Praṇava-Māhātmya and the Twofold Mantra (Sūkṣma–Sthūla) in Śaiva Sādhanā

Verse 1

ऋषय ऊचुः । प्रणवस्य च माहात्म्यं षड्लिंगस्य महामुने । शिवभक्तस्य पूजां च क्रमशो ब्रूहि नःप्रभो

ઋષિઓએ કહ્યું: હે મહામુને, હે પ્રભુ! કૃપા કરીને અમને ક્રમશઃ પ્રણવ (ૐ) નું માહાત્મ્ય, ષડ્લિંગનું તત્ત્વ અને શિવભક્તની પૂજાવિધી પણ કહો.

Verse 2

सूत उवाच । तपोधनैर्भवद्भिश्च सम्यक्प्रश्नस्त्वयं कृतः । अस्योत्तरं महादेवो जानाति स्म न चापरः

સૂત બોલ્યા—હે તપોધન મુનિઓ! તમે આ પ્રશ્ન યોગ્ય રીતે અને સમ્યક ભાવથી કર્યો છે. તેનો સાચો ઉત્તર માત્ર મહાદેવ જ જાણે છે; બીજો કોઈ નહિ।

Verse 3

अथापि वक्ष्ये तमहं शिवस्य कृपयैव हि । शिवोऽस्माकं च युष्माकं रक्षां गृह्णातु भूरिशः

તથાપિ હું તે કહું છું—નિશ્ચયે શિવની કૃપાથી જ. અપરિમિત શક્તિવાળા શિવ અમારા અને તમારા રક્ષણને સ્વીકારી લે।

Verse 4

प्रो हि प्रकृतिजातस्य संसारस्य महोदधेः । नवं नावांतरमिति प्रणवं वै विदुर्बुधाः

પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન સંસારરૂપ મહાસાગર પાર કરવા જ્ઞાનીજન પ્રણવ ‘ઓં’ ને સદા નવી નૌકા અને શ્રેષ્ઠ ઉપાય માને છે।

Verse 5

प्रः प्रपंचो न नास्तिवो युष्माकं प्रणवं विदुः । प्रकर्षेण नयेद्यस्मान्मोक्षं वः प्रणवं विदुः

વિદ્વાનો તમારા પ્રણવ ‘ૐ’ને એવો માને છે કે જેના દ્વારા પ્રપંચનો નિષેધ નથી, પરંતુ તેનું સમ્યક્ જ્ઞાન થાય છે. અને કારણ કે તે પ્રબળ રીતે મોક્ષ તરફ લઈ જાય છે, તેથી એ પ્રણવને જ તમારો મોક્ષોપાય ગણે છે.

Verse 6

स्वजापकानां योगिनां स्वमंत्रपूजकस्य च । सर्वकर्मक्षयं कृत्वा दिव्यज्ञानं तु नूतनम्

જે યોગીઓ સ્થિરપણે પોતાના મંત્રનો જપ કરે છે અને જે ભક્ત પોતાના ઇષ્ટમંત્રની પૂજા કરે છે, તેમના સર્વ કર્મો ક્ષય પામી નષ્ટ થાય છે; ત્યારબાદ ખરેખર અંતરમાં નવું દિવ્ય જ્ઞાન પ્રગટે છે.

Verse 7

तमेव मायारहितं नूतनं परिचक्षते । प्रकर्षेण महात्मानं नवं शुद्धस्वरूपकम्

તેમણે તેમને જ માયારહિત અને નિત્ય-નૂતન તરીકે વર્ણવ્યા છે. પરમ અર્થમાં તેઓ મહાત્મા છે—સદા નવીન, સંપૂર્ણ શુદ્ધ સ્વરૂપવાળા.

Verse 8

नूतनं वै करोतीति प्रणवं तं विदुर्बुधाः । प्रणवं द्विविधं प्रोक्तं सूक्ष्मस्थूलविभेदतः

જે (સાધકને) નૂતન બનાવે છે, તેને જ્ઞાનીજન ‘પ્રણવ’ તરીકે જાણે છે. સૂક્ષ્મ અને સ્થૂલ ભેદથી પ્રણવ બે પ્રકારનો કહેવાયો છે.

Verse 9

सूक्ष्ममेकाक्षरं विद्यात्स्थूलं पंचाक्षरं विदुः । सूक्ष्ममव्यक्तपंचार्णं सुव्यक्तार्णं तथेतरत्

સૂક્ષ્મ રૂપને એકાક્ષર (ૐ) તરીકે જાણવું, અને સ્થૂલ રૂપને પંચાક્ષર (નમઃ શિવાય) તરીકે કહે છે. સૂક્ષ્મ અવ્યક્ત પંચાર્ણ તત્ત્વ છે, જ્યારે બીજું સ્પષ્ટ અક્ષરરૂપે પૂજાર્થે પ્રગટ છે.

Verse 10

जीवन्मुक्तस्य सूक्ष्मं हि सर्वसारं हि तस्य हि । मंत्रेणार्थानुसंधानं स्वदेहविलयावधि

જીવનમુક્ત માટે આ સૂક્ષ્મ અનુભૂતિ જ તેનું સર્વસાર છે. મંત્ર દ્વારા તે તેના અર્થનું સતત અનુસંધાન કરે છે, પોતાના દેહવિલય સુધી.

Verse 11

स्वदेहेगलिते पूर्णं शिवं प्राप्नोति निश्चयः । केवलं मंत्रजापी तु योगं प्राप्नोति निश्चयः

જ્યારે દેહાભિમાન ગળી જાય છે, ત્યારે નિશ્ચયે પૂર્ણ શિવની પ્રાપ્તિ થાય છે. પરંતુ જે માત્ર મંત્રજાપ કરે છે, તે નિશ્ચયે માત્ર યોગાવસ્થા જ પામે છે.

Verse 12

षट्त्रिंशत्कोटिजापी तु निश्चयं योगमाप्नुयात् । सूक्ष्मं च द्विविधं ज्ञेयं ह्रस्वदीर्घविभेदतः

જે છત્રીસ કરોડ જપ કરે છે તે નિશ્ચયે યોગ પ્રાપ્ત કરે છે. અને સૂક્ષ્મ (જપ/નાદ) હ્રસ્વ તથા દીર્ઘના ભેદથી બે પ્રકારનું જાણવું જોઈએ।

Verse 13

अकारश्च उकारश्च मकारश्च ततः परम् । बिंदुनादयुतं तद्धि शब्दकालकलान्वितम्

‘અ’, ‘ઉ’ અને ‘મ’—અને એથી પર જે પ્રણવ—તે બિંદુ-નાદયુક્ત છે તથા શબ્દ, કાળ અને કલા-શક્તિથી સમન્વિત છે।

Verse 14

दीर्घप्रणवमेवं हि योगिनामेव हृद्गतम् । मकारं तंत्रितत्त्वं हि ह्रस्वप्रणव उच्यते

આ રીતે દીર્ઘ પ્રણવ (ૐ) યોગીઓના હૃદયમાં નિત્ય વસે છે એમ કહેવાય છે। અને તંત્રતત્ત્વસ્વરૂપ ‘મ’ અક્ષર હ્રસ્વ પ્રણવ કહેવાય છે।

Verse 15

शिवः शक्तिस्तयोरैक्यं मकारं तु त्रिकात्मकम् । ह्रस्वमेवं हि जाप्यं स्यात्सर्वपापक्षयैषिणाम्

શિવ, શક્તિ અને બંનેનું એકત્વ—આ ત્રિરূপ ‘મ’ અક્ષરમાં પ્રગટ થાય છે। તેથી સર્વ પાપક્ષય ઇચ્છનારોએ તેનો હ્રસ્વરૂપે જપ કરવો જોઈએ।

Verse 16

भूवायुकनकार्णोद्योःशब्दाद्याश्च तथा दश । आशान्वयेदशपुनः प्रवृत्ता इति कथ्यते

પૃથ્વી, વાયુ, અગ્નિ (કનક-તેજ), જળ અને જ્યોતિ/આકાશ; તેમજ શબ્દાદિ દસ—આ દસ કહેવાય છે। ફરી દિશાઓ (આશા)ના સંબંધથી બીજા દસ પ્રગટ થાય છે—એવું કહેવામાં આવ્યું છે।

Verse 17

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां सप्तदशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણની વિદ્યેશ્વર સંહિતામાં સત્તરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 18

वेदादौ च प्रयोज्यं स्याद्वंदने संध्ययोरपि । नवकौटिजपाञ्जप्त्वा संशुद्धः पुरुषो भवेत्

આ મંત્રનો ઉપયોગ વેદપાઠના આરંભે તથા પ્રાતઃ-સાયં બંને સંધ્યાઓના વંદન-પૂજનમાં પણ કરવો જોઈએ. નવ-કોટિ જપ કરવાથી પુરુષ સંપૂર્ણ શુદ્ધ બને છે.

