सामान्यतो नरकगतिवर्णनम् (General Description of the Course of Hell / Naraka-gati)
અધ્યાય ૯માં સનત્કુમાર સામાન્ય રીતે નરકગતિનું ઉપદેશ આપે છે. પાપી જીવો કર્માનુરૂપ મૃત્યુ પછી દંડ ભોગવે છે—નરકાગ્નિમાં પકવાય અને સુકવાય છે, જાણે ધાતુ અગ્નિમાં શુદ્ધ થાય તેમ. યમદૂત તેમને બાંધી મહાવૃક્ષો પર લટકાવે છે, પ્રચંડ રીતે ઝુલાવે છે જેથી બેભાન થાય, અને પગે ભારે લોખંડના ભાર બાંધી પીડા આપે છે. આ યાતના કર્મક્ષયની પ્રક્રિયા છે; અશુદ્ધિ ક્ષીણ થઈ શેષ કર્મફળનો પરિપાક પૂર્ણ થાય છે. ભયંકર નરકચિત્રનું ગૂઢ તાત્પર્ય વૈરાગ્ય જગાવવું, ધર્માચરણ અને શૈવશુદ્ધિ તરફ વાળવું તથા પાપની શ્રેણી તોડવી છે.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । एषु पापाः प्रपच्यंते शोष्यंते नरकाग्निषु । यातनाभिर्विचित्राभिरास्वकर्म्मक्षयाद्भृशम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—આ નરકોમાં પાપો નરકાગ્નિમાં સારી રીતે પકીને દહન થઈ શોષાઈ જાય છે. વિવિધ કઠોર યાતનાઓથી તે અત્યંત ક્ષીણ થાય છે, જ્યાં સુધી પોતાના કર્મો ક્ષય ન પામે।
Verse 2
स्वमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धास्यंति धातवः । तत्र पापक्षयात्पापा नराः कर्मानुरूपतः
જેમ અગ્નિમાં મૂકેલ ધાતુઓ પોતાનાં મલના ક્ષયથી શુદ્ધ થાય છે, તેમ પાપ ક્ષય પામે ત્યારે પાપી નરો પોતાના કર્માનુરૂપ જ ફળ ભોગવે છે।
Verse 3
सुगाढं हस्तयोर्बद्ध्वा ततश्शृंखलया नराः । महावृक्षाग्रशाखासु लम्ब्यन्ते यमकिंकरैः
મનુષ્યોના બંને હાથ કસીને બાંધી, પછી શૃંખલાથી જકડી, યમના કિંકરો તેમને મહાવૃક્ષોની અગ્ર શાખાઓ પર લટકાવે છે।
Verse 4
ततस्ते सर्वयत्नेन क्षिप्ता दोलंति किंकरैः । दोलंतश्चातिवेगेन विसंज्ञा यांति योजनम्
પછી કિંકરો સર્વ પ્રયત્નથી તેમને ઝૂલામાં ફેંકે છે. અતિ વેગથી ઝૂલતાં તેઓ બેભાન થઈ એક યોજન જેટલા અંતરે લઈ જવાય છે।
Verse 5
अंतरिक्षस्थितानां च लोहभारशतं पुनः । पादयोर्बध्यते तेषां यमदूतैर्महाबलैः
અને જે મધ્યાકાશમાં લટકેલા હોય છે, તેમના પગમાં યમના મહાબલી દૂતો ફરીથી લોખંડના સો ભારે ભાર બાંધે છે।
Verse 6
तेन भारेण महता प्रभृशं ताडिता नराः । ध्यायंति स्वानि कर्माणि तूष्णीं तिष्ठन्ति निश्चलाः
તે મહાન ભારથી અત્યંત પ્રહારો પામેલા નરો પોતાના કર્મોનું અંતર્મનથી ચિંતન કરે છે; કર્મભારથી વશ થઈ તેઓ મૌન અને નિશ્ચલ ઊભા રહે છે।
Verse 7
ततोंऽकुशैरग्निवर्णैर्लोह दण्डैश्च दारुणैः । हन्यंते किंकरैघोरैस्समन्तात्पापकर्म्मिणः
