Umāyāḥ Kriyāyoga-Rahasya (The Esoteric Teaching on Umā’s Kriyāyoga)
અધ્યાય ૫૧માં ઋષિઓ સૂતને વિનંતી કરે છે કે સનત્કુમારે પૂર્વે વ્યાસને ઉપદેશ આપેલો જગદંબા ઉમાનો અદ્વિતીય ક્રિયાયોગ ફરી પ્રગટ કરે. સૂત તેને ‘પરં ગુપ્તં રહસ્યં’ કહીને વ્યાસ–સનત્કુમાર સંવાદરૂપે ઉપદેશ રજૂ કરે છે. વ્યાસ ઉમાના ક્રિયાયોગનું લક્ષણ, વિધિ, ફળ અને પરમ માતાને વિશેષ પ્રિય શું છે તે પૂછે છે. સનત્કુમાર જ્ઞાનયોગ, ક્રિયાયોગ અને ભક્તિયોગ—આ ત્રણ માર્ગોને મોચ્ષદાયક તરીકે ગોઠવે છે: જ્ઞાનયોગ એટલે મનનું આત્મામાં અંતર્મુખ સંયોગ; ક્રિયાયોગ એટલે બાહ્ય આધાર સાથે મનનું સંયોગ—નિયમિત કર્મ, પૂજા અને અનુશાસન; અને ભક્તિ એટલે ભક્ત અને દેવી વચ્ચે એક્યભાવનાનું પોષણ. અંતે ક્રમ બતાવવામાં આવે છે—કર્મથી ભક્તિ, ભક્તિથી જ્ઞાન અને જ્ઞાનથી મુક્તિ; ક્રિયા આ આધ્યાત્મિક વિકાસની વ્યવહારિક ભૂમિ છે.
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । व्यासशिष्य महाभाग सूत पौराणिकोत्तम । अपरं श्रोतुमिच्छामः किमप्याख्यानमीशितुः
મુનિઓએ કહ્યું—હે મહાભાગ સૂત, વ્યાસના શિષ્ય, પુરાણજ્ઞોમાં ઉત્તમ! અમે ઈશ વિષે વધુ કોઈ પવિત્ર આખ્યાન સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.
Verse 2
उमाया जगदम्बायाः क्रियायोगमनुत्तमम् । प्रोक्तं सनत्कुमारेण व्यासाय च महात्मने
સનત્કુમારે જગદંબા ઉમાના અનુત્તમ ક્રિયા-યોગ માર્ગનો ઉપદેશ મહાત્મા વ્યાસને આપ્યો।
Verse 3
सूत उवाच । धन्या यूयं महात्मानो देवीभक्तिदृढव्रताः । पराशक्तेः परं गुप्तं रहस्यं शृणुतादरात्
સૂત બોલ્યા—હે મહાત્માઓ, તમે ધન્ય છો; દેવીભક્તિના દૃઢ વ્રતમાં સ્થિર છો. પરાશક્તિનું પરમ ગુપ્ત રહસ્ય આદરથી સાંભળો।
Verse 4
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र महामते । उमायाश्श्रोतुमिच्छामि क्रियायोगं महाद्भुतम्
વ્યાસ બોલ્યા—હે સર્વજ્ઞ સનત્કુમાર, બ્રહ્મપુત્ર મહામતે! હું ઉમાના મહાદ્ભુત ક્રિયા-યોગને સાંભળવા ઇચ્છું છું।
Verse 5
कीदृक्च लक्षणं तस्य किं कृते च फलं भवेत् । प्रियं यच्च पराम्बायास्तदशेषं वदस्व मे
તેના લક્ષણો કેવા છે અને કરવાથી કયું ફળ મળે? તેમજ પરામ્બા (પાર્વતી)ને જે જે પ્રિય છે તે બધું મને સંપૂર્ણ કહો।
Verse 6
सनत्कुमार उवाच । द्वैपायन यदेतत्त्वं रहस्यं परिपृच्छसि । तच्छृणुष्व महाबुद्धे सर्वं मे वर्णयिष्यतः
સનત્કુમાર બોલ્યા—હે દ્વૈપાયન! જે ગુહ્ય તત્ત્વ વિષે તું પૂછે છે, તે સાંભળ, હે મહાબુદ્ધિમાન. હું તને તે સર્વ યથાવત્ વિસ્તારે વર્ણવીશ.
Verse 7
ज्ञानयोगः क्रियायोगो भक्तियोगस्तथैव च । त्रयो मार्गास्समाख्याताः श्रीमातुर्मुक्तिमुक्तिदा
જ્ઞાનયોગ, ક્રિયાયોગ અને ભક્તિયોગ—આ ત્રણ માર્ગો કહ્યા છે; શ્રીમાતા ઉમાની કૃપાથી એ મુક્તિ અને મુક્તિસ્વરૂપ સ્વાતંત્ર્ય આપે છે.
Verse 8
ज्ञानयोगस्तु संयोगश्चित्तस्यैवात्मना तु यः । यस्तु बाह्यार्थसंयोगः क्रियायोगः स उच्यते
જ્ઞાનયોગ એ ચિત્તનું આત્મા સાથેનું સંયોગ છે; અને બાહ્ય વિષયો સાથેનો સંયોગ ક્રિયાયોગ કહેવાય છે.