Verse 19

पुनश्च नवकोट्या तु पृथिवीजयमाप्नुयात् । पुनश्च नवकोट्या तु ह्यपांजयमवाप्नुयात्

પછી નવ-કોટિ (જપ)ના પુણ્યથી પૃથ્વી પર વિજય પ્રાપ્ત થાય છે; અને ફરી નવ-કોટિથી નિશ્ચયે જળતત્ત્વ પર પણ જીત મળે છે.

Verse 20

पुनश्च नवकोट्या तु तेजसांजयमाप्नुयात् । पुनश्च नवकोट्या तु वायोर्जयमवाप्नुयात् । आकाशजयमाप्नोति नवकोटिजपेन वै

પછી બીજી નવ-કોટિ (જપ)થી અગ્નિતત્ત્વ પર વિજય મળે છે. પછી બીજી નવ-કોટિથી વાયુ પર અધિકાર મળે છે. અને નવ-કોટિ જપથી નિશ્ચયે આકાશ પર પણ પ્રભુત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 21

गंधादीनांक्रमेणैवनवकोटिजपेणवै । अहंकारस्य च पुनर्नव कोटिजपेन वै

ગંધ વગેરે સૂક્ષ્મ તત્ત્વોનું ક્રમશઃ નવ કરોડ જપથી સાધન કરવું જોઈએ; અને અહંકાર-તત્ત્વ માટે પણ ફરી નવ કરોડ જપ જ કરવો જોઈએ.

Verse 22

सहस्रमंत्रजप्तेन नित्यशुद्धो भवेत्पुमान् । ततः परं स्वसिद्ध्यर्थं जपो भवति हि द्विजाः

મંત્રનો હજાર વાર જપ કરવાથી મનુષ્ય નિત્ય શુદ્ધ બને છે. ત્યારબાદ, હે દ્વિજોએ, પોતાની સિદ્ધિ માટે જપ કરવામાં આવે છે.

Verse 23

एवमष्टोत्तरशतकोटिजप्तेन वै पुनः । प्रणवेन प्रबुद्धस्तु शुद्धयोगमवाप्नुयात्

આ રીતે ફરી પ્રણવ (ૐ) નો એકસો આઠ કરોડ પ્રમાણમાં જપ કરવાથી, તે પ્રણવથી સંપૂર્ણ પ્રબુદ્ધ સાધક શુદ્ધયોગ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 24

शुद्धयोगेन संयुक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः । सदा जपन्सदाध्यायञ्छिवं प्रणवरूपिणम्

શુદ્ધયોગથી યુક્ત પુરુષ જીવન્મુક્ત બને છે—એમાં સંશય નથી. તે સદા જપ કરે છે, સદા સ્વાધ્યાય કરે છે અને પ્રણવરૂપ શિવનું ધ્યાન કરે છે.

Verse 25

समाधिस्थो महायोगीशिव एव न संशयः । ऋषिच्छंदोदेवतादि न्यस्य देहेपुनर्जपेत्

સમાધિમાં સ્થિત મહાયોગી નિશ્ચયે શિવ જ છે—એમાં સંશય નથી. ઋષિ, છંદ, દેવતા વગેરેનો ન્યાસ દેહ પર કરીને તે ફરી જપ કરે.

Verse 26

प्रणवं मातृकायुक्तं देहे न्यस्य ऋषिर्भवेत् । दशमातृषडध्वादि सर्वं न्यासफलं लभेत्

માતૃકા વર્ણો સહિત પ્રણવને દેહમાં ન્યાસ કરવાથી સાધક ઋષિભાવ પામે છે. દશમાતૃ, ષડધ્વ વગેરે સહિત ન્યાસનું સર્વ ફળ શિવપૂજામાં પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 27

प्रवृत्तानां च मिश्राणां स्थूलप्रणवमिष्यते । क्रियातपोजपैर्युक्तास्त्रिविधाः शिवयोगिनः

પ્રવૃત્તિમાં રહેનારા તથા મિશ્ર સાધનાવાળાઓ માટે સ્થૂલ પ્રણવ વિધાન છે. શિવયોગી ત્રણ પ્રકારના—ક્રિયા, તપ અને જપમાં યુક્ત।

Verse 28

धनादिविभवैश्चैव कराद्यंगैर्नमादिभिः । क्रियया पूजया युक्तः क्रियायोगीति कथ्यते

ધન વગેરે વિભવો અર્પણ કરીને, હાથ વગેરે અંગોના પ્રયોગથી અને નમસ્કાર-પ્રણામાદિ ભાવોથી યુક્ત ક્રિયાત્મક પૂજામાં જે લાગેલો રહે, તેને ક્રિયાયોગી કહે છે।

Verse 29

पूजायुक्तश्च मितभुग्बाह्येंद्रि यजयान्वितः । परद्रो हादिरहितस्तपोयोगीति कथ्यते

જે પૂજામાં સ્થિર, મિતાહારી, બાહ્ય ઇન્દ્રિયો પર વિજયી અને પરદ્રોહ તથા અન્ય હિંસા-અપકારથી રહિત હોય—તેને ‘તપો-યોગી’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 30

एतैर्युक्तः सदा क्रुद्धः सर्वकामादिवर्जितः । सदा जपपरः शांतोजपयोगीति तं विदुः

આ નિયમોથી યુક્ત, સદા દૃઢ અને તીવ્ર, સર્વ કામનાઓથી રહિત, હંમેશાં મંત્ર-જપમાં પરાયણ અને અંતરમાં શાંત—તેને ‘જપ-યોગી’ તરીકે જાણે છે।

Verse 31

उपचारैः षोडशभिः पूजया शिवयोगिनाम् । सालोक्यादिक्रमेणैव शुद्धो मुक्तिं लभेन्नरः

શિવયોગીઓએ શીખવેલી રીતથી ષોડશોપચારોથી શિવપૂજા કરવાથી મનુષ્ય શુદ્ધ થાય છે અને સાલોક્ય આદિ ક્રમે આગળ વધીને મુક્તિ પામે છે.

Verse 32

जपयोगमथो वक्ष्ये गदतः शृणुत द्विजाः । तपःकर्तुर्जपः प्रोक्तो यज्जपन्परिमार्जते

હવે હું જપયોગ કહું છું; હે દ્વિજઓ, ધ્યાનથી સાંભળો. તપ કરનાર માટે જપને મુખ્ય સાધના કહેવાઈ છે; જપ કરવાથી સાધક સંપૂર્ણ રીતે પરિશુદ્ધ થાય છે.

Verse 33

शिवनाम नमःपूर्वं चतुर्थ्यां पंचतत्त्वकम् । स्थूलप्रणवरूपं हि शिवपंचाक्षरं द्विजाः

હે દ્વિજઓ, ‘નમઃ’ને પહેલા રાખીને અને ચોથા સ્થાને ‘શિવ’ને સ્થાપીને જે પંચતત્ત્વમય મંત્ર બને છે, તે જ શિવપંચાક્ષર છે; તે પ્રણવ (ઓં)નું સ્થૂલ સ્વરૂપ છે.

Verse 34

पंचाक्षरजपेनैव सर्वसिद्धिं लभेन्नरः । प्रणवेनादिसंयुक्तं सदा पंचाक्षरं जपेत्

પંચાક્ષર મંત્રના જપથી જ મનુષ્ય સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી પ્રણવ ‘ૐ’ પૂર્વક પંચાક્ષરનું સદા જપ કરવું.

Verse 35

गुरूपदेशं संगम्य सुखवासे सुभूतले । पूर्वपक्षे समारभ्य कृष्णभूतावधि द्विजाः

ગુરુનો ઉપદેશ મેળવી દ્વિજોએ શુભ ભૂમિ પર સુખદ નિવાસમાં રહેવું. શુક્લ પક્ષથી આરંભ કરી અમાવાસ્યા સુધી આ અનુષ્ઠાન કરવું.

Verse 36

माघं भाद्रं विशिष्टं तु सर्वकालोत्तमोत्तमम् । एकवारं मिताशीतु वाग्यतो नियतेंद्रि यः

કાળોમાં માઘ અને ભાદ્રપદ માસ વિશેષ—સર્વ કાળોમાં ઉત્તમોત્તમ છે. આ સમયમાં જે દિવસમાં એકવાર મિતાહાર કરે, વાણી સંયમિત રાખે અને ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત રાખે, તે શિવપૂજાના ઉચ્ચ ફળ માટે યોગ્ય બને છે.

Verse 37

स्वस्य राजपितृणां च शुश्रूषणं च नित्यशः । सहस्रजपमात्रेण भवेच्छुद्धोऽन्यथा ऋणी

પોતાના રાજા (ધર્માધિકાર) અને પિતૃઓની નિત્ય સેવા કરવી. સહસ્ર જપ માત્રથી તે શુદ્ધ થાય છે; નહીંતર તે ઋણી જ રહે છે.

Verse 38

पंचाक्षरं पंचलक्षं जपेच्छिवमनुस्मरन् । पद्मासनस्थं शिवदं गंगाचंद्र कलान्वितम्

શિવનું સ્મરણ કરતાં પંચાક્ષર મંત્રનો પાંચ લાખ જપ કરવો. પદ્માસનમાં સ્થિત, વરદાયક, ગંગા અને ચંદ્રકલા વડે અલંકૃત પ્રભુનું ધ્યાન કરવું.

