ્રહ્મર્ષિઓ પણ આવી પહોંચ્યા।

Verse 46

तेषां मध्ये समासीनो महादेवः सहोमया । ववर्ष करुणासारं भक्तिनम्रे महीपतौ

તેમની વચ્ચે ઉમાસહિત મહાદેવ બિરાજમાન હતા. ભક્તિથી નમ્ર થયેલા રાજા પર તેમણે કરુણાનો સાર વરસાવ્યો।

Verse 47

तद्दर्शनानंदविजृंभिताशयः प्रवृद्धबाष्पांबुपरिप्लुतांगः । प्रहृष्टरोमा गलगद्गदाक्षरं तुष्टाव गीर्भिर्मुकुलीकृतांजलिः

તે દિવ્ય દર્શનના આનંદથી તેનું હૃદય પ્રસ્ફુટિત થયું. આંસુઓની ધારથી અંગો ભીંજાઈ ગયા, રોમાંચ થયો; ગળો ભરાઈ શબ્દો અડખળ્યા—અને તેણે હાથ જોડીને સ્તુતિગીતોથી પ્રભુની આરાધના કરી।

Verse 48

राजोवाच । नतोस्म्यहं देवमनाथमव्ययं प्रधानमव्यक्तगुणं महांतम् । अकारणं कारणकारणं परं शिवं चिदानंदमयं प्रशांतम्

રાજાએ કહ્યું—અનાથ થઈને પણ સર્વના નાથ, અવ્યય એવા દેવને હું નમસ્કાર કરું છું; અવ્યક્ત ગુણવાળા મહાન પ્રધાનને; અકારણ થઈને પણ કારણોના કારણ એવા પરમ શિવને—ચિદાનંદમય અને પરમ પ્રશાંત એવા તેમને પ્રણામ કરું છું।

Verse 49

त्वं विश्वसाक्षी जगतोऽस्यकर्त्ता विरूढधामा हृदि सन्निविष्टः । अतो विचिन्वंति विधौ विपश्चितो योगैरनेकैः कृतचित्तरोधैः

તમે વિશ્વના સાક્ષી, આ જગતના કર્તા; તમારું તેજ દૃઢપણે સ્થિત છે અને તમે હૃદયમાં નિવાસ કરો છો. તેથી ચિત્તનિગ્રહ કરીને અનેક યોગસાધનાઓથી વિદ્વાનો તમને શોધે છે.

Verse 50

एकात्मतां भावयतां त्वमेको नानाधियां यस्त्वमनेकरूपः । अतींद्रियं साक्ष्युदयास्तविभ्रमं मनःपथात्संह्रियते पदं ते

એકાત્મતાનું ભાવન કરનારાઓ માટે તમે જ એક; વિવિધ વૃત્તિઓવાળા મન માટે તમે અનેક રૂપે પ્રગટો છો. તમારું તત્ત્વ ઇન્દ્રિયાતીત છે; સાક્ષી-ચેતના ઉદયે તમારું પદ મનના માર્ગથી પરે થઈ જાય છે.

Verse 51

तं त्वां दुरापं वचसो धियाश्च व्यपेतमोहं परमात्मरूपम् । गुणैकनिष्ठाः प्रकृतौ विलीनाः कथं वपुः स्तोतुमलंगिरो मे

વાણી અને બુદ્ધિથી પણ તમે દુર્લભ—મોહરહિત, પરમાત્મસ્વરૂપ. પરંતુ મારી વાણી પ્રકૃતિના ગુણોમાં લીન અને ગુણોમાં જ નિષ્ઠિત છે; ત્યારે તમારા સ્વરૂપનું સ્તવન કરવા મારા શબ્દો કેવી રીતે પૂરતા થાય?

