Adhyaya 11
અધ્યાય ૧૧માં સૂત કર્મફળ અને સમાજજીવનની કથા આગળ વધારે છે. અગાઉ ઉલ્લેખિત વેશ્યા પિંગલા પુનર્જન્મે સીમંતિણીના ગર્ભે કીર્તિમાલિની બની જન્મે છે—રૂપ અને સદ્ગુણોથી યુક્ત. સાથે જ એક રાજપુત્ર અને એક વેપારીપુત્ર (સુનય) ઘનિષ્ઠ મિત્ર બની ઉછરે છે; ઉપનયન વગેરે સંસ્કારો મેળવી સદાચારપૂર્વક વિદ્યાભ્યાસ કરે છે. રાજપુત્ર સોળ વર્ષનો થતાં શૈવ યોગી ઋષભ રાજભવનમાં આવે છે; રાણી અને રાજપુત્ર વારંવાર પ્રણામ કરીને আতિથ્ય કરે છે. રાણી કરુણામય સંરક્ષક-ગુરુ તરીકે રાજપુત્રને માર્ગદર્શન આપવા ઋષભને વિનંતી કરે છે. ઋષભ પછી ધર્મ-સંગ્રહનું સુવ્યવસ્થિત ઉપદેશ આપે છે—શ્રુતિ-સ્મૃતિ-પુરાણ આધારિત અને વર્ણાશ્રમ અનુસાર ધર્માચરણ; ગાય, દેવતા, ગુરુ અને બ્રાહ્મણ પ્રત્યે ભક્તિ-આદર; સત્યવચન, પરંતુ ગો-બ્રાહ્મણ રક્ષણ માટે મર્યાદિત અપવાદ; પરધન-પરસ્ત્રીની અયોગ્ય ઇચ્છાનો ત્યાગ અને ક્રોધ, છલ, નિંદા, નિરર્થક હિંસા ટાળવી; નિદ્રા, વાણી, આહાર અને વિહાર માં સંયમ; દુષ્ટ સંગથી દૂર રહી સારા પરામર્શનું પોષણ; નિર્બળોની રક્ષા અને શરણાગત પર અહિંસા; કઠિનાઈમાં પણ દાન અને સત્કીર્તિને નૈતિક ભૂષણ માનવું; રાજધર્મમાં દેશ-કાલ-શક્તિ વિચારવી, હાનિ અટકાવવી અને અપરાધીઓને નીતિથી નિયંત્રિત કરવું. અંતે નિત્ય શૈવ ભક્તિચર્યા—પ્રાતઃશુદ્ધિ, ગુરુ-દેવતાઓને નમસ્કાર, શિવને નૈવેદ્ય, સર્વ કર્મ શિવાર્પણ, સતત સ્મરણ, રુદ્રાક્ષ-ત્રિપુંડ્ર ધારણ અને પંચાક્ષર મંત્રજપ. અધ્યાયના અંતે પાપહર અને રક્ષાદાયક પુરાણગુપ્ત શૈવ કવચનું આગામી ઉપદેશ જાહેર થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । पिंगला नाम या वेश्या मया पूर्वमुदाहृता । शिवभक्तार्चनात्पुण्यात्त्यक्त्वा पूर्वकलेवरम्
સૂત બોલ્યા—મેં અગાઉ ઉલ્લેખ કરેલી પિંગલા નામની વેશ્યા, શિવભક્તોના પૂજનથી ઉત્પન્ન પુણ્યના કારણે પોતાનું પૂર્વ શરીર ત્યજી દીધું.
Verse 2
चन्द्रांगदस्य सा भूयः सीमंतिन्यामजायत । रूपौदार्यगुणोपेता नाम्ना वै कीर्तिमालिनी
તે ફરી ચન્દ્રાંગદની પત્ની તરીકે જન્મી—રૂપ, ઔદાર્ય અને સદ્ગુણોથી યુક્ત; તેનું નામ કીર્તિમાલિની હતું.