Verse 39

वामोरुस्थितशक्त्या च विराजं तं महागणैः । मृगटंकधरं देवं वरदाभयपाणिकम्

ડાબી જાંઘ પર બિરાજમાન શક્તિ સાથે, મહાગણોના મધ્યે તેજસ્વી તે દેવ મૃગ અને ટંક (કુહાડી) ધારણ કરીને, વરદ તથા અભય મુદ્રાવાળા હસ્તોથી શોભિત હતા।

Verse 40

सदानुग्रहकर्त्तारं सदा शिवमनुस्मरन् । संपूज्य मनसा पूर्वं हृदिवासूर्यमंडले

સદા અનુગ્રહ કરનાર સદાશિવનું સતત સ્મરણ કરતાં, પ્રથમ મનથી પૂજન કરી, હૃદયસ્થ સૂર્યમંડળમાં તેમને નિવાસમાન ધ્યાને।

Verse 41

जपेत्पंचाक्षरीं विद्यां प्राण्मुखः शुद्धकर्मकृत् । प्रातः कृष्णचतुर्दश्यां नित्यकर्मसमाप्य च

શુદ્ધ આચરણ અને કર્મવાળો સાધક પૂર્વમુખ થઈ પંચાક્ષરી વિદ્યાનો જપ કરે. કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીની પ્રાતઃ નિત્યકર્મો પૂર્ણ કરીને પણ આ જપ કરવો જોઈએ.

Verse 42

मनोरमे शुचौ देशे नियतः शुद्धमानसः । पंचाक्षरस्य मंत्रस्य सहस्रं द्वादशं जपेत्

મનોહર અને શુચિ સ્થાને, નિયમિત અને શુદ્ધમાનસ થઈ, પંચાક્ષર મંત્રનો દ્વાદશ સહસ્ર—અર્થાત બાર હજાર વાર—જપ કરવો.

Verse 43

वरयेच्च सपत्नीकाञ्छैवान्वै ब्राह्मणोत्तमान् । एकं गुरुवरं शिष्टं वरयेत्सांबमूर्तिकम्

પત્ની સહિત શ્રેષ્ઠ શૈવ બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવો. અને વિશેષ કરીને એક ઉત્તમ ગુરુ—શિષ્ટ, સદાચારયુક્ત, તથા ઉમાસહિત શિવ (સાંબ)ની મૂર્તિસ્વરૂપ—ને પણ બોલાવવો.

Verse 44

ईशानं चाथ पुरुषमघोरं वाममेव च । सद्योजातं च पंचैव शिवभक्तान्द्विजोत्तमान्

પછી તેણે ઈશાન, તત્પુરુષ, અઘોર, વામ અને સદ્યોજાત—આ પાંચને શિવના પરમ ભક્ત, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ તરીકે વર્ણવ્યા।

Verse 45

पूजाद्र व्याणि संपाद्य शिवपूजां समारभेत् । शिवपूजां च विधिवत्कृत्वा होमं समारभेत्

પૂજાના દ્રવ્યો યોગ્ય રીતે મેળવી શિવપૂજા આરંભ કરવી. અને વિધિવત્ શિવપૂજા કરીને પછી હોમ શરૂ કરવો.

Verse 46

मुखांतं च स्वसूत्रेण कृत्वा होमं समारभेत् । दशैकं वा शतैकं वा सहस्रैकमथापि वा

પોતાના સૂત્ર મુજબ મુખાંત સુધીની વિધિ કરીને પછી હોમ આરંભ કરવો. આહુતિઓ અગિયાર વાર, અથવા એકસો એક વાર, અથવા એક હજાર એક વાર પણ આપી શકાય।

Verse 47

कापिलेन घृतेनैव जुहुयात्स्वयमेव हि । कारयेच्छिवभक्तैर्वाप्यष्टोत्तरशतं बुधः

તે કાપિલા ગાયના ઘીથી જ પોતે આહુતિ અર્પે. અથવા બુદ્ધિમાન પુરુષ શિવભક્તો દ્વારા એકસો આઠ આહુતિઓ કરાવી શકે।

Verse 48

होमान्ते दक्षिणा देया गुरोर्गोमिथुनं तथा । ईशानादिस्वरूपांस्तान्गुरुं सांबं विभाव्य च

હોમના અંતે ગુરુને દક્ષિણા આપવી, તેમજ ગાયોની એક જોડી પણ અર્પણ કરવી. ગુરુમાં ઈશાનાદિ સ્વરૂપોનું ભાવન કરીને અંબાસહિત શિવરૂપે ધ્યાન કરવું.

Verse 49

तेषां पत्सिक्ततोयेन स्वशिरः स्नानमाचरेत् । षट्त्रिंशत्कोटितीर्थेषु सद्यः स्नानफलं लभेत्

તેમના પાદપ્રક્ષાલિત જળથી પોતાના મસ્તકનું સ્નાન કરવું. આમ કરવાથી છત્રીસ કરોડ તીર્થોમાં સ્નાનનું ફળ તત્કાળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 50

दशांगमन्नं तेषां वै दद्याद्वैभक्तिपूर्वकम् । पराबुद्ध्या गुरोः पत्नीमीशानादिक्रमेण तु

ભક્તિપૂર્વક તેમને દશાંગ (દશવિધ) અન્ન અર્પણ કરવું. તેમજ ઈશાનાદિ ક્રમ મુજબ પરમ આદરથી ગુરુપત્નીનું પણ સન્માન કરવું.

Verse 51

परमान्नेन संपूज्य यथाविभवविस्तरम् । रुद्रा क्षवस्त्रपूर्वं च वटकापूपकैर्युतम्

ઉત્તમ પરમાન્નથી ભગવાન શિવની સમ્યક પૂજા કરી, પોતાની ક્ષમતા મુજબ સેવાનો વિસ્તાર કરવો. પહેલાં વસ્ત્ર અને રુદ્રાક્ષ ધારણ કરીને, વડા અને અપુપ (મીઠા કેક) સહિત નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું.

Verse 52

बलिदानं ततः कृत्वा भूरिभोजनमाचरेत् । ततः संप्रार्थ्य देवेशं जपं तावत्समापयेत्

પછી વિધિપૂર્વક બલિદાન કરીને બહુજનને ભોજન કરાવવું (અન્નદાન કરવું). ત્યારબાદ દેવેશ શિવને હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરીને, તે સમયનો જપ વિધિવત્ પૂર્ણ કરવો.

Verse 53

पुरश्चरणमेवं तु कृत्वा मन्त्रीभवेन्नरः । पुनश्च पंचलक्षेण सर्वपापक्षयो भवेत्

આ રીતે વિધિપૂર્વક પુરશ્ચરણ કરવાથી મનુષ્ય મંત્રસિદ્ધિ પામે છે. અને પછી પાંચ લાખ જપ કરવાથી સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે.

Verse 54

अतलादि समारभ्य सत्यलोकावधिक्रमात् । पंचलक्षजपात्तत्तल्लोकैश्वर्यमवाप्नुयात्

અતલાદિ લોકોથી આરંભ કરીને ક્રમશઃ સત્યલોક સુધી, પાંચ લાખ જપથી સાધક તે-તે લોકનું ઐશ્વર્ય અને અધિકાર પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 55

मध्ये मृतश्चेद्भोगांते भूमौ तज्जापको भवेत् । पुनश्च पंचलक्षेण ब्रह्मसामीप्यमाप्नुयात्

જો મધ્યમાં મૃત્યુ થાય, તો કર્મફળભોગના અંતે તે પૃથ્વી પર એ જ જપનો સાધક બની પુનર્જન્મ લે છે. પછી ફરી પાંચ લાખ જપથી બ્રહ્મ-સામીપ્ય, એટલે પરમેશ્વરની નજીકતા, પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 56

पुनश्च पंचलक्षेण सारूप्यैश्वर्यमाप्नुयात् । आहत्य शतलक्षेण साक्षाद्ब्रह्मसमो भवेत्

પછી પાંચ લાખ જપથી શિવ-સારૂપ્યનું ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થાય છે; અને કુલ મળીને શતલક્ષ (એક કરોડ) જપથી તે સాక్షાત્ બ્રહ્મસમાન બને છે.

Verse 57

कार्यब्रह्मण एवं हि सायुज्यं प्रतिपद्य वै । यथेष्टं भोगमाप्नोति तद्ब्रह्मप्रलयावधि

આ રીતે કાર્ય-બ્રહ્મ સાથે સાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરીને, તે ઇચ્છાનુસાર ભોગોને ભોગવે છે—બ્રહ્માના પ્રલય સુધી.