Verse 52

तथापि भक्त्याश्रयतामुपेयुस्तवांघ्रिपद्मं प्रणतार्तिभंजनम् । सुघोरसंसारदवाग्निपीडितो भजामि नित्यं भवभीतिशांतये

તથાપિ ભક્તિનો આશ્રય લેનારા તમારા પદ્મચરણને પામે છે, જે શરણાગતની પીડા ભંગ કરે છે. હું ભયંકર સંસાર-દાવાગ્નિથી પીડિત થઈ, ભવભીતિ શાંત કરવા નિત્ય તમારું ભજન કરું છું.

Verse 53

नमस्ते देव देवाय महादेवाय शंभवे । नमस्त्रिमूर्तिरूपाय सर्गस्थित्यंतकारिणे

દેવોના દેવ મહાદેવ શંભુ, તમને નમસ્કાર. ત્રિમૂર્તિરૂપ, સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-અંત કરનાર, તમને નમસ્કાર.

Verse 54

नमो विश्वादिरूपाय विश्वप्रथमसाक्षिणे । नमः सन्मात्रतत्त्वाय बोधानंदघनाय च

વિશ્વના આદિરૂપ, જગતના પ્રથમ સાક્ષી તમને નમસ્કાર. માત્ર સત્-તત્ત્વ, બોધ અને આનંદઘન સ્વરૂપને નમસ્કાર.

Verse 55

सर्वक्षेत्रनिवासाय क्षेत्रभिन्नात्मशक्तये । अशक्ताय नमस्तुभ्यं शक्ताभासाय भूयसे

સર્વ ક્ષેત્રોમાં નિવાસ કરનાર, ક્ષેત્રભેદે ભિન્ન આત્મશક્તિરૂપે પ્રગટ થનાર તમને નમસ્કાર. તમે સ્વયં નિર્લેપ હોવા છતાં સર્વત્ર શક્તિ-પ્રભા રૂપે પ્રકાશો છો—તમને વારંવાર પ્રણામ.

Verse 56

निराभासाय नित्याय सत्यज्ञानांतरात्मने । विशुद्धाय विदूराय विमुक्ताशेषकर्मणे

માયાના આભાસથી રહિત, નિત્ય, સત્ય અને જ્ઞાન જેમનું અંતરાત્મા છે તેમને નમસ્કાર. પરમ વિશુદ્ધ, સર્વથી પરે, અવશેષ કર્મોથી મુક્ત પ્રભુને પ્રણામ.

Verse 57

नमो वेदांतवेद्याय वेदमूलनिवासिने । नमो विविक्तचेष्टाय निवृत्तगुण वृत्तये

વેદાંતથી વેદ્ય, વેદોના મૂળમાં નિવાસ કરનારને નમસ્કાર. જેમની ચેષ્ટા સર્વથા વિવિક્ત છે, જેમની વૃત્તિ ગુણોની ગતિથી નિવૃત્ત છે—તેમને પ્રણામ.

Verse 58

नमः कल्याणवीर्याय कल्याणफलदायिने । नमोऽनंताय महते शांताय शिवरूपिणे

કલ્યાણમય વીર્યવાળા, કલ્યાણફળ આપનારને નમસ્કાર. અનંત, મહાન, શાંત, શિવરૂપ પ્રભુને પ્રણામ.

Verse 59

अघोराय सुघोराय घोराघौघ विदारिणे । भर्गाय भवबीजानां भंजनाय गरीयसे । नमो विध्वस्तमोहाय विशदात्मगुणाय च

અઘોર સ્વરૂપને નમસ્કાર, અને પરમ સુઘોર—ભયના સમૂહોને વિદારનારને નમસ્કાર. ભર્ગ, તેજસ્વી, ભવબીજોના ભંજન કરનાર, અતિ વંદનીયને નમસ્કાર. મોહનો નાશ કરનાર, જેના આત્મગુણો નિર્મળ અને સ્પષ્ટ છે—તમને નમસ્કાર.