Verse 3
भद्रायुरपि तत्रैव राजपुत्रो वणिक्पतेः । ववृधे सदने भानुः शुचाविव महातपाः
ત્યાં જ ભદ્રાયુ નામનો રાજપુત્ર પણ તે શ્રેષ્ઠ વણિકપતિના ગૃહમાં ઉછર્યો; શુચિ ઋતુમાં વધતા સૂર્યની જેમ મહાતેજથી તેજસ્વી થયો।
Verse 4
तस्यापि वैश्यनाथस्य कुमारस्त्वेक उत्तमः । स नाम्ना सुनयः प्रोक्तो राजसूनोः सखाऽभवत्
તે વૈશ્યનાથને પણ એક ઉત્તમ પુત્ર હતો; તેનું નામ ‘સુનય’ કહેવાતું, અને તે રાજપુત્રનો મિત્ર બન્યો।
Verse 5
तावुभौ परमस्निग्धौ राजवैश्यकुमारकौ । चित्रक्रीडावुदारांगौ रत्नाभरणमंडितौ
તે બંને—રાજપુત્ર અને વૈશ્યપુત્ર—અતિ સ્નિગ્ધ હતા; વિવિધ રમતોમાં રત, ઉદાર દેહવાળા અને રત્નાભરણોથી શોભિત હતા।
Verse 6
तस्य राजकुमारस्य ब्राह्मणैः स वणिक्पतिः । संस्कारान्कारयामास स्वपुत्रस्यापि विस्तरात्
તે રાજપુત્ર માટે તે વણિકપતિએ બ્રાહ્મણો દ્વારા સંસ્કારો કરાવ્યા; તેમજ પોતાના પુત્ર માટે પણ એ જ રીતે વિધિપૂર્વક વિસ્તારે કરાવ્યા।
Verse 7
काले कृतोपनयनौ गुरुशुश्रूषणे रतौ । चक्रतुः सर्वविद्यानां संग्रहं विनयान्वितौ
યોગ્ય કાળે બંનેનું ઉપનયન થયું; ગુરુસેવામાં રત અને વિનયયુક્ત બની તેમણે સર્વ વિદ્યાઓનો સંક્ષેપ-સંગ્રહ અધ્યયન કર્યો।
Verse 8
अथ राजकुमारस्य प्राप्ते षोडशहायने । स एव ऋषभो योगी तस्य वेश्मन्युपाययौ
પછી રાજકુમાર સોળ વર્ષનો થતાં, એ જ ઋષભ યોગી તેના નિવાસસ્થાને પધાર્યા।
Verse 9
सा राज्ञी स कुमारश्च शिवयोगिनमागतम् । मुहुर्मुहुः प्रणम्योभौ पूजयामासतुर्मुदा
રાણી અને કુમારે શિવયોગીને આવતાં જોઈ વારંવાર પ્રણામ કર્યા અને બંનેએ આનંદથી તેમની પૂજા-સન્માન કર્યું।
Verse 10
ताभ्यां च पूजितः सोऽथ योगीशो हृष्टमानसः । तं राजपुत्रमुद्दिश्य बभाषे करुणार्द्रधीः
તેમણે પૂજા કરતાં યોગીઓના સ્વામીનું મન પ્રસન્ન થયું; અને કરુણાથી દ્રવિત ચિત્તે તેમણે રાજપુત્રને ઉદ્દેશીને કહ્યું।
Verse 11
शिवयोग्युवाच । कच्चित्ते कुशलं तात त्वन्मातुश्चाप्यनामयम् । कच्चित्त्वं सर्वविद्यानामकार्षीश्च प्रतिग्रहम्
શિવયોગીએ કહ્યું—“વત્સ, તું કુશળ છે ને? તારી માતા પણ નિરોગ છે ને? તું સર્વ વિદ્યાઓનું યથાવિધિ શિક્ષણ ગ્રહણ કર્યું છે?”
Verse 12
कच्चिद्गुरूणां सततं शुश्रूषातत्परो भवान् । कच्चित्स्मरसि मां तात तव प्राणप्रदं गुरुम्
“શું તું સદા ગુરુઓની સેવામાં તત્પર રહે છે? વત્સ, તને પ્રાણદાન કરનાર તારા ગુરુ એવા મને શું તું સ્મરે છે?”