Verse 9
भक्तियोगो मतो देव्या आत्मनश्चैक्यभावनम् । त्रयाणामपि योगानां क्रियायोगस्स उच्यते
દેવીના મત મુજબ ભક્તિયોગ એ જીવાત્મા અને પરમાત્માની એકતાનું ભાવન છે; ત્રણેય યોગનો સમન્વય હોવાથી તેને પણ ક્રિયાયોગ કહે છે.
Verse 10
कर्मणा जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते । ज्ञानात्प्रजायते मुक्तिरिति शास्त्रेषु निश्चयः
કર્મથી ભક્તિ જન્મે છે, ભક્તિથી જ્ઞાન પ્રગટે છે, અને જ્ઞાનથી મુક્તિ થાય છે—શાસ્ત્રોમાં આ જ નિશ્ચય છે.
Verse 11
प्रधानं कारणं योगो विमुक्तेर्मुनिसत्तम । क्रियायोगस्तु योगस्य परमन्ध्येयसाधनम्
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! મુક્તિનું મુખ્ય કારણ યોગ છે. અને યોગના અનુષ્ઠાનોમાં ક્રિયા-યોગ પરમ ધ્યેય—બંધનાતીત ભગવાન શિવ—ને પ્રાપ્ત કરાવનાર સર્વોત્તમ સાધન છે.
Verse 12
मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायावि ब्रह्म शाश्वतम् । अभिन्नं तद्वपुर्ज्ञात्वा मुच्यते भवबन्धनात्
માયાને પ્રકૃતિ તરીકે જાણો અને માયાધારી શાશ્વત બ્રહ્મને જાણો. તેનું સ્વરૂપ માયાથી અભિન્ન છે એમ જાણી લેતાં જીવ ભવબંધનથી મુક્ત થાય છે.
Verse 13
यस्तु देव्यालयं कुर्यात्पाषाणन्दारवन्तथा । मृन्मयं वाथ कालेय तस्य पुण्यफलं शृणु । अहन्यहनियोगेन जयतो यन्महाफलम्
જે દેવીનું આલય (મંદિર) બનાવડાવે—પથ્થરનું, લાકડાનું કે માટીનું—તેનું પુણ્યફળ સાંભળો. તે પવિત્ર કાર્ય સાથે દરરોજ અવિરત યોગથી જોડાઈ તે વિજય અને મહાફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 14
प्राप्नोति तत्फलन्देव्या यः कारयति मन्दिरम् । सहस्रकुलमागामि व्यतीतं च सहस्रकम् । तारयति धर्मात्मा श्रीमातुर्धाम कारयन्
જે દેવીએ માટે મંદિર બનાવડાવે છે, તે દેવીએ વચન આપેલું એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. શ્રીમાતાનું ધામ સ્થાપીને તે ધર્માત્મા હજાર ભાવિ વંશો અને હજાર ભૂતકાળના વંશો (પૂર્વજો)ને તારવે છે.
Verse 15
कोटिजन्मकृतं पापं स्वल्पं वा यदि वा बहु । श्रीमातुर्मन्दिरारम्भक्षणादेव प्रणश्यति
કરોડો જન્મોમાં કરેલું પાપ—થોડું હોય કે ઘણું—શ્રીમાતાના મંદિર-નિર્માણનો આરંભ થતાં જ એ ક્ષણે નાશ પામે છે.
Verse 16
नदीषु च यथा गंगा शोणः सर्वनदेषु च । क्षमायां च यथा पृथ्वी गांभीर्ये च यथोदधिः
જેમ નદીઓમાં ગંગા શ્રેષ્ઠ છે અને સર્વ નદોમાં શોણ વિશિષ્ટ છે; જેમ ક્ષમામાં પૃથ્વી અને ગાંભીર્યમાં સમુદ્ર—તેમ શિવમાર્ગમાં ભક્તે આ ઉત્તમ ગુણો ધારણ કરવા જોઈએ।
Verse 17
ग्रहाणां च समस्तानां यथा सूर्यो विशिष्यते । तथा सर्वेषु देवेषु श्रीपराम्बा विशिष्यते
જેમ સમસ્ત ગ્રહોમાં સૂર્ય વિશેષ છે, તેમ સમસ્ત દેવોમાં શ્રી પરાંબા વિશેષ છે।
Verse 18
सर्वदेवेषु सा मुख्या यस्तस्याः कारयेद्गृहम् । प्रतिष्ठां समवाप्नोति स च जन्म निजन्मनि
સર્વ દેવોમાં તે સર્વોપરી છે. જે તેની માટે મંદિર-ગૃહનું નિર્માણ કરાવે છે, તે પ્રતિષ્ઠા પામે છે અને જન્મે જન્મે એ જ માન-સન્માન મેળવે છે.
Verse 19
वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे प्रयागे पुष्करे तथा । गंगासमुद्रतीरे च नैमिषेऽमरकण्टके
વારાણસીમાં, કુરુક્ષેત્રમાં, પ્રયાગમાં અને તેમજ પુષ્કરમાં; ગંગા-સમુદ્ર સંગમના તટે, નૈમિષમાં અને અમરકંટકમાં—આ સર્વે પરમ પાવન તીર્થક્ષેત્રો છે.