Verse 58

पुनः कल्पांतरे वृत्ते ब्रह्मपुत्रः सजायते । पुनश्च तपसा दीप्तः क्रमान्मुक्तो भविष्यति

બીજો કલ્પાંતર વીતી ગયા પછી તે ફરી બ્રહ્માનો પુત્ર બની જન્મે છે. અને ફરી તપસ્યાના તેજથી દીપ્ત થઈ, ક્રમે ક્રમે મુક્તિને પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 59

पृथ्व्यादिकार्यभूतेभ्यो लोका वै निर्मिताः क्रमात् । पातालादि च सत्यांतं ब्रह्मलोकाश्चतुर्दश

પૃથ્વી વગેરે કાર્યભૂત તત્ત્વોથી ક્રમે લોકોની રચના થઈ. પાતાળથી સત્યલોક સુધી, બ્રહ્મલોક સહિત કુલ ચૌદ લોક છે.

Verse 60

सत्यादूर्ध्वं क्षमांतं वैविष्णुलोकाश्चतुर्दश । क्षमलोके कार्यविष्णुर्वैकुंठे वरपत्तने

સત્યલોકથી ઉપર ક્ષમાલોક સુધી વિષ್ಣુના ચૌદ લોક છે. ક્ષમાલોકે તેઓ કાર્યવિષ્ણુરૂપે, અને પરમ નગર વૈકુંઠમાં વરદાતા રૂપે નિવાસ કરે છે.

Verse 61

कार्यलक्ष्म्या महाभोगिरक्षां कृत्वाऽधितिष्ठति । तदूर्ध्वगाश्च शुच्यंतां लोकाष्टाविंशतिः स्थिताः

કાર્યલક્ષ્મીના ક્રમથી મહાભોગીઓ માટે મહારક્ષા સ્થાપી તે ત્યાં અધિષ્ઠિત રહે છે. તેના ઉપર શુદ્ધ અવસ્થામાં ઊર્ધ્વગામી અઠ્ઠાવીસ લોક સ્થિત છે.

Verse 62

शुचौ लोके तु कैलासे रुद्रो वै भूतहृत्स्थितः । षडुत्तराश्च पंचाशदहिंसांतास्तदूर्ध्वगाः

શુચિ લોક એવા કૈલાસમાં રુદ્ર ખરેખર સર્વ ભૂતોના હૃદયમાં સ્થિત છે. તેના ઉપર અહિંસામાં પર્યવસિત થતી છપ્પન ઉચ્ચ અવસ્થાઓ વધુ ઊર્ધ્વગામી છે.

Verse 63

अहिंसालोकमास्थाय ज्ञानकैलासके पुरे । कार्येश्वरस्तिरोभावं सर्वान्कृत्वाधितिष्ठति

અહિંસા-લોકમાં, જ્ઞાન-કૈલાસની પુરીમાં નિવાસ કરીને, કાર્યેશ્વર તિરોભાવ-શક્તિથી સર્વને આવરી અધિષ્ઠિત રહે છે.

Verse 64

तदंते कालचक्रं हि कालातीतस्ततः परम् । शिवेनाधिष्ठितस्तत्र कालश्चक्रेश्वराह्वयः

તેના અંતે કાળચક્ર છે; અને કાળાતીત રૂપે તેના પરે પરમ તત્ત્વ છે. ત્યાં શિવના અધિષ્ઠાનથી ‘ચક્રેશ્વર’ નામે કાળ સ્થિત છે.

Verse 65

माहिषं धर्ममास्थाय सर्वान्कालेन युंजति । असत्यश्चाशुचिश्चैव हिंसा चैवाथ निर्घृणा

માહિષ—પશુસમાન ધર્મનો આશ્રય લઈને તેઓ સર્વને કાળના બળમાં જોડે છે. તેઓ અસત્ય, અશુચિતા અને હિંસામાં પ્રવૃત્ત થઈ નિર્દય બની જાય છે.

Verse 66

असत्यादिचतुष्पादः सर्वांशः कामरूपधृक् । नास्तिक्यलक्ष्मीर्दुःसंगो वेदबाह्यध्वनिः सदा

તે અસત્ય વગેરે ચાર પાદો પર ઊભો છે; તે અધર્મતત્ત્વનો સંપૂર્ણ અંશ છે અને કામના મુજબ રૂપ ધારણ કરે છે. તેને નાસ્તિક્યની ‘સમૃદ્ધિ’ છે, તે દુષ્સંગ કરે છે અને સદા વેદપ્રમાણથી બહારની વાણી બોલે છે.

Verse 67

क्रोधसंगः कृष्णवर्णो महामहिषवेषवान् । तावन्महेश्वरः प्रोक्तस्तिरोधास्तावदेव हि

ક્રોધસંગથી યુક્ત, કૃષ્ણવર્ણ, અને મહામહિષનો વેશ ધારણ કરનાર—એટલી જ મર્યાદા સુધી મહેશ્વરને ‘તિરોધા’ (આવરણશક્તિ) કહેવાય છે; ખરેખર આવરણ એટલું જ છે.

Verse 68

तदर्वाक्कर्मभोगो हि तदूर्ध्वं ज्ञानभोगकम् । तदर्वाक्कर्ममाया हि ज्ञानमाया तदूर्ध्वकम्

તે સ્તરથી નીચે અનુભવ કર્મભોગ—કર્મજન્ય સુખ-દુઃખ—છે; તેના ઉપર અનુભવ જ્ઞાનભોગ—જ્ઞાનજન્ય આનંદ—બને છે. નીચે કર્મમાયા બંધન કરે છે, ઉપર જ્ઞાનમાયા કાર્ય કરે છે.

Verse 69

मा लक्ष्मीः कर्मभोगो वै याति मायेति कथ्यते । मा लक्ष्मीर्ज्ञानभोगो वै याति मायेति कथ्यते

એવું કહેવાય છે કે લક્ષ્મીને કર્મભોગ રૂપે ઇચ્છવામાં આવે તો તે માયામાં લઈ જાય છે. અને લક્ષ્મીને જ્ઞાનભોગ રૂપે પણ ઇચ્છવામાં આવે તો તે પણ માયામાં જ લઈ જાય છે.

Verse 70

तदूर्ध्वं नित्यभोगो हि तदर्वाण्नश्वरं विदुः । तदर्वाक्च तिरोधानं तदूर्ध्वं न तिरोधनम्

તે અવસ્થાથી ઉપર નિત્ય અનુભવ (નિત્યભોગ) છે; તેની નીચે બધું નશ્વર છે—એવું જ્ઞાની જાણે છે. અને તિરોધાન (આવરણ) માત્ર નીચે જ કાર્ય કરે છે; ઉપર કોઈ આવરણ નથી.

Verse 71

तदर्वाक्पाशबंधो हि तदूर्ध्वं न हि बंधनम् । तदर्वाक्परिवर्तंते काम्यकर्मानुसारिणः

તે (ઉચ્ચ અવસ્થા) કરતાં નીચે તો પાશનું બંધન જ છે; તેના ઉપર કોઈ બંધન નથી. જે કામ્ય કર્મોના અનુયાયી છે, તેઓ તેના નીચે જ ફરતા રહે છે।

Verse 72

निष्कामकर्मभोगस्तु तदूर्ध्वं परिकीर्तितः । तदर्वाक्परिवर्तंते बिंदुपूजापरायणाः

તેના ઉપર નિષ્કામ કર્મભોગની અવસ્થા કહેવાઈ છે. પરંતુ તેના નીચે બિંદુપૂજામાં પરાયણ લોકો જ આવર્તનમાં ફરતા રહે છે।

Verse 73

तदूर्ध्वं हि व्रजंत्येव निष्कामा लिंगपूजकाः । तदर्वाक्परिवर्तंते शिवान्यसुरपूजकाः

નિષ્કામ ભાવથી શિવલિંગની પૂજા કરનાર ભક્તો ઊર્ધ્વે, ઉચ્ચ દિવ્ય અવસ્થામાં જાય છે; પરંતુ શિવ સિવાય અન્ય દેવો અને અસુરોની પૂજા કરનારાઓ અધઃપથમાં પાછા વળે છે.

Verse 74

शिवैकनिरता ये च तदूर्ध्वं संप्रयांति ते । तदर्वाग्जीवकोटिः स्यात्तदूर्ध्वं परकोटिकाः

જે માત્ર શિવમાં એકનિષ્ઠ રહે છે તેઓ ઊર્ધ્વે, ઉચ્ચ અવસ્થામાં પહોંચે છે. તેના નીચે બંધ જીવની કોટિ છે, અને તેના ઉપર પરમ કોટિઓ (મુક્ત/અતીત) છે.

Verse 75

सांसारिकास्तदर्वाक्च मुक्ताः खलु तदूर्ध्वगाः । तदर्वाक्परिवर्तंते प्राकृतद्र व्यपूजकाः

જે સંસારબંધનમાં રહે છે તેઓ નીચે જ રહે છે, અને મુક્તજન નિશ્ચયે ઊર્ધ્વગામી થાય છે. પરંતુ જે માત્ર પ્રાકૃત દ્રવ્યો વડે પૂજા કરે છે તેઓ ફરી અધઃપથમાં વળી જાય છે.