Verse 13
एवं वदति योगीशे राज्ञी सा विनयान्विता । स्वपुत्रं पादयोस्तस्य निपात्यैनमभाषत
યોગીશ્વર એમ બોલતા હતા ત્યારે, વિનયયુક્ત રાણીએ પોતાના પુત્રને તેમના ચરણોમાં પાડી પ્રણામ કરાવ્યો અને પછી તેમને સંબોધી બોલી।
Verse 14
एष पुत्रस्तव गुरो त्वमस्य प्राणदः पिता । एष शिष्यस्तु संग्राह्यो भवता करुणात्मना
“હે ગુરુદેવ! આ તમારો પુત્ર છે, કારણ કે તમે જ તેના પ્રાણદાતા પિતા છો. તેથી કરુણાસ્વરૂપ તમે આ શિષ્યને સ્વીકારી માર્ગદર્શન આપો.”
Verse 15
अतो बन्धुभिरुत्सृष्टमनाथं परिपालय । अस्मै सम्यक्सतां मार्गमुपदेष्टुं त्वमर्हसि
“અતએવ બંધુઓએ ત્યજી દીધેલા આ અનાથ સમાન નિરાધારનું રક્ષણ કરો. તેને સત્પુરુષોના માર્ગનો સમ્યક ઉપદેશ આપવા તમે અર્હ છો.”
Verse 16
इति प्रसादितो राज्ञ्या शिवयोगी महामतिः । तस्मै राजकुमाराय सन्मार्गमुपदिष्टवान्
રાણીએ આ રીતે પ્રાર્થના કરીને પ્રસન્ન કર્યાથી મહામતિ શિવયોગીએ તે રાજકુમારને સન્માર્ગનો ઉપદેશ આપ્યો।
Verse 17
ऋषभ उवाच । श्रुतिस्मृतिपुराणेषु प्रोक्तो धर्मः सनातनः । वर्णाश्रमानुरूपेण निषेव्यः सर्वदा जनैः
ઋષભ બોલ્યા— “શ્રુતિ, સ્મૃતિ અને પુરાણોમાં સનાતન ધર્મ કહેલો છે. વર્ણ અને આશ્રમ અનુસાર લોકો એ ધર્મનું સદા સેવન-આચરણ કરવું જોઈએ.”
Verse 18
भज वत्स सतां मार्गं सदेव चरितं चर । न देवाज्ञां विलंघेथा मा कार्षीर्देवहेलनम्
વત્સ! સજ્જનોના માર્ગનું સેવન કર અને દેવોચિત આચરણ કર. દેવાજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન ન કર; દેવતાઓનું અપમાન કદી ન કર.
Verse 19
गोदेवगुरुविप्रेषु भक्तिमान्भव सर्वदा । चांडालमपि संप्राप्तं सदा संभावयातिथिम्
ગાય, દેવ, ગુરુ અને વિપ્રો પ્રત્યે સદા ભક્તિમાન રહેજે. ચાંડાલ પણ આવે તો તેને અતિથિ માની હંમેશાં સન્માન આપજે.
Verse 20
सत्यं न त्यज सर्वत्र प्राप्तेऽपि प्राणसंकटे । गोब्राह्मणानां रक्षार्थमसत्यं त्वं वद क्वचित्
પ્રાણસંકટ આવે તોય સર્વત્ર સત્યનો ત્યાગ ન કર. પરંતુ ગાય અને બ્રાહ્મણોના રક્ષણ માટે ક્યારેક અસત્ય બોલવું પણ યોગ્ય ગણાય.
Verse 21
परस्वेषु परस्त्रीषु देवब्राह्मण वस्तुषु । तृष्णां त्यज महाबाहो दुर्लभेष्वपि वस्तुषु
હે મહાબાહો! પરધન, પરસ્ત્રી તથા દેવ અને બ્રાહ્મણોની વસ્તુઓ પ્રત્યેની તૃષ્ણા ત્યજી દે—તે દુર્લભ અને લોભામણી હોય તોય.