Verse 20
श्रीपर्वते महापुण्ये गोकर्णे ज्ञानपर्वते । मथुरायामयोध्यायां द्वारावत्यां तथैव च
મહાપુણ્ય શ્રીપર્વતમાં, જ્ઞાનપર્વત ગોકર્ણમાં; તેમજ મથુરા, અયોધ્યા અને દ્વારાવતીમાં પણ—ત્યાં ભગવાનની પાવન સન્નિધિનું સેવન અને પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 21
इत्यादि पुण्यदेशेषु यत्र कुत्र स्थलेऽपि वा । कारयन्मातुरावासं मुक्तो भवति बन्धनात्
આ રીતે પુણ્ય પ્રદેશોમાં—અથવા ક્યાંય પણ—જે માતા (દેવી) માટે આવાસ બનાવડાવે છે, તે બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.
Verse 22
इष्टकानां तु विन्यासो यावद्वर्षाणि तिष्ठति । तावद्वर्षसहस्राणि मणिद्वीपे महीयते
પ્રતિષ્ઠિત ઇંટોની ગોઠવણી જેટલા વર્ષો સુધી ટકી રહે, તેટલા જ હજારો વર્ષો સુધી મણિદ્વીપમાં તે મહિમાવંત થાય છે.
Verse 23
प्रतिमाः कारयेद्यस्तु सर्वलक्षणलक्षिताः । स उमायाः परं लोकं निर्भयो व्रजति धुवम्
જે સર્વ શુભલક્ષણો અને શાસ્ત્રોક્ત ચિહ્નોથી યુક્ત પ્રતિમાઓ બનાવડાવે છે, તે ભક્ત નિર્ભય થઈ નિશ્ચયે ઉમાના પરમ લોકને પામે છે.
Verse 24
देवीमूर्तिं प्रतिष्ठाप्य शुभर्तुं ग्रहतारके । कृतकृत्यो भवेन्मर्त्यो योगमायाप्रसादतः
શુભ ઋતુમાં, અનુકૂળ ગ્રહ-નક્ષત્રના યોગે દેવીની મૂર્તિ વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠાપિત કરવાથી યોગમાયાની કૃપાથી મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે।
Verse 25
ये भविष्यन्ति येऽतीता आकल्पात्पुरुषाः कुले । तांस्तांस्तारयते देव्या मूर्तिं संस्थाप्य शोभनाम्
કુળમાં જે ભવિષ્યમાં થશે અને જે અનાદિ કાળથી વિદાય પામ્યા છે—દેવીની શોભન મૂર્તિ વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરવાથી દેવી તેઓ સૌને તારણ આપે છે।
Verse 26
त्रिलोकीस्थापनात्पुण्यं यद्भवेन्मुनिपुंगव । तत्कोटिगुणितं पुण्यं श्रीदेवीस्थापनाद्भवेत्
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ત્રિલોકની સ્થાપનાથી જે પુણ્ય થાય, તેનાથી કરોડગણું પુણ્ય શ્રીદેવીની સ્થાપનાથી થાય છે.
Verse 27
मध्ये देवीं स्थापयित्वा पञ्चायतनदेवताः । चतुर्द्दिक्षु स्थापयेद्यस्तस्य पुण्यं न गण्यते
જે મધ્યમાં દેવીની સ્થાપના કરીને, ચારેય દિશામાં પંચાયતન દેવતાઓને સ્થાપે છે—તેનું પુણ્ય ગણતરી બહાર છે.
Verse 28
विष्णोर्नाम्नां कोटिजपाद्ग्रहणेचन्द्रसूर्ययोः । यत्फलं लभ्यते तस्माच्छतकोटिगुणोत्तरम्
ચંદ્ર કે સૂર્યગ્રહણ સમયે વિષ્ણુના નામોનો કરોડ જપ કરવાથી જે ફળ મળે, તેનાથી આ (શૈવવિધિ) સો કરોડ ગણું વધુ ફળ આપે છે.
Verse 29
शिवनाम्नो जपादेव तस्मात्कोटि गुणोत्तरम् । श्रीदेवीनामजापात्तु ततः कोटिगुणोत्तरम्
માત્ર શિવનામના જપથી મળતું ફળ તેનાથી પણ કરોડગણું ઉત્તમ છે; અને શ્રીદેવીના નામજપથી તો તેનાથી પણ ફરી કરોડગણું વધુ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 30
देव्याः प्रासादकरणात्पुण्यन्तु समवाप्यते । स्थापिता येन सा देवी जगन्माता त्रयीमयी
દેવી માટે પ્રાસાદરૂપ મંદિર બનાવવાથી નિશ્ચયે મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે; કારણ કે ત્યાં સ્થાપિત તે દેવી જ જગન્માતા છે અને ત્રયી વેદમયી સ્વરૂપ છે.