પછી અગ્નિવર્ણ અંકુશો અને કઠોર લોખંડના દંડોથી, ચારે તરફથી, ભયંકર કિંકરો પાપકર્મીઓને પ્રહાર કરે છે।
Verse 8
ततः क्षारेण दीप्तेन वह्नेरपि विशेषतः । समंततः प्रलिप्यंते तीवेण तु पुनः पुनः
પછી દીપ્ત ક્ષારથી—વિશેષ કરીને અગ્નિના સહારે—તેમને ચારે તરફથી તે તીવ્ર દ્રવ્યથી વારંવાર લિપ્ત કરવામાં આવે છે।
Verse 9
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सामान्यतो नरकगतिवर्णनंनाम नवमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ઉમાસંહિતામાં ‘સામાન્ય રીતે નરકગતિનું વર્ણન’ નામનો નવમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 10
वृताकवत्प्रपच्यंते तप्तलोहकटाहकैः । विष्ठापूर्णे तथा कूपे कृमीणां निचये पुनः
તેઓ તપ્ત લોખંડના કડાહોમાં રીંગણાંની જેમ રાંધવામાં આવે છે; અને ફરીથી વિષ્ઠાથી ભરેલા, કીડાઓના ઢગલા ભરેલા કૂવામાં ફેંકવામાં આવે છે।
Verse 11
मेदोऽसृक्पूयपूर्णायां वाप्यां क्षिप्यंति ते पुनः । भक्ष्यंते कृमिभिस्तीक्ष्णैर्लोंहतुंडैश्च वायसैः
પછી તેમને મેદ, રક્ત અને પૂયથી ભરેલી વાપીમાં ફરીથી ફેંકવામાં આવે છે; ત્યાં તીક્ષ્ણ કૃમિઓ અને લોખંડ જેવી ચાંચવાળા કાગડાઓ તેમને ભક્ષે છે।
Verse 12
श्वभिर्द्दंशैर्वृकैर्व्याघ्रैर्रौद्रैश्च विकृताननैः । पच्यंते मत्स्यवच्चापि प्रदीप्तांगारराशिषु
ઉગ્ર કૂતરાં, દંશ કરનારા હિંસક પશુઓ, વાઘિયા અને વિકૃત મુખવાળા ભયાનક વાઘો તેમને પીડે છે; અને પ્રદીપ્ત અંગારાના ઢગલાં પર માછલીની જેમ શેકાય છે।
Verse 13
भिन्नाः शूलैस्तु तीक्ष्णैश्च नराः पापेन कर्म्मणा । तैलयन्त्रेषु चाक्रम्य घोरैः कर्म्मभिरात्मनः
પાપકર્મના કારણે તે નર તીક્ષ્ણ શૂલોથી ભેદાય છે; અને પોતાના જ ઘોર કર્મફળે તેલ-યંત્રોમાં ધકેલીને પીસી નાખવામાં આવે છે।
Verse 14
तिला इव प्रपीड्यंते चक्राख्ये जनपिंडकाः । भ्रज्यंते चातपे तप्ते लोहभाण्डेष्वनेकधा
‘ચક્ર’ નામના સ્થાને લોકોના સમૂહો તલની જેમ દબાઈને ચૂર થાય છે; અને સૂર્યના દાહક તાપમાં લાલબળતા લોખંડના વાસણોમાં અનેક રીતે તળાય છે।
Verse 15
तैलपूर्णकटाहेषु सुतप्तेषु पुनःपुनः । बहुधा पच्यते जिह्वा प्रपीड्योरसि पादयोः
તેલથી ભરેલા અને અત્યંત તપ્ત કડાહોમાં વારંવાર જીભને અનેક રીતે પકાવવામાં આવે છે; અને પગોથી છાતી પર કઠોર દબાણ કરવામાં આવે છે।
Verse 16
यातनाश्च महत्योऽत्र शरीरस्याति सर्वतः । निश्शेषनरकेष्वेवं क्रमंति क्रमशो नराः
અહીં શરીરને સર્વ તરફથી ભયંકર મહાયાતનાઓ પીડાવે છે. આ રીતે મનુષ્યો નિશેષ સર્વ નરકોમાં ક્રમશઃ આગળ વધે છે.