Verse 76

तदूर्ध्वं हि व्रजंत्येते पौरुषद्र व्यपूजकाः । तदर्वाक्छक्तिलिंगं तु शिवलिंगं तदूर्ध्वकम्

દ્રવ્યોપચારથી પૌરુષ તત્ત્વની પૂજા કરનારાઓ તેનાથી ઉપર ઉન્નતિ પામે છે. તેના નીચે શક્તિલિંગ છે અને તેના ઉપર શિવલિંગ સ્થાપિત છે।

Verse 77

तदर्वागावृतं लिंगं तदूर्ध्वं हि निरावृति । तदर्वाक्कल्पितं लिंगं तदूर्ध्वं वै न कल्पितम्

નીચેનો લિંગભાગ આવૃત (ઢાંકેલો) રાખવો; ઉપરનો ભાગ નિરાવૃત રહે. નીચેનો ભાગ કલ્પિત/નિર્મિત લિંગ છે, પરંતુ ઉપરનો ભાગ ખરેખર અકલ્પિત—માનવ રચનાથી પરે—છે।

Verse 78

तदर्वाग्बाह्यलिंगं स्यादंतरंगं तदूर्ध्वकम् । तदर्वाक्छक्तिलोका हि शतं वै द्वादशाधिकम्

તેના નીચે બાહ્ય લિંગ છે અને તેના ઉપર અંતરંગ (સૂક્ષ્મ) લોક છે. અને તે અંતરંગના નીચે શક્તિલોકો—કુલ એકસો બાર—નિશ્ચિતરૂપે છે।

Verse 79

तदर्वाग्बिंदुरूपं हि नादरूपं तदुत्तरम् । तदर्वाक्कर्मलोकस्तु तदूर्ध्वं ज्ञानलोककः

તેના નીચે બિંદુ-રૂપ લોક છે અને તેના ઉપર નાદ-રૂપ લોક છે. તેના નીચે કર્મલોક સ્થિત છે અને તેના ઉપર જ્ઞાનલોક પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 80

नमस्कारस्तदूर्ध्वं हि मदाहंकारनाशनः । जनिजं वै तिरोधानं नानिषिद्ध्यातते इति

ત્યારબાદ નમસ્કાર—તે મદ અને અહંકારનો નાશ કરે છે. દેહજન્ય તિરોધાન (આવરણ) દૂર કરીને સાધકને માર્ગમાં અવરોધિત થવા દેતું નથી.

Verse 81

ज्ञानशब्दार्थ एवं हि तिरोधाननिवारणात् । तदर्वाक्परिवर्तंते ह्याधिभौतिकपूजकाः

‘જ્ઞાન’ શબ્દનો અર્થ જ તિરોધાનરૂપ આવરણનું નિવારણ છે; તેથી જે માત્ર બાહ્ય, ભૌતિક સ્તરની પૂજા કરે છે, તેઓ તેનાથી નીચે જ પાછા વળી રહે છે.

Verse 82

आध्यात्मिकार्चका एव तदूर्ध्वं संप्रयांतिवै । तावद्वै वेदिभागं तन्महालोकात्मलिंगके

માત્ર આધ્યાત્મિક અર્ચકો જ ખરેખર તેનાથી ઉપર ઉન્નતિ પામે છે; અન્ય લોકો વેદી-ભાગ સુધી જ પહોંચે છે. ‘મહાલોક’ સ્વરૂપ એવા લિંગ વિષે આ ભેદ ઉપદેશિત છે.

Verse 83

प्रकृत्याद्यष्टबंधोपि वेद्यंते संप्रतिष्ठतः । एवमेतादृशं ज्ञेयं सर्वं लौकिकवैदिकम्

પ્રકૃતિ વગેરે થી શરૂ કરીને અષ્ટબંધ પણ યોગ્ય પ્રતિષ્ઠાથી સમજાય છે. એ જ રીતે લોકિક કે વૈદિક જે કંઈ કહેવાયું છે, તે બધું પણ આવું જ જાણવું જોઈએ.

Verse 84

अधर्ममहिषारूढं कालचक्रं तरंति ते । सत्यादिधर्मयुक्ता ये शिवपूजापराश्च ये

અધર્મરૂપ મહિષ પર આરૂઢ કાળચક્રને તેઓ જ પાર કરે છે—જે સત્યાદિ ધર્મોથી યુક્ત છે અને જે શિવપૂજામાં સંપૂર્ણ પરાયણ છે.

Verse 85

तदूर्ध्वं वृषभो धर्मो ब्रह्मचर्यस्वरूपधृक् । सत्यादिपादयुक्तस्तु शिवलोकाग्रतः स्थितः

તેના ઉપર વૃષભ-રૂપ ધર્મ સ્થિત છે, જે બ્રહ્મચર્ય-સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. સત્યાદિ પાદોથી યુક્ત તે શિવલોકના અગ્રભાગે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 86

क्षमाशृङ्गः शमश्रोत्रो वेदध्वनिविभूषितः । आस्तिक्यचक्षुर्निश्वासगुरुबुद्धिमना वृषः

ધર્મરૂપ વૃષભના શિંગ ક્ષમા છે અને તેના કાન શમ (શાંતિ) છે; તે વેદધ્વનિથી વિભૂષિત છે. તેની આંખો આસ્તિક્ય (શ્રદ્ધા) છે, અને તેનો શ્વાસ ગુરુભક્તિ છે; તેનું મન સ્થિર, ઉત્તમ બુદ્ધિથી યુક્ત છે.

Verse 87

क्रियादिवृषभा ज्ञेयाः कारणादिषु सर्वदा । तं क्रियावृषभं धर्मं कालातीतोधितिष्ठति

ક્રિયા વગેરે જે ‘વૃષભો’ છે, તેઓ કારણ-તત્ત્વોમાં અને અન્યત્ર સદા વિદ્યમાન છે—એવું જાણવું. ક્રિયા-બળવાળા તે ધર્મવૃષભને કાલાતીત શિવ અધિષ્ઠિત કરે છે—ધારે પણ છે અને અતીત પણ છે.

Verse 88

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्वस्वायुर्दिनमुच्यते । तदूर्ध्वं न दिनं रात्रिर्न जन्ममरणादिकम्

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ—તેમની પોતાની પોતાની આયુષ્યમર્યાદા ‘દિવસ’ તરીકે કહેવાય છે. પરંતુ તે પરમ અવસ્થાથી ઉપર ન દિવસ છે ન રાત; ન જન્મ-મરણ વગેરે કંઈ છે.

Verse 89

पुनः कारणसत्यांताः कारणब्रह्मणस्तथा । गंधादिभ्यस्तु भूतेभ्यस्तदूर्ध्वं निर्मिताः सदा

પુનઃ ‘કારણ-સત્ય’ વગેરે તત્ત્વસમૂહ કારણ-બ્રહ્મમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. અને તેના ઉપર, ગંધગુણયુક્ત પૃથ્વી વગેરે ભૂતોથી આરંભ કરીને, આગળના સ્તરો સદા ક્રમશઃ રચાય છે.

Verse 90

सूक्ष्मगंधस्वरूपा हि स्थिता लोकाश्चतुर्दश । पुनः कारणविष्णोर्वै स्थिता लोकाश्चतुर्दश

નિશ્ચયે ચૌદ લોક સૂક્ષ્મ ગંધ-સ્વરૂપે સ્થિત છે; અને ફરી તે જ ચૌદ લોક કારણ-વિષ્ણુમાં પણ સ્થિત છે.

Verse 91

पुनःकारणरुद्र स्य लोकाष्टाविंशका मताः । पुनश्च कारणेशस्य षट्पंचाशत्तदूर्ध्वगाः

ફરીથી કહેવામાં આવ્યું છે કે કારણ-રુદ્રના અઠ્ઠાવીસ લોક માનવામાં આવ્યા છે. અને તેનાથી પણ ઉપર કારણેશ (કારણ-પ્રભુ)ના છપ્પન લોક છે.

Verse 92

ततः परं ब्रह्मचर्यलोकाख्यं शिवसंमतम् । तत्रैव ज्ञानकैलासे पंचावरणसंयुते

તેના પરે ‘બ્રહ્મચર્ય-લોક’ નામનું ધામ છે, જે શિવસંમતિપ્રાપ્ત છે. ત્યાં જ પંચ-આવરણોથી યુક્ત ‘જ્ઞાન-કૈલાસ’ સ્થિત છે.

Verse 93

पंचमंडलसंयुक्तं पंचब्रह्मकलान्वितम् । आदिशक्तिसमायुक्तमादिलिंगं तु तत्र वै

ત્યાં નિશ્ચયે આદિલિંગ છે—પંચમંડળોથી સંયુક્ત, પંચબ્રહ્મની કલાઓથી અનુવિત, તેમજ આદિશક્તિ સાથે સમાયુક્ત.

Verse 94

शिवालयमिदं प्रोक्तं शिवस्य परमात्मनः । परशक्त्यासमायुक्तस्तत्रैव परमेश्वरः

આને પરમાત્મા શિવનું શિવાલય કહેવાયું છે. ત્યાં જ પરાશક્તિ સાથે સમાયુક્ત પરમેશ્વર વિરાજે છે.