Verse 31
न तस्य दुर्लभं किंचिच्छ्रीमातुः करुणावशात् । वर्द्धते पुत्रपौत्राद्या नश्यत्यखिलकश्मलम्
શ્રીમાતાની કરુણાથી તેના માટે કશુંય દુર્લભ રહેતું નથી. પુત્ર‑પૌત્રાદિ વંશ વૃદ્ધિ પામે છે અને સર્વ પાપ‑મલ સંપૂર્ણ નાશ પામે છે।
Verse 32
मनसा ये चिकीर्षंति मूर्तिस्थापनमुत्तमम् । तेत्युमायाः परं लोकं प्रयान्ति मुनिदुर्लभम्
જે મનમાં પણ ઉત્તમ મૂર્તિ‑સ્થાપન કરવાનો સાચો સંકલ્પ કરે છે, તે ઉમાદેવીના પરમ લોકને પામે છે—જે મુનિઓ માટે પણ દુર્લભ છે।
Verse 33
क्रियमाणन्तु यः प्रेक्ष्य चेतसा ह्यनुचिन्तयेत् । कारयिष्याम्यहं यर्हि संपन्मे संभविष्यति
કોઈ કાર્ય થતું જોઈ જે મનમાં વિચારે—“મારે સમૃદ્ધિ આવશે ત્યારે હું પણ આ કરાવીશ”—તેનો એ આંતરિક સંકલ્પ જ ભવિષ્યની સિદ્ધિનું બીજ બને છે।
Verse 34
एवन्तस्य कुलं सद्यो याति स्वर्गं न संशयः । महामायाप्रभावेण दुर्लभं किं जगत्त्रये
આવા પુરુષનું સમગ્ર કુળ તરત જ સ્વર્ગને પામે છે—કોઈ સંશય નથી. મહામાયાના પ્રભાવથી ત્રિલોકમાં દુર્લભ શું છે?
Verse 35
श्रीपराम्बाजगद्योनिं केवलं ये समाश्रिताः । ते मनुष्या न मन्तव्यास्साक्षाद्देवीगणाश्च ते
જે માત્ર શ્રી પરામ્બા—જગતની યોનિ અને મૂળ—નો આશ્રય લે છે, તેમને સામાન્ય મનુષ્ય ન માનવા; તેઓ તો સాక్షાત્ દેવીગણ છે.
Verse 36
ये व्रजन्तः स्वपन्तश्च तिष्ठन्तो वाप्यहर्निशम् । उमेति द्व्यक्षरं नाम ब्रुवते ते शिवागणाः
જે ચાલતાં, સૂતાં કે ઊભાં રહીને પણ દિવસ-રાત ‘ઉમા’—આ દ્વ્યક્ષર નામ ઉચ્ચારે છે, તેઓ શિવગણ ગણાય છે.
Verse 37
नित्ये नैमित्तिके देवीं ये यजन्ति परां शिवाम् । पुष्पैर्धूपैस्तथादीपैस्ते प्रयास्यन्त्युमालयम्
જે નિત્ય અને નૈમિત્તિક વિધિઓમાં પરમ શિવા દેવીની પુષ્પ, ધૂપ તથા દીપથી પૂજા કરે છે, તેઓ ઉમાલયને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 38
ये देवीमण्डपं नित्यं गोमयेन मृदाथवा । उपलिंपन्ति मार्जन्ति ते प्रयास्यन्त्युमालयम्
જે રોજ દેવીઓના મંડપને ગોમય અથવા માટીથી લીપીને સાફ કરે છે, તેઓ ઉમાલયને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 39
यैर्देव्या मन्दिरं रम्यं निर्मापि तमनुत्तमम् । तत्कुलीनाञ्जनान्माता ह्याशिषः संप्रयच्छति
જેઓએ દેવિયાનું રમ્ય અને અનુત્તમ મંદિર નિર્માણ કર્યું છે, તેમના કુળમાં જન્મેલા લોકો પર દિવ્ય માતા નિશ્ચયે આશીર્વાદ વરસાવે છે।
Verse 40
मदीयाः शतवर्षाणि जीवन्तु प्रेमभाग्जनाः । नापदामयनानीत्थं श्रीमाता वक्त्यहर्निशम्
મારા પોતાના—પ્રેમભક્તિથી યુક્ત જન—સો વર્ષ જીવે; તેમના પર આપત્તિ કે રોગ ન આવે—એવું શ્રીમાતા દિવસ-રાત કહે છે।
Verse 41
येन मूर्तिर्म्महादेब्या उमायाः कारिता शुभा । नरायुतन्तत्कुलजं मणिद्वीपे महीयते
જેણે મહાદેવી ઉમાની શુભ મૂર્તિ બનાવડાવી, તેનું કુળ મણિદ્વીપમાં અયુતો (દસ-દસ હજાર) પેઢીઓ સુધી અત્યંત પ્રસિદ્ધ અને સન્માનિત થાય છે.
Verse 42
स्थापयित्वा महामायामूर्तिं सम्यक्प्रपूज्य च । यंयं प्रार्थयते कामं तंतं प्राप्नोति साधकः
મહામાયાની મૂર્તિ સ્થાપી અને યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને સાધક જે જે ઇચ્છા પ્રાર્થના કરે છે, તે તે ઇચ્છા તેને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 43
यः स्नापयति श्रीमातुः स्थापितां मूर्तिमुत्तमाम् । घृतेन मधुनाक्तेन तत्फलं गणयेत्तु कः
જે શ્રીમાતાની વિધિપૂર્વક સ્થાપિત ઉત્તમ મૂર્તિને ઘી અને મધથી અભિષેક-સ્નાન કરાવે છે, તે કર્મનું ફળ ભલા કોણ ગણાવી શકે?