Verse 17
नरकेषु च सर्वेषु विचित्रा यमयातना । याम्यैश्च दीयते व्यास सर्वांगेषु सुकष्टदा
હે વ્યાસ! સર્વ નરકોમાં યમની વિચિત્ર યાતનાઓ યમદૂતો દ્વારા આપવામાં આવે છે; તે શરીરના દરેક અંગને અતિ કષ્ટ આપે છે.
Verse 18
ज्वलदंगारमादाय मुखमापूर्य्य ताड्यते । ततः क्षारेण दीप्तेन ताम्रेण च पुनःपुनः
જ્વલંત અંગાર લઈને મોઢું ભરાવીને પ્રહાર થાય છે; ત્યારબાદ દહકતા ક્ષાર અને તપ્ત તાંબાથી વારંવાર દગ્ધ કરવામાં આવે છે.
Verse 19
घृतेनात्यन्ततप्तेन तदा तैलेन तन्मुखम् । इतस्ततः पीडयित्वा भृशमापूर्य्य हन्यते
ત્યારે તેનું મુખ પહેલાં અત્યંત તપ્ત ઘીથી અને પછી તેલથી, અહીંથી-ત્યાંથી બળપૂર્વક દબાવી, બહુ જ ભરાવી અને દહન કરાવી, કઠોર યાતના આપવામાં આવે છે।
Verse 20
विष्ठाभिः कृमिभिश्चापि पूर्यमाणाः क्वचित्क्वचित् । परिष्वजंति चात्युग्रां प्रदीप्तां लोहशाल्मलीम्
કેટલાક સ્થળે તેઓને વિષ્ઠા અને કીડાઓથી ભરવામાં આવે છે; અને અન્યત્ર તેમને અત્યંત ભયંકર, પ્રજ્વલિત લોખંડની શાલ્મલી (સેમલ) વૃક્ષને બળજબરીથી આલિંગન કરાવવામાં આવે છે।
Verse 21
हन्यंते पृष्ठदेशे च पुनर्दीप्तैर्महाघनैः । दन्तुरेणादिकंठेन क्रकचेन बलीसया
તેઓ પ્રજ્વલિત અને ભારે ગદાઓ વડે પીઠ પર વારંવાર મારવામાં આવે છે અને કરવત વડે પીડાય છે.
Verse 22
शिरःप्रभृति पीड्यंते घोरैः कर्मभिरात्मजैः । खाद्यंते च स्वमांसानि पीयते शोणितं स्वकम्
તેઓ પોતાના જ ઘોર કર્મોને કારણે માથાથી પગ સુધી પીડાય છે; તેઓ પોતાનું જ માંસ ખાય છે અને પોતાનું જ લોહી પીએ છે.
Verse 23
अन्नं पानं न दत्तं यैस्सर्वदा स्वात्मपोषकैः । इक्षुवत्ते प्रपीड्यंते जर्जरीकृत्य मुद्गरैः
જેઓએ માત્ર પોતાનું જ પોષણ કર્યું અને અન્ન-જળનું દાન ન કર્યું, તેઓને શેરડીની જેમ પીસવામાં આવે છે અને મુદગરોથી ચૂર-ચૂર કરવામાં આવે છે.
Verse 24
असितालवने घोरे छिद्यन्ते खण्डशस्ततः । सूचीभिर्भिन्नसर्वाङ्गास्तप्तशूलाग्ररोपिताः
ભયાનક અસિતાલ વનમાં તેઓના ટુકડા કરી દેવામાં આવે છે. તેઓના આખા શરીરને સોયથી વીંધવામાં આવે છે અને તેઓને તપેલા ત્રિશૂળ પર ચઢાવવામાં આવે છે.