Verse 95

सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरोभावोप्यनुग्रहः । पंचकृत्यप्रवीणोऽसौ सच्चिदानंदविग्रहः

સૃષ્ટિ, સ્થિતિ, સંહાર, તિરોભાવ અને અનુગ્રહ—આ તેના પંચ દિવ્ય કૃત્યો છે. તે પંચકૃત્યમાં પ્રવીણ, સચ્ચિદાનંદ-સ્વરૂપ શિવ છે.

Verse 96

ध्यानधर्मः सदा यस्य सदानुग्रहतत्परः । समाध्यासनमासीनः स्वात्मारामो विराजते

જેનુ સ્વભાવ સદા ધ્યાન છે, જે સદા અનુગ્રહ આપવા તત્પર છે, તે સમાધિ-આસનમાં આસનસ્થ થઈ સ્વાત્માનંદમાં રમતો તેજસ્વી રીતે વિરાજે છે।

Verse 97

तस्य संदर्शनं सांध्यं कर्मध्यानादिभिः क्रमात् । नित्यादिकर्मयजनाच्छिवकर्ममतिर्भवेत्

સંધ્યા સમયે નિયમિત તેમનું દર્શન કરીને, કર્મ-ધ્યાનાદિ સાધનાઓ ક્રમે ક્રમે આચરી, નિત્યકર્મો અને પૂજન કરવાથી બુદ્ધિ શિવકર્મમાં સ્થિર થાય છે અને મન શિવાભિમુખ બને છે।

Verse 98

क्रियादिशिवकर्मभ्यः शिवज्ञानं प्रसाधयेत् । तद्दर्शनगताः सर्वे मुक्ता एव न संशयः

ક્રિયા વગેરે શૈવકર્મોથી શિવજ્ઞાનને સમ્યક રીતે સિદ્ધ કરવું જોઈએ. જે તે પ્રત્યક્ષ શિવદર્શનામાં પ્રવેશ્યા છે, તેઓ નિઃસંદેહ મુક્ત જ છે.

Verse 99

मुक्तिरात्मस्वरूपेण स्वात्मारामत्वमेव हि । क्रियातपोजपज्ञानध्यानधर्मेषु सुस्थितः

મુક્તિ એટલે પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં સ્થિર થવું—માત્ર સ્વાત્માનંદમાં રમવું. જે ક્રિયા, તપ, જપ, જ્ઞાન, ધ્યાન અને ધર્મમાં સુસ્થિર છે, તે જ તે અવસ્થાનો યોગ્ય બને છે.

Verse 100

शिवस्य दर्शनं लब्धा स्वात्मारामत्वमेव हि । यथा रविः स्वकिरणादशुद्धिमपनेष्यति

શિવદર્શન પ્રાપ્ત કરીને સાધક નિશ્ચયે સ્વાત્માનંદમાં સ્થિર થાય છે; જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી અશુદ્ધિ દૂર કરે છે.

Verse 101

कृपाविचक्षणः शंभुरज्ञानमपनेष्यति । अज्ञानविनिवृत्तौ तु शिवज्ञानं प्रवर्तते

કૃપામાં પ્રવીણ શંભુ અજ્ઞાન દૂર કરે છે. અજ્ઞાન નિવૃત્ત થતાં સાધકમાં શિવજ્ઞાન સ્વયં પ્રવર્તે છે.

Verse 102

शिवज्ञानात्स्वस्वरूपमात्मारामत्वमेष्यति । आत्मारामत्वसंसिद्धौ कृतकृत्यो भवेन्नरः

શિવજ્ઞાનથી સાધક પોતાનું સત્ય સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરી આત્મારામત્વમાં સ્થિર થાય છે. આત્મારામત્વની પૂર્ણ સિદ્ધિ થતાં મનુષ્ય કૃતકૃત્ય—જીવનહેતુ પૂર્ણ—બને છે.

Verse 103

पुनश्च शतलक्षेण ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् । पुनश्च शतलक्षेण विष्णोः पदमवाप्नुयात्

પછી એ જ સાધનાને એક લાખ વાર કરવાથી બ્રહ્મપદ પ્રાપ્ત થાય છે. અને ફરી એક લાખ વાર કરવાથી વિષ્ણુપદ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 104

पुनश्च शतलक्षेण रुद्र स्य पदमाप्नुयात् । पुनश्च शतलक्षेण ऐश्वर्यं पदमाप्नुयात्

પછી એક લાખ વાર કરવાથી રુદ્રપદ પ્રાપ્ત થાય છે. અને ફરી એક લાખ વાર કરવાથી ઐશ્વર્યપદ—દૈવી અધિપત્યનું સ્થાન—પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 105

पुनश्चैवंविधेनैव जपेन सुसमाहितः । शिवलोकादिभूतं हि कालचक्रमवाप्नुयात्

પછી આ જ રીતના જપમાં સુસમાહિત થઈ સાધક શિવલોક વગેરેમાં મૂળ ધરાવતું કાળચક્ર પ્રાપ્ત કરે છે—શિવકૃપાથી લૌકિક સમયને અતિક્રમે છે.

Verse 106

कालचक्रं पंचचक्रमेकैकेन क्रमोत्तरे । सृष्टिमोहौ ब्रह्मचक्रं भोगमोहौ तु वैष्णवम्

કાલચક્ર પાંચ ચક્રોનું છે; દરેક આગળનું ચક્ર ક્રમે ક્રમે ઊંચું થાય છે. સૃષ્ટિ સંબંધિત મોહ બ્રહ્મચક્રનો છે અને ભોગ સંબંધિત મોહ વૈષ્ણવચક્રનો છે.

Verse 107

कोपमोहौ रौद्र चक्रं भ्रमणं चैश्वरं विदुः । शिवचक्रं ज्ञानमोहौ पंचचक्रं विदुर्बुधाः

ક્રોધ અને મોહ ‘રૌદ્રચક્ર’ છે; અશાંત ભ્રમણને ‘ઐશ્વરચક્ર’ તરીકે જાણે છે. અને જ્ઞાન સાથેનો મોહ ‘શિવચક્ર’ છે—આ રીતે બુદ્ધિમાનો આ પાંચ ચક્રોને માને છે.

Verse 108

पुनश्च दशकोट्या हि कारणब्रह्मणः पदम् । पुनश्च दशकोट्या हि तत्पदैश्वर्यमाप्नुयात्

પછી ફરી દસ કરોડ (જપ)થી કારણ-બ્રહ્મનું પદ પ્રાપ્ત થાય છે; અને ફરી દસ કરોડથી એ જ પદનું અધિપત્ય-ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 109

एवं क्रमेण विष्ण्वादेः पदं लब्ध्वा महौजसः । क्रमेण तत्पदैश्वर्यं लब्ध्वा चैव महात्मनः

આ રીતે ક્રમે મહાતેજસ્વી મહાત્માએ વિષ્ણુ વગેરેના પદો પ્રાપ્ત કર્યા; અને ક્રમશઃ તે ઉચ્ચ પદોને અનુરૂપ અધિપત્ય-ઐશ્વર્ય પણ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 110

शतकोटिमनुं जप्त्वा पंचोत्तरमतंद्रि तः । शिवलोकमवाप्नोति पंचमावरणाद्बहिः

જે સાધક સો કરોડ વાર મંત્રજપ કરીને, આળસ વિના વધુ એકસો પાંચ વાર જપ કરે છે, તે પંચમ આવરણની બહાર આવેલા શિવલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 111

राजसं मंडपं तत्र नंदीसंस्थानमुत्तमम् । तपोरूपश्च वृषभस्तत्रैव परिदृश्यते

ત્યાં રાજસ વૈભવથી યુક્ત મંડપ દેખાય છે અને ત્યાં જ નંદીનું ઉત્તમ સ્થાન પણ છે. એ જ સ્થળે તપોરૂપ વૃષભ—નંદી—પણ દર્શન આપે છે।

Verse 112

सद्योजातस्य तत्स्थानं पंचमावरणं परम् । वामदेवस्य च स्थानं चतुर्थावरणं पुनः

સદ્યોજાતનું સ્થાન તે પરમ પંચમ આવરણ છે. અને વામદેવનું સ્થાન ફરી ચતુર્થ આવરણ કહેવાય છે.

Verse 113

अघोरनिलयं पश्चात्तृतीयावरणं परम् । पुरुषस्यैव सांबस्य द्वितीयावरणं शुभम्

ત્યારબાદ પરમ તૃતીય આવરણ અઘોરનું નિવાસસ્થાન છે. અને શક્તિ-યુક્ત શિવના સાંબા-રૂપ પુરુષનું જ શુભ દ્વિતીય આવરણ છે.

Verse 114

ईशानस्य परस्यैव प्रथमावरणं ततः । ध्यानधर्मस्य च स्थानं पंचमं मंडपं ततः

ત્યારબાદ પરમ ઈશાનનું પ્રથમ આવરણ છે. પછી ધ્યાન-ધર્મનું આસન; ત્યારપછી પંચમ મંડપ છે.