Verse 22
सत्कथायां सदाचारे सद्व्रते च सदागमे । धर्मादिसंग्रहे नित्यं तृष्णां कुरु महामते
હે મહામતે! સત્કથા, સદાચાર, સદ્વ્રત અને સદાગમ પ્રત્યે સદા તૃષ્ણા રાખ; તથા ધર્માદિ ગુણોનો નિત્ય સંગ્રહ અને પાલન કર.
Verse 23
स्नाने जपे च होमे च स्वाध्याये पितृतर्पणे । गोदेवातिथिपूजासु निरालस्यो भवानघ
હે નિર્દોષ! સ્નાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય, પિતૃતર્પણ તથા ગો-દેવ-અતિથિપૂજામાં આળસ વિના તત્પર રહો।
Verse 24
क्रोधं द्वेषं भयं शाठ्यं पैशुन्य मसदाग्रहम् । कौटिल्यं दंभमुद्वेगं यत्नेन परिवर्जय
યત્નપૂર્વક ક્રોધ, દ્વેષ, ભય, શાઠ્ય, પૈશુન્ય, અસત્-આગ્રહ, કૌટિલ્ય, દંભ અને ઉદ્વેગ—આ બધું ત્યજી દો।
Verse 25
क्षात्रधर्मरतोऽपि त्वं वृथा हिंसां परित्यज । शुष्कवैरं वृथालापं परनिदां च वर्जय
તમે ક્ષાત્રધર્મમાં રત હો તોય વ્યર્થ હિંસા ત્યજો; નિષ્ફળ વૈર, વૃત્થા વાણી અને પરનિંદા પણ વર્જો।
Verse 26
मृगया द्यूतपानेषु स्त्रीषु स्त्रीविजितेषु च । अत्याहारमतिक्रोधमतिनिद्रामतिश्रमम्
શિકાર, જુગાર, મદ્યપાન, સ્ત્રીઓમાં અતિઆસક્તિ અને સ્ત્રીઓના વશમાં થવું; તેમજ અતિભોજન, અતિક્રોધ, અતિનિદ્રા અને અતિશ્રમ—આ બધું વર્જો।
Verse 27
अत्यालापमतिक्रीडां सर्वदा परिवर्जय
અતિ બોલવું અને અતિ ક્રીડા કરવી—આ બન્નેને હંમેશા વર્જો।
Verse 28
अतिविद्यामतिश्रद्धामतिपुण्यमतिस्मृतिम् । अत्युत्साहमतिख्यातिमतिधैर्यं च साधय
અતિશય વિદ્યા, ઊંડી શ્રદ્ધા, મહાન પુણ્ય, દૃઢ સ્મૃતિ, પ્રબળ ઉત્સાહ, સદ્કીર્તિ અને અચલ ધૈર્ય—આ બધું સાધો।
Verse 29
सकामो निजदारेषु सक्रोधो निज शत्रुषु । सलोभः पुण्यनिचये साभ्यसूयो ह्यधर्मिषु
કામ માત્ર પોતાના ધર્મપત્નીમાં જ રાખો; ક્રોધ પોતાના શત્રુઓ પર જ કરો; લોભ પુણ્યસંચય માટે જ હોય; અને અધર્મીઓ પ્રત્યે જ અભ્યસૂયા/રોષ રાખો।
Verse 30
सद्वेषो भव पाखण्डे सरागः सज्जनेषु च । दुर्बोधो भव दुर्मंत्रे बधिरः पिशुनोक्तिषु
પાખંડ પ્રત્યે યોગ્ય દ્વેષ રાખો; સજ્જનો પ્રત્યે અનુરાગ રાખો; દુષ્ટ સલાહથી સહેલાઈથી ન માનો—તેમાં દુર્બોધ રહો; અને પિશુનોની વાતો પ્રત્યે બહેરા રહો।
Verse 31
धूर्त्तं चंडं शठं क्रूरं कितवं चपलं खलम् । पतितं नास्तिकं जिह्मं दूरतः परिवर्जय