Verse 25
संचाल्यमाना बहुशः क्लिश्यंते न म्रियन्ति च । तथा च तच्छरीराणि सुखदुःखसहानि च
વારંવાર હાંકી કાઢવામાં આવવા છતાં તેઓ ઘણું કષ્ટ સહન કરે છે પણ મરતા નથી; તેઓના તે શરીરો સુખ અને દુઃખ બંને સહન કરવા માટે સમર્થ હોય છે.
Verse 26
देहादुत्पाट्य मांसानि भिद्यंते स्वैश्च मुद्गरैः । दंतुराकृतिभिर्र्घोरैर्यमदूतैर्बलोत्कटैः
દેહમાંથી માંસ ઉપાડી, દાંતિયા-ભયંકર અને અતિબળવાન યમદૂત પોતાના મુદગરોથી તેને ચૂરી નાખે છે।
Verse 27
निरुच्छ्वासे निरुछ्वासास्तिष्ठंति नरके चिरम् । उत्ताड्यंते तथोछ्वासे वालुकासदने नराः
‘નિરુચ્છ્વાસ’ નામના નરકમાં તેઓ શ્વાસવિહોણા બની લાંબા સમય સુધી રહે છે। તેમજ ‘ઉચ્છ્વાસ’ નરકમાં દહતી રેતના નિવાસમાં તેઓ પ્રહારિત થઈ પીડાય છે।
Verse 28
रौरवे रोदमानाश्च पीड्यंते विविधै वधैः । महारौरवपीडाभिर्महांतोऽपि रुदंति च
‘રૌરવ’ નરકમાં રડતા જીવો અનેક પ્રકારના વધ અને દંડોથી પીડાય છે। ‘મહારૌરવ’ની યાતનાથી તો મહાબળવાન પણ શોકથી રડે છે।
Verse 29
पत्सु वक्त्रे गुदे मुंडे नेत्रयोश्चैव मस्तके । निहन्यंते घनैस्तीक्ष्णैस्सुतप्तैर्लोह शंकुभिः
પગોમાં, મોઢામાં, ગુદામાં, મુંડાયેલા મસ્તક પર, આંખોમાં અને માથાની ટોચ સુધી—તેમને ભારે, તીક્ષ્ણ, લાલ-તપ્ત લોખંડના શંકુઓથી વારંવાર ઘાયલ કરવામાં આવે છે।
Verse 30
सुतप्तावालुकायां तु प्रयोज्यंते मुहुर्मुहुः । जंतुपंके भृशं तप्ते क्षिप्ताः क्रन्दंति विस्वरम्
લાલ-તપ્ત રેત પર તેમને વારંવાર પાથરવામાં આવે છે। અને કીડાઓથી ભરેલા અત્યંત દહકતા કાદવમાં ફેંકાઈ તેઓ તૂટેલા, બેસુરા સ્વરે ચીસો પાડે છે।
Verse 31
कुंभीपाकेषु च तथा तप्ततैलेषु वै मुने । पापिनः कूरकर्म्माणोऽसह्येषु सर्वथा पुनः
હે મુને, ક્રૂર કર્મ કરનારા પાપીઓ વારંવાર કુંભીપાક નરકમાં તથા તપ્ત તેલના કડાહોમાં નાખવામાં આવે છે—અસહ્ય યાતનાઓ ભોગવવા માટે।
Verse 32
लालाभक्षेषु पापास्ते पात्यंते दुःखदेषु वै । नानास्थानेषु पच्यंते नरकेषु पुनःपुनः
તે પાપીઓ ‘લાલાભક્ષ’ નામના દુઃખદ નરકોમાં પાડવામાં આવે છે, જ્યાં આહાર તરીકે લાળ જ હોય છે; અને અનેક સ્થાનોમાં તેઓ વારંવાર યાતના ભોગવે છે।
Verse 33
सूचीमुखे महाक्लेशे नरके पात्यते नरः । पापी पुण्यविहीनश्च ताड्यते यमकिंकरैः
પાપી અને પુણ્યવિહિન મનુષ્ય ‘સૂચીમુખ’ નામના મહાક્લેશકારી નરકમાં નાખવામાં આવે છે; અને યમના કિંકરો તેને માર મારી દંડ આપે છે।
Verse 34
लौहकुम्भे विनिःक्षिप्ताः श्वसन्तश्च शनैःशनैः । महाग्निना प्रपच्यंते स्वपापैरेव मानवाः
લોખંડના કુંભમાં નાખવામાં આવેલા, ધીમે ધીમે શ્વાસ લેતા મનુષ્યો મહાઅગ્નિથી સંપૂર્ણપણે પકવાય છે—માત્ર પોતાના પાપોથી જ.