Verse 44
चन्दनागुरुकर्पूर मांसीमुस्तादियुग्जलैः । एकवर्णगवां क्षीरैः स्नापयेत्परमेश्वरीम्
ચંદન, અગરુ, કપૂર તથા માંસી‑મુસ્તા વગેરે સુગંધિત દ્રવ્યો ભેળવેલા જળથી અને એક જ વર્ણની ગાયોનું દૂધ લઈને પરમેશ્વરી દેવીને સ્નાન કરાવવું જોઈએ।
Verse 45
धूपेनाष्टादशांगेन दद्यादाहुतिमुत्तमाम् । नीराजनं चरेद्देव्या स्साज्यकर्पूरवर्तिभिः
અઠાર પવિત્ર દ્રવ્યો વડે તૈયાર કરેલા ધૂપથી ઉત્તમ આહુતિ અર્પણ કરવી. ત્યારબાદ ઘી અને કપૂરની વાટીઓથી દેવીનું નીરાજન (આરતી) કરવું।
Verse 46
कृष्णाष्टम्यां नवम्यां वामायां वा पंचदिक्तिथौ । पूजयेज्जगतां धात्रीं गंधपुष्पैर्विशेषतः
કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમી, નવમી અથવા વામા તિથિમાં—અથવા શુભ પંચદિક્ તિથિઓમાં—જગદ્ધાત્રી દેવીની વિશેષ કરીને સુગંધિત દ્રવ્યો અને પુષ્પોથી પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 47
संपठञ्जननीसूक्तं श्रीसूक्तमथ वा पठन् । देवीसूक्तमथो वापि मूकमन्त्रमथापि वा
જનની સૂક્ત અથવા શ્રી સૂક્તનું પાઠ કરતા, અથવા દેવી સૂક્તનું પઠન કરતા, કે પછી મૂક-મંત્રનો પણ જપ કરતા—આ રીતે ભક્તિપૂર્વક પ્રવૃત્ત થવું જોઈએ।
Verse 48
विष्णुक्रान्तां च तुलसीं वर्जयित्वाखिलं सुमम् । देवीप्रीतिकरं ज्ञेयं कमलन्तु विशेषतः
વિષ્ણુક્રાંતા અને તુલસી સિવાય સર્વ પુષ્પો દેવીને પ્રીતિકર છે એમ જાણવું; તેમાં કમળ વિશેષ પ્રિય છે।
Verse 49
अर्पयेत्स्वर्णपुष्पं यो देव्यै राजतमेव वा । स याति परमं धाम सिद्धकोटि भिरन्वितम्
જે ભક્ત દેવીને સુવર્ણપુષ્પ—અથવા રજતપુષ્પ—અર્પે છે, તે સિદ્ધોની કોટિઓ સાથે પરમ ધામને પામે છે.
Verse 50
पूजनान्ते सदा कार्यं दासैरेनः क्षमापनम् । प्रसीद परमेशानि जगदानन्ददायिनि
પૂજાના અંતે ભક્તે હંમેશાં પોતાના અપરાધોની ક્ષમા માગવી જોઈએ. હે પરમેશાની, પ્રસન્ન થાઓ; હે જગદાનંદદાયિની, કૃપા કરીને તૃપ્ત રહો.
Verse 51
इति श्रीशिव महापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां क्रियायोगनिरूपणं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના પંચમ ભાગ ઉમાંસંહિતામાં ‘ક્રિયાયોગ-નિરૂપણ’ નામનો એકાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 52
इत्थं ध्यात्वा महेशानीं भक्ताभीष्टफलप्रदाम् । नानाफलानि पक्वानि नैवेद्यत्वे प्रकल्पयेत्
આ રીતે ભક્તોના અભીષ્ટ ફળ આપનારી મહેશાની (ઉમા)નું ધ્યાન કરીને, નાનાપ્રકારનાં પાકેલા ફળો નૈવેદ્યરૂપે અર્પણ કરવા માટે ગોઠવવા જોઈએ.