Verse 115

बलिनाथस्य संस्थानं तत्र पूर्णामृतप्रदम् । चतुर्थं मंडपं पश्चाच्चंद्र शेखरमूर्तिमत्

ત્યાં બલિનાથનું પવિત્ર સ્થાન છે, જે પૂર્ણ અમૃત પ્રદાન કરે છે. તેના આગળ ચતુર્થ મંડપ છે, ચંદ્રશેખર મૂર્તિથી યુક્ત.

Verse 116

सोमस्कंदस्य च स्थानं तृतीयं मंडपं परम् । द्वितीयं मंडपं नृत्यमंडपं प्राहुरास्तिकाः

ત્રીજો પરમ મંડપ સોમાસ્કંદનું પવિત્ર સ્થાન કહેવાય છે. આસ્તિકો બીજા મંડપને નૃત્ય-મંડપ તરીકે ઘોષિત કરે છે।

Verse 117

प्रथमं मूलमायायाः स्थानं तत्रैव शोभनम् । ततः परं गर्भगृहं लिंगस्थानं परं शुभम्

પ્રથમ ત્યાં મૂલમાયાનું સુંદર આસન સ્થાપવું. ત્યારપછી આગળ ગર્ભગૃહ—લિંગનું પરમ શુભ સ્થાન—નિર્માણ કરવું।

Verse 118

नंदिसंस्थानतः पश्चान्न विदुः शिववैभवम् । नंदीश्वरो बहिस्तिष्ठन्पंचाक्षरमुपासते

નંદિના સ્થાનની બહાર જ રહેનારા શિવના વૈભવને સાચે જાણતા નથી. તેથી નંદીશ્વર બહાર ઊભા રહી પંચાક્ષર મંત્રથી પ્રભુની ઉપાસના કરે છે।

Verse 119

एवं गुरुक्रमाल्लब्धं नंदीशाच्च मया पुनः । ततः परं स्वसंवेद्यं शिवे नैवानुभावितम्

આ રીતે ગુરુપરંપરાના ક્રમથી અને ફરી નંદીશ પાસેથી પણ મને આ પ્રાપ્ત થયું. આ પછી જે સ્વાનુભવથી જ જાણવાનું છે, તે શિવ વિષયમાં પણ વાણીથી વર્ણવી શકાય તેમ નથી.

Verse 120

शिवस्य कृपया साक्षाच्छिव लोकस्य वैभवम् । विज्ञातुं शक्यते सर्वैर्नान्यथेत्याहुरास्तिकाः

શિવની કૃપાથી જ શિવલોકનું વૈભવ સત્યરૂપે સર્વે જાણી શકે છે; આસ્તિકો કહે છે—બીજા કોઈ ઉપાયથી નહીં.

Verse 121

एवंक्रमेणमुक्ताः स्युर्ब्राह्मणा वै जितेंद्रि यः । अन्येषां च क्रमं वक्ष्ये गदतः शृणुतादरात्

આ જ ક્રમથી જિતેન્દ્રિય બ્રાહ્મણો નિશ્ચયે મુક્તિ પામે છે. હવે અન્ય લોકો માટે પણ વિધિનો ક્રમ કહું છું—મારી વાત આદરપૂર્વક ધ્યાનથી સાંભળો.

Verse 122

गुरूपदेशाज्जाप्यं वै ब्राह्मणानां नमोऽतकम् । पंचाक्षरं पंचलक्षमायुष्यं प्रजपेद्विधिः

ગુરુના ઉપદેશથી બ્રાહ્મણે ‘નમો’ મંત્રનો જપ કરવો જોઈએ. વિધિપૂર્વક દીર્ઘાયુ માટે પંચાક્ષર મંત્ર પાંચ લાખ વાર જપવો.

Verse 123

स्त्रीत्वापनयनार्थं तु पंचलक्षं जपेत्पुनः । मंत्रेण पुरुषो भूत्वा क्रमान्मुक्तो भवेद्बुधः

સ્ત્રીત્વની સ્થિતિ દૂર કરવા માટે ફરી પાંચ લાખ જપ કરવો. તે મંત્રના પ્રભાવથી પુરુષત્વને યોગ્ય બની બુદ્ધિમાન ક્રમે મુક્ત થાય છે.

Verse 124

क्षत्रियः पंचलक्षेण क्षत्त्रत्वमपनेष्यति । पुनश्च पंचलक्षेण क्षत्त्रियो ब्राह्मणो भवेत्

ક્ષત્રિય પાંચ લાખ જપથી ક્ષત્રિયત્વ ત્યજે છે. પછી ફરી પાંચ લાખ જપથી એ જ ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણ બને છે.

Verse 125

मंत्रसिद्धिर्जपाच्चैव क्रमान्मुक्तो भवैन्नरः । वैश्यस्तु पंचलक्षेण वैश्यत्वमपनेष्यति

જપથી જ મંત્રસિદ્ધિ થાય છે અને પછી મનુષ્ય ક્રમે મુક્ત થાય છે. વૈશ્ય પાંચ લાખ જપથી વૈશ્યત્વની મર્યાદા દૂર કરે છે.

Verse 126

पुनश्च पंचलक्षेण मंत्रक्षत्त्रिय उच्यते । पुनश्च पंचलक्षेण क्षत्त्रत्वमपनेष्यति

ફરી પાંચ લાખ જપ પૂર્ણ થતાં તેને ‘મંત્ર‑ક્ષત્રિય’ કહેવાય છે. ફરી બીજા પાંચ લાખથી તે ક્ષત્રિયત્વ પણ છૂટી જાય છે; મંત્રપરિપાકથી સાધક તે ઓળખથી પરે વધે છે.

Verse 127

पुनश्च पंचलक्षेण मंत्रब्राह्मण उच्यते । शूद्र श्चैव नमओंतेन पंचविंशतिलक्षतः

ફરી પાંચ લાખ જપથી તેને ‘મંત્ર‑બ્રાહ્મણ’ કહેવાય છે. અને શૂદ્ર પણ ‘નમઃ‑ઓં’ મંત્રનો પચ્ચીસ લાખ વાર જપ કરે તો એ જ પદ પામે છે.

Verse 128

मंत्रविप्रत्वमापद्य पश्चाच्छुद्धो भवेद्द्विजः । नारीवाथ नरो वाथ ब्राह्मणो वान्य एव वा

મંત્ર‑વિપ્રત્વ પ્રાપ્ત કરીને પછી તે દ્વિજ શુદ્ધ બને છે. સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, બ્રાહ્મણ હોય કે અન્ય—મંત્રથી તે શિવમાર્ગની શુદ્ધતાને યોગ્ય બને છે.

Verse 129

नमोन्तं वा नमःपूर्वमातुरः सर्वदा जपेत् । ततः स्त्रीणां तथैवोह्यगुरुर्निर्दर्शयेत्क्रमात्

આતુર (કષ્ટગ્રસ્ત) વ્યક્તિએ ‘નમઃ’ અંતવાળો અથવા ‘નમઃ’ પૂર્વવાળો મંત્ર સદા જપવો. ત્યારબાદ ગુરુ સ્ત્રીઓને પણ એ જ રીતે ક્રમશઃ વિધિ બતાવે.

Verse 130

साधकः पंचलक्षान्ते शिवप्रीत्यर्थमेव हि । महाभिषेक नैवेद्यं कृत्वा भक्तांश्च पूजयेत्

સાધક જ્યારે પાંચ લાખ જપ પૂર્ણ કરે, ત્યારે માત્ર શિવપ્રીતિ માટે મહાભિષેક અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને શિવભક્તોનું પણ આદરપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 131

पूजया शिवभक्तस्य शिवः प्रीततरो भवेत् । शिवस्य शिवभक्तस्य भेदो नास्ति शिवो हि सः

શિવભક્તની પૂજા કરવાથી શિવ વધુ પ્રીત થાય છે। શિવ અને શિવભક્તમાં ભેદ નથી; એ ભક્ત ખરેખર શિવ જ છે।

Verse 132

शिवस्वरूपमंत्रस्य धारणाच्छिव एव हि । शिवभक्तशरीरे हि शिवे तत्परमो भवेत्

શિવસ્વરૂપ મંત્રને ધારણ કરવાથી મનુષ્ય નિશ્ચયે શિવરૂપ બને છે। અને શિવભક્તના દેહમાં તે શિવમાં પરમ તત્પર, એકાંત શિવનિષ્ઠ બને છે।

Verse 133

शिवभक्ताः क्रियाः सर्वा वेदसर्वक्रियां विदुः । यावद्यावच्छिवं मंत्रं येन जप्तं भवेत्क्रमात्

શિવભક્તો દ્વારા કરાતી સર્વ ક્રિયાઓ વેદની સર્વ ક્રિયાઓનું જ સ્વરૂપ છે એમ જાણવું; કારણ કે ક્રમથી જેટલો જેટલો શિવમંત્ર જપાય છે, તેટલો તેટલો સર્વ પવિત્ર કર્મોનો ફળસિદ્ધિ થાય છે।

Verse 134

तावद्वै शिवसान्निध्यं तस्मिन्देहे न संशयः । देवीलिंगं भवेद्रू पं शिवभक्तस्त्रियास्तथा

જ્યાં સુધી તે અવસ્થા રહે, ત્યાં સુધી એ જ દેહમાં શિવનું સાન્નિધ્ય નિઃસંદેહ રહે છે। તેમ જ શિવભક્ત સ્ત્રીના રૂપમાં પણ દેવિલિંગ (દેવીનું ચિહ્ન) પ્રગટ થાય છે।

Verse 135

यावन्मंत्रं जपेद्देव्यास्तावत्सान्निध्यमस्ति हि । शिवं संपूजयेद्धीमान्स्वयं वै शब्दरूपभाक्

જેટલો સમય કોઈ દેવીના મંત્રનો જપ કરે છે, એટલો સમય તેનું સાન્નિધ્ય નિશ્ચિત રહે છે. તેથી બુદ્ધિમાન ભક્તે પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી શિવની સંપૂજા કરવી જોઈએ—કારણ કે તે પોતે પવિત્ર શબ્દરૂપ મંત્રમાં ભાગીદાર બને છે.