ધૂર્ત, ચંડ, શઠ, ક્રૂર, કિતવ (જુગારી), ચપળ ખલ, પતિત, નાસ્તિક અને જિહ્મ (કુટિલ)—એમને દૂરથી જ પરિત્યજ।
Verse 32
आत्मप्रशंसा मा कार्षीः परिज्ञातेंगितो भव । धने सर्वकुटुंबे च नात्यासक्तः सदा भव
આત્મપ્રશંસા ન કર; સંકેતો અને અભિપ્રાયો ઓળખનાર બન. અને ધન તથા સમગ્ર કુટુંબમાં પણ કદી અતિશય આસક્ત ન રહેજે।
Verse 33
पत्न्याः पतिव्रतायाश्च जनन्याः श्वशुरस्य च । सतां गुरोश्च वचने विश्वासं कुरु सर्वदा
પતિવ્રતા પત્ની, માતા, સસરા તથા સજ્જનો અને ગુરુના વચનોમાં હંમેશાં શ્રદ્ધાપૂર્વક વિશ્વાસ રાખો।
Verse 34
आत्मरक्षापरो नित्यमप्रमत्तो दृढव्रतः । विश्वासं नैव कुर्वीथाः स्वभृत्येष्वपि कुत्र चित्
સદા આત્મરક્ષામાં તત્પર, સાવચેત અને દૃઢવ્રતી રહો; અને ક્યાંય—પોતાના સેવકો પર પણ—વિશ્વાસ ન કરવો।
Verse 35
विश्वस्तं मा वधीः कंचिदपि चोरं महामते । अपापेषु न शंकेथाः सत्यान्न चलितो भव
હે મહામતે! જેણે તારા પર વિશ્વાસ રાખ્યો હોય તેને—તે ચોર હોય તોય—ક્યારેય હાનિ ન કર. નિર્દોષો પર શંકા ન કર અને સત્યથી ડગમગ ન થા।
Verse 36
अनाथं कृपणं वृद्धं स्त्रियं बालं निरागसम् । परिरक्ष धनैः प्राणैर्बुद्ध्या शक्त्या बलेन च
અનાથ, ગરીબ, વૃદ્ધ, સ્ત્રી, બાળક અને નિર્દોષનું રક્ષણ કરો—ધનથી, પ્રાણથી, બુદ્ધિથી, સામર્થ્યથી અને બળથી પણ।
Verse 37
अपि शत्रुं वधस्यार्हं मा वधीः शरणागतम् । अप्यपात्रं सुपात्रं वा नीचो वापि महत्तमः
વધને યોગ્ય શત્રુ પણ હોય, પરંતુ શરણાગતને ન મારવો—તે અપાત્ર હોય કે સુપાત્ર, નીચ હોય કે મહત્તમ।
Verse 38
यो वा को वापि याचेत तस्मै देहि शिरोपि च । अपि यत्नेन महता कीर्तिमेव सदार्जय
જે કોઈ પણ તારી પાસે યાચે, તેને આપ—જરૂર પડે તો પોતાનું શિર પણ. મહાન પ્રયત્નથી સદા માત્ર સત્કીર્તિ જ કમાવ.
Verse 39
राज्ञां च विदुषां चैव कीर्तिरेव हि भूषणम् । सत्कीर्तिप्रभवा लक्ष्मीः पुण्यं सत्कीर्तिसंभवम्
રાજાઓ અને વિદ્વાનો—બન્ને માટે કીર્તિ જ સાચું ભૂષણ છે. સત્કીર્તિથી લક્ષ્મી પ્રગટે છે અને પુણ્ય પણ સત્કીર્તિથી જ જન્મે છે.
Verse 40
सत्कीर्त्या राजते लोकश्चंद्रश्चंद्रिकया न्यथा । गजाश्वहेमनिचयं रत्नराशिं नगोपमम्
સત્કીર્તિથી જ લોક તેજસ્વી બને છે, જેમ ચંદ્ર ચાંદનીથી ઝળહળે છે. હાથી-ઘોડાંના ઢગલા, સોનાનો સંગ્રહ કે પર્વત સમ રત્નરાશિથી નહીં.