Verse 53
नैवेद्यं भक्षयेद्यस्तु शंभुशक्तेः परात्मनः । स निर्भूयाखिलं पङ्कं निर्मलो मानवो भवेत्
જે પરમાત્મા શંભુ-શક્તિના નૈવેદ્ય પ્રસાદનું ભક્ષણ કરે છે, તે અશુદ્ધિના સર્વ પંકને દગ્ધ કરી નિર્મળ અને નિષ્કલંક માનવ બને છે।
Verse 54
चैत्रशुक्लतृतीयायां यो भवानीव्रतं चरेत् । भववन्धननिर्मुक्तः प्राप्नुयात्परमं पदम्
ચૈત્ર શુક્લ પક્ષની તૃતીયાએ જે ભવાની-વ્રત કરે છે, તે ભવબંધનથી મુક્ત થઈ પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 55
अस्यामेव तृतीयायां कुर्याद्दोलोत्सवं बुधः । पूजयेज्जगतां धात्रीमुमां शंकरसंयुताम्
આ જ તૃતીયા તિથિએ બુદ્ધિમાન ભક્તે દોલોત્સવ કરવો અને જગતની ધાત્રી, શંકરસંયુતા ઉમાની પૂજા કરવી।
Verse 56
कुसुमैः कुंकुमैर्वस्त्रैः कर्पूरागुरुचन्दनैः । धूपैर्द्दीपैस्सनैवेद्यैः स्रग्गन्धैरपरैरपि
ફૂલો, કુંકુમ, વસ્ત્ર, કપૂર, અગરુ અને ચંદનથી; તેમજ ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય, માળા, સુગંધ અને અન્ય સુવાસિત દ્રવ્યોથી પણ ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવું।
Verse 57
आन्दोलयेत्ततो देवीं महामायां महेश्वरीम् । श्रीगौरीं शिवसंयुक्तां सर्वकल्याणकारिणीम्
ત્યારબાદ મહામાયા મહેશ્વરી, શિવસંયુતા શ્રીગૌરી—સર્વકલ્યાણકારિણી—એ દેવીને મૃદુભાવે ઝૂલામાં ઝુલાવવી।
Verse 58
प्रत्यब्दं कुरुते योस्यां बतमान्दोलनं तथा । नियमेन शिवा तस्मै सर्वमिष्टं प्रयच्छति
જે ભક્ત પ્રતિ વર્ષ નિયમપૂર્વક દેવીએ માટે માન્દોલનવિધિ (ઝૂલોત્સવ) કરે છે, તેની નિયમબદ્ધ ભક્તિથી પ્રસન્ન શિવા (પાર્વતી) તેને સર્વ ઇષ્ટ અને શુભ ફળ આપે છે।
Verse 59
माधवस्य सिते पक्षे तृतीया याऽक्षयाभिधा । तस्यां यो जगदम्बाया व्रतं कुर्यादतन्द्रितः
માધવ (વૈશાખ) માસના શુક્લ પક્ષની ‘અક્ષયા’ નામે પ્રસિદ્ધ તૃતીયા તિથિએ, જે કોઈ આળસ વિના જગદંબા (ઉમા)નું વ્રત કરે…
Verse 60
मल्लिकामालतीचंपाजपाबन्धूकपंकजैः । कुसुमैः पूजयेद्गौरीं शंकरेण समन्विताम्
મલ્લિકા, માલતી, ચંપા, જપા, બંધૂક અને કમળ વગેરે પુષ્પોથી શંકર સાથે નિત્ય સંયુક્ત ગૌરીદેવીની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 61
कोटिजन्मकृतं पापं मनोवाक्कायसम्भवम् । निर्धूय चतुरो वर्गानक्षयानिह सोऽश्नुते
મન, વાણી અને કાયાથી ઉત્પન્ન થયેલા કરોડો જન્મોના પાપોને ઝાડી નાખીને, મનુષ્ય અહીં ચાર પુરુષાર્થોને અક્ષયરૂપે પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 62
ज्येष्ठे शुक्लतृतीयायां व्रतं कृत्वा महेश्वरीम् । योऽर्चयेत्परमप्रीत्या तस्यासाध्यं न किंचन
જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લ પક્ષની તૃતીયાએ વ્રત કરીને જે પરમ પ્રીતિથી મહેશ્વરી (પાર્વતી) દેવીની આરાધના કરે છે, તેના માટે કશુંય અસાધ્ય રહેતું નથી।
Verse 63
आषाढशुक्लपक्षीयतृतीयायां रथोत्सवम । देव्याः प्रियतमं कुर्याद्यथावित्तानुसारतः
આષાઢ માસના શુક્લ પક્ષની તૃતીયાએ દેવીને અતિ પ્રિય એવો રથોત્સવ પોતાની ક્ષમતા મુજબ કરવો જોઈએ।
Verse 64
रथं पृथ्वीं विजानीयाद्रथांगे चन्द्रभास्करौ । वेदानश्वान्विजानीयात्सारथिं पद्मसं भवम्
પૃથ્વીને રથ તરીકે જાણવી; ચંદ્ર અને સૂર્ય તેના ચક્રો છે. વેદો તેના અશ્વો છે અને સારથી પદ્મસમ્ભવ બ્રહ્મા છે।
Verse 65
नानामणिगणाकीर्णं पुष्पमालाविराजितम् । एवं रथं कल्पयित्वा तस्मिन्त्संस्थापयेच्छिवाम्
નાનાવિધ મણિ-સમૂહોથી જડિત અને પુષ્પમાળાઓથી શોભિત એવો રથ રચીને, તેમાં શિવા (ઉમા દેવી) ને પ્રતિષ્ઠિત કરવી।
Verse 66
लोकसंरक्षणार्थाय लोकं द्रष्टुं पराम्बिका । रथमध्ये संस्थितेति भावयेन्मतिमान्नरः
બુદ્ધિમાન પુરુષે આમ ભાવવું—“લોકોના સંરક્ષણાર્થે અને લોકદર્શન માટે પરાંબિકા રથના મધ્યમાં સ્થિત થઈ છે।”
Verse 67
रथे प्रचलिते मन्दं जयशब्दमुदीरयेत् । पाहि देवि जनानस्मान्प्रपन्नान्दीनवत्सले
રથ ધીમે ધીમે ચાલવા લાગે ત્યારે, મંદ સ્વરે ‘જય’ શબ્દ ઉચ્ચારવો—“હે દેવી! અમે શરણાગત જન છીએ; હે દીનવત્સલે, અમારું રક્ષણ કર।”
Verse 68
इति वाक्यैस्तोषयेच्च नानावादित्रनिस्वनैः । सीमान्ते तु रथं नीत्वा तत्र संपूजये द्रथे
આવા વચનો અને નાનાવિધ વાદ્યોના ગુંજતા નાદથી પૂજ્ય દેવ/માનનીયને પ્રસન્ન કરવો. પછી રથને ગામની સીમા સુધી લઈ જઈ ત્યાં રથસ્થને વિધિપૂર્વક સંપૂર્ણ પૂજન કરવું.