Verse 136

स्वयं चैव शिवो भूत्वा परां शक्तिं प्रपूजयेत् । शक्तिं बेरं च लिंगं च ह्यालेख्या मायया यजेत्

પોતાને સ્વયં શિવરૂપ માની પરાશક્તિની પૂજા કરવી. પવિત્ર કલ્પના-શક્તિથી શક્તિ, બેર-રૂપ અને લિંગને મનમાં આલેખી અર્ચન કરવું.

Verse 137

शिवलिंगं शिवं मत्वा स्वात्मानं शक्तिरूपकम् । शक्तिलिंगं च देवीं च मत्वा स्वं शिवरूपकम्

શિવલિંગને સ્વયં શિવ માની પોતાની આત્માને શક્તિરૂપે ધ્યાન કરવું. અને શક્તિલિંગ તથા દેવીને શક્તિ માની પોતાને શિવરૂપે ધ્યાન કરવું.

Verse 138

शिवलिंगं नादरूपं बिंदुरूपं तु शक्तिकम् । उपप्रधानभावेन अन्योन्यासक्तलिंगकम्

શિવલિંગ નાદસ્વરૂપ છે અને શક્તિ બિંદુસ્વરૂપ છે. મુખ્ય-ઉપમુખ ભાવથી બંને પરસ્પર અવિભાજ્ય છે; તેથી લિંગ સદા શક્તિ સાથે યુક્ત છે.

Verse 139

पूजयेच्च शिवं शक्तिं स शिवो मूलभावनात् । शिवभक्ताञ्छिवमंत्ररूपकाञ्छिवरूपकान्

શક્તિસહિત શિવની પૂજા કરવી; મૂળભાવનાથી ઉપાસક શિવતુલ્ય બને છે. તેમજ શિવભક્તોનું સન્માન કરવું—તેઓ શિવમંત્રસ્વરૂપ અને શિવરૂપ જ છે.

Verse 140

षोडशैरुपचारैश्च पूजयेदिष्टमाप्नुयात् । येन शुश्रूषणाद्यैश्च शिवभक्तस्य लिंगिनः

ષોડશ ઉપચારોથી પૂજા કરવાથી ઇષ્ટ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ લિંગધારી શિવભક્તની શুশ્રૂષા વગેરે સેવાથી પણ એ જ શુભ ફળ મળે છે.

Verse 141

आनंदं जनयेद्विद्वाञ्छिवः प्रीततरो भवेत् । शिवभक्तान्सपत्नीकान्पत्न्या सह सदैव तत्

વિદ્વાન આનંદ ઉત્પન્ન કરે તો ભગવાન શિવ વધુ પ્રસન્ન થાય છે. તેથી પત્ની સાથે સદૈવ શિવભક્તોને—વિશેષ કરીને પત્ની સાથે આવેલા ભક્તોને—આનંદિત કરવો।

Verse 142

पूजयेद्भोजनाद्यैश्च पंच वा दश वा शतम् । धने देहे च मंत्रे च भावनायामवंचकः

ભોજન વગેરે અર્પણોથી—પાંચ, દસ કે સો હોય તોય—પૂજા કરવી. ધનમાં, દેહાચારામાં, મંત્રજપમાં અને આંતરિક ભાવનામાં તે કપટવિહિન રહે।

Verse 143

शिवशक्तिस्वरूपेण न पुनर्जायते भुवि । नाभेरधो ब्रह्मभागमाकंठं विष्णुभागकम्

જે શિવ-શક્તિના સ્વરૂપમાં સ્થિત રહે છે તે પૃથ્વી પર ફરી જન્મ લેતો નથી. નાભિની નીચે બ્રહ્માનો ભાગ અને કંઠ સુધી વિષ્ણુનો ભાગ માનવામાં આવે છે।

Verse 144

मुखं लिंगमिति प्रोक्तं शिवभक्तशरीरकम् । मृतान्दाहादियुक्तान्वा दाहादिरहितान्मृतान्

ઘોષિત છે કે શિવભક્તનું શરીર જ લિંગ છે અને તેનું મુખ જ લિંગ (મુખ્ય પવિત્ર અંગ) છે. આ ઉપદેશ મૃતકો માટે પણ લાગુ પડે છે—દાહાદિ ક્રિયા થઈ હોય કે ન થઈ હોય।

Verse 145

उद्दिश्य पूजयेदादिपितरं शिवमेव हि । पूजां कृत्वादिमातुश्च शिवभक्तांश्च पूजयेत्

યોગ્ય ભાવથી આદિપિતા—સ્વયં ભગવાન શિવ—ની પૂજા કરવી જોઈએ. આદિમાતાની પૂજા કરીને પછી શિવભક્તોને પણ આદરપૂર્વક પૂજવા જોઈએ।

Verse 146

पितृलोकं समासाद्यक्रमान्मुक्तो भवेन्मृतः । क्रियायुक्तदशभ्यश्च तपोयुक्तो विशिष्यते

પિતૃલોકને પ્રાપ્ત કરીને મૃતક ક્રમે મુક્ત થાય છે; અને ક્રિયાનુષ્ઠાનમાં લાગેલા દસ જણમાં તપસ્વી પુરુષ વિશેષ ગણાય છે।

Verse 147

तपोयुक्तशतेभ्यश्च जपयुक्तो विशिष्यते । जपयुक्तसहस्रेभ्यः शिवज्ञानी विशिष्यते

તપમાં લાગેલા સૈકડાઓમાં જપપરાયણ શ્રેષ્ઠ છે; અને જપમાં લાગેલા હજારોમાં શિવતત્ત્વજ્ઞ સર્વોત્તમ છે।

Verse 148

शिवज्ञानिषु लक्षेषु ध्यानयुक्तो विशिष्यते । ध्यानयुक्तेषु कोटिभ्यः समाधिस्थो विशिष्यते

શિવજ્ઞાનીઓના લાખોમાં ધ્યાનયુક્ત શ્રેષ્ઠ છે; અને ધ્યાનયુક્તોના કરોડોમાં સમાધિનિષ્ઠ વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 149

उत्तरोत्तर वै शिष्ट्यात्पूजायामुत्तरोत्तरम् । फलं वैशिष्ट्यरूपं च दुर्विज्ञेयं मनीषिभिः

પૂજા જેટલી જેટલી વધુ શિષ્ટ અને પરિષ્કૃત બને, તેનું ફળ પણ તેટલું તેટલું ઊંચું બને; પરંતુ તે ફળોની વિશિષ્ટ, ક્રમબદ્ધ પ્રકૃતિ વિદ્વાનોને પણ દુર્વિજ્ઞેય છે।

Verse 150

तस्माद्वै शिवभक्तस्य माहात्म्यं वेत्ति को नरः । शिवशक्त्योः पूजनं च शिवभक्तस्य पूजनम्

અતએવ શિવભક્તની મહિમા કોણ મનુષ્ય જાણે? શિવ અને શક્તિનું પૂજન જ ખરેખર શિવભક્તનું પૂજન છે।

Verse 151

कुरुते यो नरो भक्त्या स शिवः शिवमेधते । य इमं पठतेऽध्यायमर्थवद्वेदसंमतम्

જે મનુષ્ય ભક્તિથી આ કરે છે, તે શિવસ્વરૂપ બની શિવની મંગલમય સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. અને જે આ અર્થસભર, વેદસંમત અધ્યાયનું પાઠ કરે છે, તે પણ એ પવિત્ર ફળ પામે છે.

Verse 152

शिवज्ञानी भवेद्विप्रः शिवेन सह मोदते । श्रावयेच्छिवभक्तांश्च विशेषज्ञो मनीश्वराः

શિવને યથાર્થ જાણનાર વિપ્ર શિવજ્ઞાની બને છે અને શિવ સાથે આનંદ કરે છે. વિવેકી અને જ્ઞાની આચાર્ય બની, શિવભક્તોને પણ આ ઉપદેશ સાંભળાવવો અને શીખવવો જોઈએ.

Verse 153

शिवप्रसादशिद्धिः स्याच्छिवस्य कृपया बुधाः

હે બુદ્ધિમાનો, શિવની કૃપાથી જ શિવપ્રસાદરૂપ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.