Verse 41
अकीर्त्योपहतं सर्वं तृणवन्मुंच सत्वरम् । मातुः कोपं पितुः कोपं गुरोः कोपं धनव्य यम्
અપકીર્તિથી આઘાત પામેલું અને કલુષિત થયેલું બધું તૃણ સમજી તત્કાળ ત્યજી દે. માતાનો કોપ, પિતાનો કોપ અને ગુરુનો કોપ—ધન તથા કલ્યાણનો ક્ષય કરનાર છે.
Verse 42
पुत्राणामपराधं च ब्राह्मणानां क्षमस्व भोः । यथा द्विजप्रसादः स्यात्तथा तेषां हितं चर
હે મહાશય, તમારા પુત્રો તથા બ્રાહ્મણોના અપરાધોને ક્ષમા કરો. દ્વિજજન પ્રસન્ન થઈ અનુગ્રહ કરે તેમ તેમના હિત માટે આચરણ કરો.
Verse 43
राजानं संकटे मग्नमुद्धरेयुर्द्विजोत्तमा । आयुर्यशो बलं सौख्यं धनं पुण्यं प्रजोन्नतिः
શ્રેષ્ઠ દ્વિજ સંકટમાં ડૂબેલા રાજાને ઉદ્ધરી શકે છે. તેમના આશ્રયથી આયુષ્ય, યશ, બળ, સુખ, ધન, પુણ્ય અને પ્રજાની ઉન્નતિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 44
कर्मणा येन जायेत तत्सेव्यं भवता सदा । देशं कालं च शक्तिं च कार्यं चा कार्यमेव च
જે કર્મથી શુભ ફળ ઉત્પન્ન થાય તે તું સદા આચર. દેશ, કાળ, પોતાની શક્તિ, કરવાનું અને ન કરવાનું—બધું વિચાર।
Verse 45
सम्यग्विचार्य यत्नेन कुरु कार्यं च सर्वदा । न कुर्याः कस्यचिद्बाधां परबाधां निवारय
સારી રીતે વિચાર કરીને પ્રયત્નપૂર્વક સદા કર્તવ્ય કર. કોઈને પીડા ન આપ; બીજાઓથી થતી પીડા નિવાર।
Verse 46
चोरान्दुष्टांश्च बाधेथाः सुनीत्या शक्तिमत्तया । स्नाने जपे च होमे च दैवे पित्र्ये च कर्मणि
ચોરો અને દુષ્ટોને સદ્નીતિ તથા બળથી દમન કર. સ્નાન, જપ, હોમ તેમજ દેવકર્મ અને પિતૃકર્મમાં સદા પ્રવૃત્ત રહો।
Verse 47
अत्वरो भव निद्रायां भोजने भव सत्वरः । दाक्षिण्ययुक्तमशठं सत्यं जनमनोहरम्
નિદ્રામાં ઉતાવળ ન કર; પરંતુ ભોજનમાં (યોગ્ય સમયે અને પ્રમાણમાં) તત્પર રહેજે. દાક્ષિણ્યયુક્ત, નિષ્કપટ, સત્ય અને જનમનોહર બન।
Verse 48
अल्पाक्षरमनंतार्थं वाक्यं ब्रूहि महामते । अभीतो भव सर्वत्र विपक्षेषु विपत्सु च
હે મહામતે! અલ્પ અક્ષરોમાં અનંત અર્થ ધરાવતું વચન બોલ. વિરોધીઓમાં અને આપત્તિમાં પણ સર્વત્ર નિર્ભય રહો.
Verse 49
भीतो भव ब्रह्मकुले न पापे गुरुशासने । ज्ञातिबंधुषु विप्रेषु भार्यासु तनयेषु च
બ્રાહ્મણકુલ વિષે સાવધાન રહો; પાપ વિષે કદી બેદરકાર ન થાઓ; અને ગુરુના શાસનમાં ભયભક્તિથી વિનમ્ર રહો. સગા-બંધુ, મિત્ર, વિપ્ર, પત્ની અને પુત્ર વિષે પણ ચેતન રહો.