Verse 69
नानास्तोत्रैस्ततः स्तुत्वाप्यानयेत्तां स्ववेश्मनि । प्रणिपातशतं कृत्वा प्रार्थयेज्जगदम्बिकाम्
પછી નાનાં સ્તોત્રોથી તેણીની સ્તુતિ કરીને તેણીને પોતાના ગૃહમાં લાવવી. સો વાર સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને જગદંબિકા—વિશ્વમાતાને પ્રાર્થના કરવી.
Verse 70
एवं यः कुरुते विद्वान्पूजाव्रतरथोत्सवम् । इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्सोन्ते देवीपदं व्रजेत्
આ રીતે જે વિદ્વાન ભક્ત વિધિપૂર્વક પૂજા, વ્રત અને રથોત્સવ કરે છે, તે આ લોકમાં સર્વ ભોગો ભોગવી અંતે દેવીપદને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 71
शुक्लायान्तु तृतीयायामेवं श्रावणभाद्रयोः । यो व्रतं कुरुतेऽम्बायाः पूजनं च यथाविधि
શ્રાવણ અને ભાદ્રપદમાં શુક્લ પક્ષની તૃતીયાએ જે અંબાનું વ્રત કરે અને યથાવિધી પૂજન કરે, તે આ વ્રતનું ફળ નિશ્ચયે પામે છે।
Verse 72
मोदते पुत्रपौत्राद्यैर्धनाद्यैरिह सन्ततम् । सोऽन्ते गच्छेदुमालोकं सर्वलोकोपरि स्थितम्
તે અહીં પુત્ર-પૌત્રાદિ તથા ધન-સમૃદ્ધિથી સદા આનંદિત રહે છે; અને અંતે સર્વ લોકોથી ઉપર સ્થિત ઉમાલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 73
आश्विने धवले पक्षे नवरात्रव्रतं चरेत् । यत्कृते सकलाः कामास्सिद्ध्यन्त्येव न संशयः
આશ્વિન માસના શુક્લ પક્ષમાં નવરાત્ર વ્રત કરવું જોઈએ; તેને કરવાથી સર્વ કામનાઓ નિઃસંદેહ સિદ્ધ થાય છે।
Verse 74
नवरात्रव्रतस्यास्य प्रभावं वक्तुमीश्वरः । चतुरास्यो न पंचास्यो न षडास्यो न कोऽपरः
આ નवरાત્ર વ્રતનો પ્રભાવ વર્ણવવામાં ઈશ્વર પણ સમર્થ નથી; ન ચતુર્મુખ બ્રહ્મા, ન પંચમુખ, ન ષણ્મુખ, ન કોઈ અન્ય।
Verse 75
नवरात्रव्रतं कृत्वा भूपालो विरथात्मजः । हृतं राज्यं निजं लेभे सुरथो मुनिसत्तमाः
હે મુનિશ્રેષ્ઠો! વિરથપુત્ર રાજા સુરથે નવરાત્ર વ્રત કરીને હરણ થયેલું પોતાનું રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 76
ध्रुवसंधिसुतो धीमानयोध्याधिपतिर्नृपः । सुदर्शनो हृतं राज्यं प्रापदस्य प्रभावतः
ધ્રુવસંધિનો બુદ્ધિમાન પુત્ર, અયોધ્યાનો અધિપતિ રાજા સુદર્શન, આ (પુણ્યવિધિ)ના પ્રભાવથી હરણ થયેલું રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત કર્યુ́.
Verse 77
व्रतराजमिमं कृत्वा समाराध्य महेश्वरीम् । संसारबन्धनान्मुक्तः समाधिर्मुक्तिभागभूत्
આ ‘વ્રતરાજ’ કરીને અને મહેશ્વરીની વિધિપૂર્વક આરાધના કરતાં, મનુષ્ય સંસારબંધનથી મુક્ત થાય છે; તેની સમાધિ મુક્તિનો ભાગ બને છે.
Verse 78
तृतीयायां च पञ्चम्यां सप्तम्याम ष्टमीतिथौ । नवम्यां वा चतुर्दश्यां यो देवी पूजयेन्नरः
જે પુરુષ તૃતીયા, પંચમી, સપ્તમી, અષ્ટમી તિથિએ—અથવા નવમી કે ચતુર્દશીએ—દેવીની પૂજા કરે છે.