Verse 35
दृढं रज्ज्वादिभिर्बद्ध्वा प्रपीड्यंते शिलासु च । क्षिप्यंते चान्धकूपेषु दश्यंते भ्रमरैर्भृशम्
દોરડા વગેરે વડે કસીને બાંધીને તેમને શિલાઓ પર દબાવી કચડવામાં આવે છે; અંધ કૂવામાં પણ ફેંકવામાં આવે છે અને ભમરોનાં ઝુંડ તેમને અત્યંત દંશે છે.
Verse 36
कृमिभिर्भिन्नसर्वांगाश्शतशो जर्जरीकृताः । सुतीक्ष्णक्षारकूपेषु क्षिप्यंते तदनंतरम्
કૃમિઓ દ્વારા તેમના સર્વ અંગો ફાટી જાય છે અને સૈકડો રીતે જર્જરિત થાય છે; ત્યારબાદ તેમને અતિ તીક્ષ્ણ ક્ષારથી ભરેલા કૂવામાં ફેંકવામાં આવે છે.
Verse 37
महाज्वालेऽत्र नरके पापाः क्रन्दंति दुःखिताः । इतश्चेतश्च धावंति दह्यमानास्तदर्चिषा
આ મહાજ્વાળાના નરકમાં પાપીઓ દુઃખથી પીડિત થઈ કરુણ રોદન કરે છે. એ જ અગ્નિશિખાઓમાં દહાતાં તેઓ ભય અને વેદનાથી અહીં-ત્યાં દોડે છે.
Verse 38
पृष्ठे चानीय तुण्डाभ्यां विन्यस्त स्कंधयोजिते । तयोर्मध्येन वाकृष्य बाहुपृष्ठेन गाढतः
બે દાંતોથી તેને પીઠ પર ઉઠાવી લાવી, જોડાયેલા ખભા પર મજબૂતીથી બેસાડ્યો. પછી તેમના મધ્યમાં ખેંચી, બાહુઓની પીઠથી કસીને દબાવી તેને જકડી રાખ્યો.
Verse 39
बद्ध्वा परस्परं सर्वे सुभृशं पापरज्जुभिः । बद्धपिंडास्तु दृश्यंते महा ज्वाले तु यातनाः
પાપની દોરડીઓથી સૌને પરસ્પર અત્યંત કસીને બાંધવામાં આવે છે; તેઓ બાંધેલા પિંડ જેવા દેખાય છે. મહાજ્વાળામાં તેઓ યાતનાઓ સહે છે.
Verse 40
रज्जुभिर्वेष्टिताश्चैव प्रलिप्ताः कर्द्दमेन च । करीषतुषवह्नौ च पच्यंते न म्रियंति च
તેઓ દોરડીઓથી વળાંગાયેલા હોય છે અને કાદવથી સર્વત્ર લિપ્ત કરાયેલા હોય છે. ગોબર-કંડા અને ભૂસીની આગમાં તપાવ્યા છતાં તેઓ સળગી પકાય છે, પરંતુ મરતા નથી.
