महापातकवर्णनम् (Mahāpātaka-varṇanam) — “Description of Great Sins and Their Consequences”

Verse 1

व्यास उवाच । ये पापनिरता जीवा महानरकहेतवः । भगवंस्तान्समाचक्ष्व ब्रह्मपुत्र नमोऽस्तु ते

વ્યાસે કહ્યું— હે ભગવન! જે જીવો પાપમાં રત રહી મહાન નરકોના કારણ બને છે, તેમનું વર્ણન કરો. હે બ્રહ્મપુત્ર! તમને નમસ્કાર.

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । ये पापनिरता जीवा महानरकहेतवः । ते समासेन कथ्यंते सावधानतया शृणु

સનત્કુમારે કહ્યું— જે જીવો પાપમાં રત રહી મહાન નરકોના કારણ બને છે, તેમને હું સંક્ષેપમાં કહું છું; સાવધાન થઈને સાંભળો.

Verse 3

परस्त्रीद्रव्यसंकल्पश्चेतसाऽनिष्टचिंतनम् । अकार्याभिनिवेशश्च चतुर्द्धा कर्म मानसम्

પરસ્ત્રી અને પરધનનો મનમાં સંકલ્પ કરવો, ચિત્તમાં અનિષ્ટનું ચિંતન કરવું, અને જે કરવું ન જોઈએ તેમાં આગ્રહ રાખવો— આ ચાર પ્રકારનાં માનસ કર્મ કહેવાય છે.

Verse 4

अविबद्धप्रलापत्वमसत्यं चाप्रियं च यत् । परोक्षतश्च पैशुन्यं चतुर्द्धा कर्म वाचिकम्

અસંબદ્ધ અને નિરર્થક પ્રલાપ, અસત્ય બોલવું, અપ્રિય/કઠોર વચન બોલવું, અને પરોક્ષ રીતે ચાડી-ચુગલી કરવી— વાચિક કર્મ ચાર પ્રકારનું છે.

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां महापातकवर्णनं नाम पंचमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના પંચમ ભાગ ‘ઉમાસંહિતા’માં ‘મહાપાતકવર્ણન’ નામનો પાંચમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 6

इत्येतद्वा दशविधं कर्म प्रोक्तं त्रिसाधनम् । अस्य भेदान्पुनर्वक्ष्ये येषां फलमनंतकम्

આ રીતે ત્રિસાધનો દ્વારા સિદ્ધ થતું આ દશવિધ ધર્મકર્મ પ્રોક્ત થયું છે. હવે હું તેના વધુ ભેદો ફરી કહું છું, જેમનું ફળ અનંત છે.

Verse 7

ये द्विषंति महादेवं संसारार्णवतारकम् । सुमहत्पातकं तेषां निरयार्णवगामिनाम्

જે સંસાર-સમુદ્ર પાર ઉતારનાર મહાદેવને દ્વેષ કરે છે, તેમને અતિ ભયંકર મહાપાતક થાય છે; તેઓ નરક-સમુદ્રમાં જાય છે.

Verse 8

ये शिवज्ञानवक्तारं निन्दंति च तपस्विनम् । गुरून्पितॄनथोन्मत्तास्ते यांति निरयार्णवम्

જે શિવજ્ઞાન ઉપદેશ કરનાર આચાર્યની નિંદા કરે છે, તપસ્વીનું અપમાન કરે છે, અને ઉન્મત્તની જેમ ગુરુઓ તથા પિતાનો અપમાન કરે છે—તે નરક-સમુદ્રમાં પડે છે.

Verse 9

शिवनिन्दा गुरोर्निन्दा शिवज्ञानस्य दूषणम् । देवद्रव्यापहरणं द्विजद्रव्यविनाशनम्

શિવની નિંદા, ગુરુની નિંદા, શિવજ્ઞાનનું દૂષણ, દેવદ્રવ્ય (મંદિરની પવિત્ર સંપત્તિ)નું અપહરણ, અને દ્વિજદ્રવ્યનો વિનાશ—આ મહાપાતકો છે.

Verse 10

हरंति ये च संमूढाश्शिवज्ञानस्य पुस्तकम् । महांति पातकान्याहुरनन्तफलदानि षट्

જે મોહગ્રસ્ત લોકો શિવજ્ઞાન આપતું પુસ્તક ચોરી જાય છે, તેમના વિષે કહેવામાં આવ્યું છે કે તેઓ છ મહાપાતકોના ભાગી બને છે—જેનાં ફળ અનંત સુધી ભોગવવા પડે છે.