Verse 60

पाहि मां जगतां नाथ पाहि शंकर शाश्वत । पाहि रुद्र विरूपाक्ष पाहि मृत्युंजयाव्यय

હે જગન્નાથ, મારી રક્ષા કરો; હે શંકર, શાશ્વત, મારી રક્ષા કરો. હે રુદ્ર, ત્રિનેત્ર (વિરૂપાક્ષ), મારી રક્ષા કરો; હે મૃત્યુઞ્જય, અવ્યય, મારી રક્ષા કરો.

Verse 61

शम्भो शशांककृतशेखर शांतमूर्ते गौरीश गोपतिनिशापहुताशनेत्र । गंगाधरांधकविदारण पुण्यकीर्ते भूतेश भूधरनिवास सदा नमस्ते

હે શંભો, જેના શિરે ચંદ્રશેખર છે, જેની મૂર્તિ શાંતિ છે; હે ગૌરીશ, જેના નેત્ર સૂર્ય-ચંદ્ર-અગ્નિ છે. હે ગંગાધર, અંધકવિદારક, પુણ્યકીર્તિ; હે ભૂતેશ, પર્વતનિવાસી—તમને સદા નમસ્કાર.

Verse 62

सूत उवाच । एवं स्तुतः स भगवान्राज्ञा देवो महेश्वरः । प्रसन्नः सह पार्वत्या प्रत्युवाच दयानिधिः

સૂત બોલ્યા—રાજાએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં ભગવાન મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા; અને પાર્વતીসহ કરુણાનિધિ પ્રભુએ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 63

ईश्वर उवाच । राजंस्ते परितुष्टोऽस्मि भक्त्या पुण्यस्तवेन च । अनन्यचेता यो नित्यं सदा मां पर्यपूजयः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે રાજન, તારી ભક્તિ અને આ પુણ્ય સ્તવનથી હું સંપૂર્ણ પ્રસન્ન છું. તું અનન્ય ચિત્તથી નિત્ય, સદા મારું જ પૂજન કરતો રહ્યો છે.

Verse 64

तव भावपरीक्षार्थं द्विजो भूत्वाहमागतः । व्याघ्रेण या परिग्रस्ता सैषा दैवी गिरींद्रजा

તમારા અંતર્ભાવની પરીક્ષા કરવા હું દ્વિજરૂપ ધારણ કરીને અહીં આવ્યો. વાઘે ગ્રસ્ત થઈ હોય તેમ દેખાતી ‘ગિરિરાજની પુત્રી’ ખરેખર દિવ્ય પ્રકટિ હતી.

Verse 65

व्याघ्रो मायामयो यस्ते शरैरक्षतविग्रहः । धीरतां द्रष्टुकामस्ते पत्नीं याचितवानहम्

એ વાઘ માયાથી રચાયેલો હતો; તમારા બાણોથી પણ તેનું શરીર અક્ષત રહ્યું. તમારી ધીરતા જોવા ઇચ્છીને મેં તમારી પત્ની માગી.

Verse 66

अस्याश्च कीर्तिमालिन्यास्तव भक्त्या च मानद । तुष्टोऽहं संप्रयच्छामि वरं वरय दुर्लभम्

હે માનદ! તમારી ભક્તિ અને આ કીર્તિમાલિનીની ભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું. હું તમને વર આપું છું; દુર્લભ હોય તે પણ માંગો.

Verse 67

राजोवाच । एष एव वरो देव यद्भवान्परमेश्वरः । भवतापपरीतस्य मम प्रत्यक्षतां गतः

રાજાએ કહ્યું—હે દેવ! મારો એકમાત્ર વર એ જ છે કે તમે પરમેશ્વર હોવા છતાં, સંસારતાપથી પીડિત મને પ્રત્યક્ષ દર્શન આપ્યા.

Verse 68

नान्यं वरं वृणे देव भवतो वरदर्षभात् । अहं च सेयं सा राज्ञी मम माता च मत्पिता

હે દેવ, વરદાતાઓમાં શ્રેષ્ઠ! હું આપથી બીજો કોઈ વર પસંદ કરતો નથી. મારા પર, આ રાણી પર, અને મારી માતા તથા પિતા પર પણ આપની કૃપા રહે.