Verse 50
समभावेन वर्तेथास्तथा भोजनपंक्तिषु । सतां हितोपदेशेषु तथा पुण्य कथासु च
સમભાવથી વર્તો; ભોજનપંક્તિમાં પણ એ જ રીતે રહો. સજ્જનોના હિતોપદેશમાં તથા પુણ્યકથાઓમાં પણ સ્થિર રહી શ્રદ્ધાથી ગ્રહણ કરો.
Verse 51
विद्यागोष्ठीषु धर्म्यासु क्वचिन्मा भूः पराङ्मुखः । शुचौ पुण्यजलस्यांते प्रख्याते ब्रह्मसंकुले
ધર્મ્ય વિદ્યાગોષ્ઠિઓમાં કદી પરાઙ્મુખ ન થાઓ. શુચિ સ્થાને—પુણ્યજળના કાંઠે—પ્રસિદ્ધ અને બ્રાહ્મણોથી ભરપૂર એવા સ્થળે નિવાસ કરો.
Verse 52
महादेशे शिवमये वस्तव्यं भवता सदा । कुलटा गणिका यत्र यत्र तिष्ठति कामुकः
તમારે સદા શિવમય એવા મહાદેશમાં નિવાસ કરવો જોઈએ. જ્યાં જ્યાં કુલટા કે ગણિકા હોય, અને જ્યાં જ્યાં કામુક જન અટકે—
Verse 53
दुर्देशे नीचसंबाधे कदाचिदपि मा वस । एकमेवाश्रितोपि त्वं शिवं त्रिभुवनेश्वरम्
દુર્દેશમાં, નીચ લોકોની ભીડમાં, ક્ષણમાત્ર પણ વસવાટ ન કર. તું એકમાત્ર શરણ લે તો પણ ત્રિભુવનેશ્વર શિવનો જ આશ્રય કર.
Verse 54
सर्वान्देवानुपासीथास्तद्दिनानि च मानयन् । सदा शुचिः सदा दक्षः सदा शांतः सदा स्थिरः
સર્વ દેવોની ઉપાસના કર અને તેમના પવિત્ર દિવસોનું માન રાખ. સદા શુચિ, સદા દક્ષ, સદા શાંત અને સદા સ્થિર રહેજે.
Verse 55
सदा विजित षड्वर्गः सदैकांतो भवानघ । विप्रान्वेदविदः शांतान्यतींश्च नियतोज्वलान्
કામાદિ ષડ્વર્ગને સદા જીતીને, હે નિષ્પાપ, એકનિષ્ઠ રહ. વેદવિદ શાંત વિપ્રો અને નિયમનિષ્ઠ તેજસ્વી યતિઓનું સન્માન કર.
Verse 56
युग्मम् । पुण्यवृक्षान्पुण्यनदीः पुण्यतीर्थं महत्सरः । धेनुं च वृषभं रत्नं युवतीं च पतिव्रताम्
પુણ્ય વૃક્ષો, પુણ્ય નદીઓ, પવિત્ર તીર્થો અને મહાન સરોવરોનું પૂજન-માન કર. તેમજ ગાય, વृषભ, રત્ન અને પતિવ્રતા યુવતીનું પણ સન્માન કર.
Verse 57
आत्मनो गृहदेवांश्च सहसैव नमस्कुरु । उत्थाय समये ब्राह्मे स्वाचम्य विमलाशयः
પોતાના ગૃહદેવતાઓને તરત જ નમસ્કાર કર. બ્રાહ્મમુહૂર્તે ઊઠીને, નિર્મળ ભાવથી આચમન કર.