Verse 11

नाभिनन्दंति ये दृष्ट्वा शिवपूजां प्रकल्पिताम् । न नमंत्यर्चितं दृष्ट्वा शिवलिंगं स्तुवंति न

જે લોકો વિધિપૂર્વક ગોઠવેલી શિવપૂજા જોઈને આનંદિત થતા નથી, પૂજિત શિવલિંગ જોઈને નમસ્કાર કરતા નથી અને સ્તુતિ પણ કરતા નથી—તેઓ ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી રહિત રહે છે.

Verse 12

यथेष्टचेष्टा निश्शंकास्संतिष्ठंते रमंति च । उपचारविनिर्मुक्ताश्शिवाग्रे गुरुसन्निधौ

તેઓ યથેચ્છ વર્તે છે, નિઃશંક થઈ ત્યાં સ્થિર રહે છે અને આનંદ કરે છે—પૂજાના ઉપચાર-ઔપચારિકતાથી મુક્ત—ગુરુની સન્નિધિમાં શિવના સમક્ષ।

Verse 13

स्थानसंस्कारपूजां च ये न कुर्वंति पर्वसु । विधिवद्वा गुरूणां च कर्म्मयोगव्यवस्थिताः

જે પર્વદિવસે સ્થાન-સંસ્કાર અને પૂજા કરતા નથી, અને જે વિધિપૂર્વક ગુરુઓની સેવા પણ કરતા નથી—ભલે પોતાને કર્મયોગમાં સ્થિત કહે—તેઓ શૈવવિધિત સત્કર્મમાર્ગનું પાલન કરતા નથી।

Verse 14

ये त्यजंति शिवाचारं शिवभक्तान्द्विषंति च । असंपूज्य शिवज्ञानं येऽधीयंते लिखंति च

જે શિવાચાર ત્યજે છે અને શિવભક્તો પ્રત્યે દ્વેષ રાખે છે; તેમજ શિવજ્ઞાનને પહેલાં પૂજ્યા વિના વાંચે કે લખે છે—તે શિવધર્મવિરુદ્ધ આચરે છે।

Verse 15

अन्यायतः प्रयच्छंति शृण्वन्त्युच्चारयंति च । विक्रीडंति च लोभेन कुज्ञाननियमेन च

તેઓ અન્યાયથી (ઉપદેશ/દાન) આપે છે, સાંભળે છે અને ઉચ્ચાર પણ કરે છે; લોભથી તેને રમકડું બનાવે છે અને કુજ્ઞાનના નિયમોમાં બંધાય છે।

Verse 16

असंस्कृतप्रदेशेषु यथेष्टं स्वापयंति च । शिवज्ञानकथाऽऽक्षेपं यः कृत्वान्यत्प्रभाषते

તેઓ અસંસ્કૃત પ્રદેશોમાં મનગમતું સૂઈ રહે છે; અને જે શિવજ્ઞાનકથાને વચ્ચે અટકાવી અન્ય વાતો કરે છે—તે બંધ જીવને પતિ (શિવ) સુધી લઈ જતાં માર્ગથી વિમુખ થાય છે।

Verse 17

न ब्रवीति च यः सत्यं न प्रदानं करोति च । अशुचिर्वाऽशुचिस्थाने यः प्रवक्ति शृणोति च

જે સત્ય ન બોલે અને દાન ન કરે; જે પોતે અશુચિ હોય અથવા અશુચિ સ્થાને પવિત્ર કથા કહે-સાંભળે—તે શિવાચારથી પતિત થઈ ઉચ્ચ સાધનાને અયોગ્ય બને છે।

Verse 18

गुरुपूजामकृत्वैव यश्शास्त्रं श्रोतुमिच्छति । न करोति च शुश्रूषामाज्ञां च भक्तिभावतः

જે ગુરુપૂજા કર્યા વિના શાસ્ત્ર સાંભળવા ઇચ્છે છે; અને ભક્તિભાવથી સેવા ન કરે તથા ગુરુઆજ્ઞાનું પાલન ન કરે—તે શાસ્ત્રના અનુગ્રહનો યોગ્ય પાત્ર બનતો નથી।

Verse 19

नाभिनन्दंति तद्वाक्यमुत्तरं च प्रयच्छति । गुरुकर्मण्यसाध्यं यत्तदुपेक्षां करोति च

તેઓ તેના વચનોને માન્ય નથી કરતા, છતાં ઉત્તર આપે છે; અને ગુરુસેવામાં જે કાર્ય અઘરું હોય, તેને પણ તેઓ અવગણે છે।

Verse 20

गुरुमार्त्तमशक्तं च विदेशं प्रस्थितं तथा । वैरिभिः परिभूतं वा यस्संत्यजति पापकृत्

ગુરુ પીડિત, અશક્ત, વિદેશે પ્રસ્થાન કરેલા હોય અથવા શત્રુઓથી દબાયેલા હોય ત્યારે જે તેમને ત્યજી દે, તે પાપકર્તા છે।