Verse 79
आश्विनस्य सिते पक्षे व्रतं कृत्वा विधानतः । तस्य सर्वं मनोभीष्टं पूरयत्यनिशं शिवा
આશ્વિન માસના શુક્લ પક્ષમાં જે વિધાનપૂર્વક વ્રત કરે છે, તેની હૃદયકામનાઓ શિવા (દિવ્ય માતા) અવિરત પૂર્ણ કરે છે.
Verse 80
यः कार्त्तिकस्य मार्गस्य पौषस्य तपसस्तथा । तपस्यस्य सिते पक्षे तृतीयायां व्रतं चरेत्
જે કાર્તિક, માર્ગશીર્ષ, પૌષ અને માઘમાં તથા તપસ્યા (ફાલ્ગુન) માસના શુક્લપક્ષની તૃતીયાએ આ વ્રત આચરે છે, તે પાવન શૈવ અનુશાસન પાળી ભગવાન શિવની કૃપા તરફ આગળ વધે છે।
Verse 81
लोहितैः करवीराद्यैः पुष्पैर्धूपैस्सुगन्धितैः । पूजयेन्मङ्गलान्देवीं स सर्वं मंगलं लभेत्
લાલ પુષ્પો—કરવીર વગેરે—અને સુગંધિત ધૂપથી મંગલસ્વરૂપિણી દેવી મંગલા (ઉમા)ની પૂજા કરવી જોઈએ; એવો ભક્ત સર્વ પ્રકારનું મંગળ અને કલ્યાણ પામે છે।
Verse 82
सौभाग्याय सदा स्त्रीभिः कार्य्यमेतन्महाव्रतम् । विद्याधनसुताप्त्यर्थं विधेयं पुरुषैरपि
અખંડ સૌભાગ્ય માટે સ્ત્રીઓએ સદા આ મહાવ્રત કરવું જોઈએ; વિદ્યા, ધન અને સુપુત્રપ્રાપ્તિ માટે પુરુષોએ પણ વિધિપૂર્વક તેનું આચરણ કરવું જોઈએ।
Verse 83
उमामहेश्वरादीनि व्रतान्यन्यानि यान्यपि । देवीप्रियाणि कार्याणि स्वभक्त्यैवं मुमुक्षुभिः
મોક્ષ ઇચ્છનાર સાધકોએ પોતાની દૃઢ ભક્તિથી ઉમા–મહેશ્વર આદિ વ્રતો તથા અન્ય વ્રતો પણ કરવાં, અને દેવીને પ્રિય એવા કર્મો કરવાં।
Verse 84
संहितेयं महापुण्या शिवभक्तिविवर्द्धिनी । नानाख्यानसमायुक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदा शिवा
આ સંહિતા મહાપુણ્યદાયિની છે, શિવભક્તિ વધારનારી છે; અનેક પવિત્ર આખ્યાનો થી યુક્ત આ શુભ સંહિતા ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને આપે છે।
Verse 85
य एनां शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । पठेद्वा पाठयेद्वापि स याति परमां गतिम्
જે ભક્તિથી આને સાંભળે છે, અથવા એકાગ્ર મનથી સાંભળાવે છે; જે પાઠ કરે છે કે કરાવે છે—તે પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 86
यस्य गेहे स्थिता चेयं लिखिता ललिताक्षरैः । संपूजिता च विधिवत्सर्वान्कामान्स आप्नुयात्
જેનાં ઘરમાં આ ગ્રંથ સુંદર અક્ષરોમાં લખાયેલો રાખેલો હોય અને વિધિપૂર્વક પૂજિત થતો હોય, તે સર્વ કામનાઓને પામે છે।
Verse 87
भूतप्रेतपिशाचादिदुष्टेभ्यो न भयं क्वचित । पुत्रपौत्रादिसम्पत्तिं लभत्येव न संशयः
ભૂત, પ્રેત, પિશાચ વગેરે દુષ્ટ સત્તાઓથી તેને ક્યારેય ભય રહેતો નથી; અને તે પુત્ર-પૌત્રાદિ સંપત્તિ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 88
तस्मादियं महापुण्या रम्योमासंहिता सदा । श्रोतव्या पठितव्या च शिवभक्तिमभीप्सुभिः
અતએવ સદા મહાપુણ્યદાયિની અને રમણીય એવી ઉમાસંહિતાને શિવભક્તિ ઇચ્છનારોએ હંમેશાં શ્રવણ કરવી અને પાઠ પણ કરવો જોઈએ।
Frequently Asked Questions
The chapter argues for an integrated soteriology: rather than treating karma, bhakti, and jñāna as rival paths, it presents them as sequentially and causally linked—ritual/action (karma/kriyā) stabilizes devotion, devotion ripens into knowledge, and knowledge culminates in liberation.
The ‘rahasya’ is that outward ritual engagement is reclassified as yoga: external objects and rites are not mere preliminaries but deliberate cognitive-ritual supports that shape consciousness. By defining kriyāyoga as the mind’s union with disciplined externals, the text legitimizes embodied practice as a direct instrument for inner transformation.
Gaurī/Umā is highlighted as Jagadambā and Parāśakti, the supreme devotional and yogic focus of the teaching. The chapter frames what is ‘priya’ to the Supreme Mother and treats devotion to the Goddess as a valid and potent route that yields jñāna and mokṣa.