Verse 41
सुतीक्ष्णं चरितास्ते हि कर्कशासु शिलासु च । आस्फाल्य शतशः पापाः पच्यंते तृणवत्ततः
અતિ તીક્ષ્ણ અને કર્કશ શિલાઓ પર ચાલવાથી તથા વારંવાર દેહને આઘાત આપવાથી સૈકડો પાપ તૃણની જેમ ‘પકીને’ ભસ્મ થાય છે; તે તપથી મલિનતા ઝડપે ક્ષીણ થાય છે.
Verse 42
शरीराभ्यंतरगतैः प्रभूतैः कृमिभिर्नराः । भक्ष्यंते तीक्ष्णवदनैरात्मदेहक्षयाद्भृशम्
શરીરના અંદર પ્રવેશી વસતા અસંખ્ય કૃમિઓ તીક્ષ્ણ મુખોથી મનુષ્યોને ભયંકર રીતે ભક્ષે છે; તેથી પોતાના દેહનો ભારે ક્ષય થાય છે—જ્યાં સુધી મલ-પાશમાં બંધાયેલ પશુ મુક્તિદાતા પતિ ભગવાન શિવ તરફ ન વળે.
Verse 43
कृमीणां निचये क्षिप्ताः पूयमांसास्थिराशिषु । तिष्ठंत्युद्विग्नहृदयाः पर्वताभ्यां निपीडिताः
કૃમિઓના ઝુંડમાં ફેંકાઈને, પૂય-માંસ-અસ્થિના ઢગલાઓ વચ્ચે તેઓ વ્યાકુળ હૃદયે રહે છે; અને બે પર્વતો વચ્ચે પીસાઈ જાય છે.
Verse 44
तप्तेन वज्रलेपेन शरीरमनुलिप्यते । अधोमुखोर्ध्वपादाश्च तातप्यंते स्म वह्निना
તપ્ત વજ્રલેપથી તેમનું શરીર લિપાય છે; અને અધોમુખ કરીને, પગ ઉપર રાખી, તેઓ અગ્નિથી દહન થાય છે.
Verse 45
वदनांतः प्रविन्यस्तां सुप्रतप्तामयोगदाम् । ते खादन्ति पराधीनास्तैस्ताड्यंते समुद्गरैः
તેમના મુખ બળપૂર્વક ખોલીને તેમાં અત્યંત તપ્ત લોખંડની લગામ નાખવામાં આવે છે. તેઓ પરાધીન થઈને તેને ચાવે છે અને ભારે મુદગરોથી પીટાય છે.
Verse 46
इत्थं व्यास कुकर्म्माणो नरकेषु पचंति हि । वर्णयामि विवर्णत्वं तेषां तत्त्वाय कर्म्मिणाम्
આ રીતે, હે વ્યાસ, કુકર્મ કરનારાઓ ખરેખર નરકોમાં દહે છે. તેવા કર્મીઓની ભયાનક સ્થિતિનું હું તત્ત્વ અનુસાર વર્ણન કરું છું.
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter advances a theological-ethical argument: naraka experiences follow karmic proportionality (karmānurūpataḥ) and function as pāpa-kṣaya (exhaustion of sin), illustrated through standardized punitive scenes administered by Yama’s attendants.
The imagery encodes a pedagogy of moral causality: fire and cutting signify ‘refinement’ and ‘disintegration’ of karmic impurity, while binding, suspension, and weights symbolize the constraining force of one’s own actions. The intended rahasya is practical—generate fear-informed discernment (viveka) and detachment (vairāgya) that turns the agent toward purification and Śaiva sādhanā.
This chapter is not centered on a particular Śiva/Umā manifestation; its focus is moral cosmology (naraka-gati) and karmic mechanics. The Śaiva orientation is implicit: the descriptions serve as a negative-theology prompt steering conduct toward purity and liberation under Śiva-tattva rather than iconographic revelation.