Verse 21

तद्भार्य्यापुत्रमित्रेषु यश्चावज्ञां करोति च । एवं सुवाचकस्यापि गुरोर्धर्मानुदर्शिनः

અને જે તેની પત્ની, પુત્ર અને મિત્રોમાં અવજ્ઞા કરે છે; તેમજ ધર્મમાર્ગ દર્શાવનાર, સુવચન બોલનાર ગુરુનો પણ જે અનાદર કરે છે।

Verse 22

एतानि खलु सर्वाणि कर्माणि मुनिसत्तम । सुमहत्पातकान्याहुश्शिवनिन्दासमानि च

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ સર્વ કર્મો ખરેખર અતિ મહાપાતક કહેવાય છે અને શિવનિંદા સમાન ગણાય છે।

Verse 23

ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः । महापातकिनस्त्वेते तत्संयोगी च पंचमः

બ્રાહ્મણઘાતક, સુરાપાન કરનાર, ચોર અને ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર—આ બધા મહાપાતકી કહેવાય છે; અને એમની સાથે સંગ કરનાર પાંચમો પણ એમની જ ગણતરીમાં આવે છે.

Verse 24

क्रोधाल्लोभाद्भयाद्द्वेषाद्ब्राह्मणस्य वधे तु यः । मर्मांतिकं महादोषमुक्त्वा स ब्रह्महा भवेत्

ક્રોધ, લોભ, ભય અથવા દ્વેષથી પ્રેરાઈ જે બ્રાહ્મણનો વધ કરે, તે મર્મભેદક મહાદોષ કરીને ‘બ્રહ્મહા’ બને છે।

Verse 25

ब्राह्मणं यः समाहूय दत्त्वा यश्चाददाति च । निर्द्दोषं दूषयेद्यस्तु स नरो ब्रह्महा भवेत्

જે બ્રાહ્મણને બોલાવી વચન આપેલું દાન આપી પછી પાછું ખેંચી લે છે, અને જે નિર્દોષ બ્રાહ્મણને દૂષિત કરે છે—તે નર બ્રહ્મહા કહેવાય છે.

Verse 26

यश्च विद्याभिमानेन निस्तेजयति सुद्विजम् । उदासीनं सभामध्ये ब्रह्महा स प्रकीर्तितः

જે પોતાના વિદ્યાભિમાનથી સભામાં મધ્યે નિર્વિકાર બેઠેલા સદ્વિજને અપમાનિત કરી તેનું તેજ હરણ કરે—તે બ્રહ્મહા કહેવાય છે.

Verse 27

मिथ्यागुणैर्य आत्मानं नयत्युत्कर्षतां बलात् । गुणानपि निरुद्वास्य स च वै ब्रह्महा भवेत्

જે ખોટા ગુણોના બળે પોતાને જબરદસ્તી શ્રેષ્ઠ સ્થાને ચઢાવે છે અને સાચા ગુણીઓને પણ હાંકી કાઢે છે—તે નિશ્ચયે બ્રહ્મહા બને છે.

Verse 28

गवां वृषाभिभूतानां द्विजानां गुरुपूर्वकम् । यस्समाचरते विप्र तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

હે બ્રાહ્મણ! જે વృషભે આક્રાંત (ગર્ભિત) ગાયોના અપચાર કરે છે, અને દ્વિજોના—વિશેષ કરીને ગુરુના—અપમાન કરે છે, તેને બ્રહ્મઘાતક કહે છે.

Verse 29

देवद्विजगवां भूमिं प्रदत्तां हरते तु यः । प्रनष्टामपि कालेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

દેવો, દ્વિજો અથવા ગાયો માટે વિધિપૂર્વક દાનમાં અપાયેલી ભૂમિ—કાળક્રમે લુપ્ત જણાય તોય—જે હરી લે, તેને બ્રહ્મઘાતક કહે છે।

Verse 30

देवद्विजस्वहरणमन्यायेनार्जितं तु यत् । ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयं पातकं नात्र संशयः

દેવો અથવા દ્વિજોની (બ્રાહ્મણોની) સંપત્તિ અન્યાયથી હરણ કરવી બ્રહ્મહત્યાસમાન પાતક છે; તેમાં શંકા નથી।

Verse 31

अधीत्य यो द्विजो वेदं ब्रह्मज्ञानं शिवात्मकम् । यदि त्यजति यो मूढः सुरापानस्य तत्समम्

જે દ્વિજ વેદનું અધ્યયન કરીને—જેનો તાત્પર્ય બ્રહ્મજ્ઞાન અને જેનો સાર શિવાત્મા છે—મોહવશ તેને ત્યજી દે, તેનું પાપ સૂરાપાન સમાન ગણાય છે।