Verse 69

वैश्यः पद्माकरो नाम तत्पुत्रः सुनयाभिधः । सर्वानेतान्महादेव सदा त्वत्पार्श्वगान्कुरु

પદ્માકર નામનો એક વૈશ્ય છે અને તેનો પુત્ર સુનય કહેવાય છે. હે મહાદેવ, આ સૌને સદૈવ તમારા પાર्श્વના સેવક બનાવો।

Verse 70

सूत उवाच । अथ राज्ञी महाभागा प्रणता कीर्तिमालिनी । भक्त्या प्रसाद्य गिरिशं ययाचे वरमुत्तमम्

સૂત બોલ્યા—પછી મહાભાગ્યવતી રાણી કીર્તિમાલિની પ્રણામ કરીને ભક્તિથી ગિરિશને પ્રસન્ન કરી ઉત્તમ વર માગ્યો।

Verse 71

राज्ञ्युवाच । चंद्रांगदो मम पिता माता सीमंतिनी च मे । तयोर्याचे महादेव त्वत्पार्श्वे सन्निधिं सदा

રાણીએ કહ્યું—મારા પિતા ચંદ્રાંગદ છે અને મારી માતા સીમંતિની છે. હે મહાદેવ, એમ બંને માટે હું તમારા પાર्श્વે સદૈવ સાન્નિધ્ય માગું છું।

Verse 72

एवमस्त्विति गौरीशः प्रसन्नो भक्तवत्सलः । तयोः कामवरं दत्त्वा क्षणादंतर्हितोऽभवत्

‘એવમસ્તુ’ કહી ભક્તવત્સલ ગૌરીશ પ્રસન્ન થયા. એમ બંનેને ઇચ્છિત વર આપી તેઓ ક્ષણમાં અંતર્ધાન થયા।

Verse 73

सोपि राजा सुरैः सार्धं प्रसादं प्राप्य शूलिनः । सहितः कीर्तिमालिन्या बुभुजे विषयान्प्रियान्

તે રાજાએ પણ દેવતાઓ સાથે શૂલિનનો પ્રસાદ પ્રાપ્ત કર્યો. કીર્તિમાલિની સાથે રહી તેણે પ્રિય વિષયસુખો ભોગવ્યા।

Verse 74

कृत्वा वर्षायुतं राज्यमव्याहतबलोन्नतिः । राज्यं पुत्रेषु विन्यस्य भेजे शंभोः परं पदम्

અવિઘ્ન બળ અને વધતી સમૃદ્ધિ સાથે દસ હજાર વર્ષ રાજ્ય કરીને, તેણે રાજ્ય પુત્રોને સોંપ્યું અને શંભુ (શિવ)ના પરમ ધામને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 75

चंद्रांगदोपि राजेंद्रो राज्ञी सीमंतिनी च सा । भक्त्या संपूज्य गिरिशं जग्मतुः शांभवं पदम्

રાજેન્દ્ર ચન્દ્રાંગદ અને રાણી સીમંતિની—બન્નેએ ભક્તિપૂર્વક ગિરિશ (શિવ)ની સમ્યક પૂજા કરી અને શાંભવ પદ, એટલે શંભુના ધામને પ્રાપ્ત કર્યા।

Verse 76

एतत्पवित्रमघनाशकरं विचित्रं शम्भोर्गुणानुकथनं परमं रहस्यम् । यः श्रावयेद्बुधजनान्प्रयतः पठेद्वा संप्राप्य भोगविभवं शिव मेति सोंते

શંભુના ગુણાનુકથનનું આ અદ્ભુત, પરમ રહસ્યમય વર્ણન પવિત્ર અને પાપનાશક છે. જે નિયમપૂર્વક તેને વાંચે અથવા બુદ્ધિમાનોને સાંભળાવે—તે ભોગ-વૈભવ પામી અંતે શિવને પ્રાપ્ત કરે છે।