Verse 58
नमस्कृत्यात्मगुरुवे ध्यात्वा देवमुमापतिम् । नारायणं च लक्ष्मीशं ब्रह्माणं च विनायकम्
પોતાના આત્મગુરુને નમસ્કાર કરીને ઉમાપતિ શિવનું ધ્યાન કરવું; પછી નારાયણ (લક્ષ્મીપતિ વિષ્ણુ), બ્રહ્મા અને વિનાયક ગણેશને પણ ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરવો।
Verse 59
स्कन्दं कात्यायनीं देवीं महालक्ष्मीं सरस्वतीम् । इन्द्रादीनथ लोकेशान्पुण्यश्लोकानृषीनपि
સ્કંદ, દેવી કાત્યાયની, મહાલક્ષ્મી અને સરસ્વતીને; તેમજ ઇન્દ્રાદિ લોકેશો અને પુણ્યશ્લોક ઋષિઓને પણ પ્રણામ કરવો।
Verse 60
चिंतयित्वाथ मार्त्तंडमुद्यंतं प्रणमेत्सदा । गंधं पुष्पं च तांबूलं शाकं पक्वफलादिकम्
પછી ઉદયમાન માર્તંડ (સૂર્ય)નું ચિંતન કરીને સદા પ્રણામ કરવો; અને સુગંધ, પુષ્પ, તાંબૂલ, શાક તથા પાકેલા ફળ વગેરે અર્પણ કરવાં।
Verse 61
शिवाय दत्त्वोपभुंक्ष्व भक्ष्यं भोज्यं प्रियं नवम् । यद्दत्तं यत्कृतं जप्तं यत्स्नातं यद्धुतं स्मृतम्
શિવને અર્પણ કરીને પછી ભક્ષ્ય-ભોજ્ય, પ્રિય અને નવાં (તાજાં) પદાર્થો ગ્રહણ કરવાં; જે દાન આપ્યું, જે કર્મ કર્યું, જે જપ્યું, જે સ્નાન કર્યું, જે હવન કર્યું અને જે સ્મર્યું—
Verse 62
यच्च तप्तं तपः सर्वं तच्छिवाय निवेदय । भुंजानश्च पठन्वापि शयानो विहरन्नपि । पश्यञ्छृण्न्ववदन्गृह्णञ्छिवमेवानुचिंतय
અને તું કરેલું સર્વ તપ શિવને નિવેદન કર; ખાતા કે વાંચતા, સૂતા કે ફરતા; જોતા, સાંભળતા, બોલતા અથવા ગ્રહણ કરતા સમયે પણ માત્ર શિવનું જ સતત ચિંતન કર।
Verse 63
रुद्राक्षकंकणलसत्करदंडयुग्मो मालांतरालधृतभस्म सितत्रिपुंडूः । पंचाक्षरं परिपठन्परमंत्रराजं ध्यायन्सदा पशुपतेश्चरणं रमेथाः
ચમકતા રુદ્રાક્ષ કંકણોથી શોભિત બંને ભુજાઓવાળો, માળાઓની વચ્ચે ધારણ કરેલી વિભૂતિ અને તેજસ્વી ત્રિપુંડ્રથી યુક્ત—પરમ મંત્રરાજ પંચાક્ષરનું સતત જપ કરતાં, સદા ધ્યાન કરીને પશુપતિ (શિવ)ના ચરણોમાં રમો।
Verse 64
इति संक्षेपतो वत्स कथितो धर्मसंग्रहः । अन्येषु च पुराणेषु विस्तरेण प्रकीर्तितः
હે વત્સ, આ રીતે ધર્મસંગ્રહ સંક્ષેપમાં કહ્યો; અન્ય પુરાણોમાં એ જ વિષય વિસ્તારે પ્રકીર્તિત છે।
Verse 65
अथापरं सर्वपुराणगुह्यं निःशेषपापौघहरं पवित्रम् । जयप्रदं सर्वविपद्विमोचनं वक्ष्यामि शैवं कवचं हिताय ते
હવે તારા હિત માટે હું શૈવ કવચ કહું છું—જે સર્વ પુરાણોનું ગુહ્ય રહસ્ય, પવિત્ર, સમસ્ત પાપપ્રવાહ હરણ કરનારું, જયપ્રદ અને સર્વ વિપત્તિમાંથી મુક્તિ આપનારું છે।