Verse 32

यत्किंचिद्धि व्रतं गृह्य नियमं यजनं तथा । संत्यागः पञ्चयज्ञानां सुरापानस्य तत्समम्

કોઈપણ વ્રત, કોઈપણ નિયમ અને કોઈપણ યજન-પૂજન કરાયું હોય; પરંતુ પંચયજ્ઞોનો ત્યાગ થાય તો તે ત્યાગ સૂરાપાન સમાન માનવામાં આવ્યો છે।

Verse 33

पितृमातृपरित्यागः कूटसाक्ष्यं द्विजानृतम् । आमिषं शिवभक्तानामभक्ष्यस्य च भक्षणम्

પિતા-માતાનો પરિત્યાગ, ખોટી સાક્ષી, દ્વિજનું અસત્ય, શિવભક્તોના માંસ/આહારનું હરણ, અને અભક્ષ્યનું ભક્ષણ—આ મહાપાતકો છે; શિવભક્તિના માર્ગમાં અવરોધક અને મલબંધનકારક।

Verse 34

वने निरपराधानां प्राणिनां चापघातनम् । द्विजार्थं प्रक्षिपेत्साधुर्न धर्मार्थं नियोजयेत्

વનમાં નિર્દોષ પ્રાણીઓનું ઘાત-હિંસા સાધુ પુરુષે ન કરવી. દ્વિજના હિત માટે પણ એવી હિંસાને ધર્મસાધન તરીકે કદી ન ગોઠવવી.

Verse 35

गवां मार्गे वने ग्रामे यैश्चैवाग्निः प्रदीयते । इति पापानि घोराणि ब्रह्महत्यासमानि च

ગાયોના માર્ગમાં—વનમાં કે ગામમાં—જે આગ લગાવે છે અથવા લગાવાવે છે, તે ઘોર પાપ કરે છે; તે બ્રહ્મહત્યાસમાન ગણાય છે.

Verse 36

दीनसर्वस्वहरणं नरस्त्रीगजवाजिनाम् । गोभूरजतवस्त्राणामौषधीनां रसस्य च

દીનનું સર્વસ્વ હરી લેવું—નર-નારી, હાથી-ઘોડા સુધીનું; તેમજ ગાય, ભૂમિ, ચાંદી, વસ્ત્ર, ઔષધિ અને તેના રસ સુધીનું અપહરણ—મહાપાપ છે.

Verse 37

चन्दनागरुकर्पूरकस्तूरीपट्टवाससाम् । विक्रयस्त्वविपत्तौ यः कृतो ज्ञानाद् द्विजातिभिः

વિપત્તિ ન હોય ત્યારે પણ જો દ્વિજાતિઓ જાણીને ચંદન, અગરુ, કપૂર, કસ્તૂરી, પટ્ટ (રેશમ) અને ઉત્તમ વસ્ત્રોનો વેપાર કરે, તો તે અનુચિત છે; તે શિવોન્મુખ શુદ્ધિ-મુક્તિના બદલે સંસારબંધન વધારશે.

Verse 38

हस्तन्यासापहरणं रुक्मस्तेयसमं स्मृतम् । कन्यानां वरयोग्यानामदानं सदृशे वरे

હાથમાં મૂકીને પ્રતિજ્ઞારૂપે આપેલ દાન બળજબરીથી અપહરણ કરવું સોનાની ચોરી સમાન કહેવાયું છે. તેમ જ લગ્નયોગ્ય કન્યાને યોગ્ય અને સમકક્ષ વરને ન આપવી પણ એવો જ દોષ ગણાય છે.

Verse 39

पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च । कुमारीसाहसं घोरमद्यपस्त्रीनिषेवणम्

પુત્ર કે મિત્રની પત્ની પાસે ગમન કરવું, તેમજ પોતાની બહેન સાથે ગમન; કુમારી પર કરેલું ઘોર સાહસ (અત્યાચાર); મદ્યપાન અને પતિતા સ્ત્રીનો સંગ—આ બધાં મહાપાતક છે, જે પાશ (બંધન) વધારી જીવને શિવાભિમુખ થવામાં અવરોધે છે.

Verse 40

सवर्णायाश्च गमनं गुरुभार्य्यासमं स्मृतम् । महापापानि चोक्तानि शृणु त्वमुपपातकम्

પોતાના જ વર્ણની સ્ત્રી સાથે અધર્મસંગમ કરવો પણ ગુરુપત્નીગમન સમાન કહેવાયો છે. મહાપાપો કહ્યા; હવે ઉપપાતકોનું વર્ણન સાંભળો।