Mahiṣāsura’s Conquest of Svarga and the Devas’ Appeal to Śiva and Viṣṇu
આ અધ્યાયમાં ઋષિ દૈત્યવંશનું વર્ણન કરે છે—રંભાસુરથી પ્રચંડ દાનવ મહિષાસુર જન્મે છે. તે દેવોને યુદ્ધમાં પરાજિત કરી સ્વર્ગનું રાજ્ય છીનવી ઇન્દ્રાસન પર બેસી વિશ્વવ્યવસ્થાને ઉલટી કરે છે. ઇન્દ્ર સહિત અનેક દેવગણ સ્થાનચ્યૂત થઈ મર્ત્યલોકમાં ભટકે છે અને કહે છે કે અસુર હવે તેમના નિયત કર્તવ્યો પણ પોતાના અધિકારમાં ચલાવે છે. ધર્મસ્થાપન માટે તેઓ બ્રહ્માની શરણ લે છે; બ્રહ્મા તેમને શંકર (શિવ) અને કેશવ (વિષ્ણુ)ની સન્નિધિમાં લઈ જાય છે. પ્રણામ કરીને દેવો પોતાની હાર નિવેદિત કરે છે અને રક્ષા તથા મહિષાસુર-વધનો તાત્કાલિક ઉપાય માગે છે. પ્રાર્થના સાંભળી દામોદર અને સતીશ્વર ધર્મયુક્ત તીવ્ર ક્રોધથી પ્રતિસાદ આપે છે—અધર્મ સામે શરણાગતિ અને પરમ ઈચ્છા સાથે પુનઃસંયોજન જ યોગ્ય માર્ગ છે, એવો સંકેત મળે છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषिरुवाच । आसीद्रंभासुरो नाम दैत्यवंशशिरोमणिः । तस्माज्जातो महातेजा महिषो नाम दानवः
ઋષિએ કહ્યું— દૈત્યવંશનો શિરોમણિ રંભાસુર નામનો અસુર હતો. તેમાંથી મહાતેજસ્વી મહિષ નામનો દાનવ જન્મ્યો.
Verse 2
स संग्रामे सुरान्सर्वान्निर्जित्य दनुजाधिपः । चकार राज्यं स्वर्लोके महेन्द्रासनसंस्थितः
યુદ્ધમાં સર્વ દેવોને જીતી દાનવાધિપતિ સ્વર્ગલોકમાં ઇન્દ્રાસન પર બેસી પોતાનું રાજ્ય સ્થાપિત કર્યું।
Verse 3
पराजितास्ततो देवा ब्रह्माणं शरणं ययुः । ब्रह्मापि तान्समादाय ययौ यत्र वृषाकपी
પછી પરાજિત દેવો બ્રહ્માની શરણમાં ગયા. બ્રહ્મા પણ તેમને સાથે લઈને જ્યાં વૃષ અને કપિ હતા ત્યાં ગયા।
Verse 4
तत्र गत्वा सुरास्सर्वे नत्वा शंकरकेशवौ । स्ववृत्तं कथायामासुर्यथावदनुपूर्वशः
ત્યાં જઈ સર્વ દેવોએ શંકર અને કેશવને નમસ્કાર કર્યો અને જે બન્યું હતું તે યથાવત્ ક્રમશઃ વિગતે કહ્યુ।
Verse 5
भगवन्तौ वयं सर्वे महिषेण दुरात्मना । उज्जासिताश्च स्वर्लोकान्निर्जित्य समरांगणे
હે ભગવંતો! દુષ્ટાત્મા મહિષે યુદ્ધમાં વિજય મેળવી અમને સૌને સ્વર્ગલોકમાંથી હાંકી કાઢ્યા છે અને બળપૂર્વક અધિકાર કર્યો છે।
Verse 6
भ्रमामो मर्त्यलोकेऽस्मिन्न लभेमहि शं क्वचित् । कां कां न दुर्दशां नीता देवा इन्द्रपुरोगमाः
અમે આ મર્ત્યલોકમાં ભટકીએ છીએ અને ક્યાંય શાંતિ મળતી નથી. ઇન્દ્રના આગેવાન દેવો કેટલી કેટલી દુર્દશામાં ધકેલાઈ ગયા છે!
Verse 7
सूर्याचन्द्रमसौ पाशी कुबेरो यम एव च । इन्द्राग्निवातगन्धर्वा विद्याधरसुचारणाः
સૂર્ય અને ચંદ્ર, પાશધારી વરુણ, કુબેર અને યમ; ઇન્દ્ર, અગ્નિ, વાયુ, ગંધર્વો, વિદ્યાધરો અને શ્રેષ્ઠ ચારણો—(બધા ત્યાં સમાવિષ્ટ છે)।
Verse 8
एतेषामपरेषां च विधेयं कर्म सोसुरः । स्वयं करोति पापात्मा दैत्यपक्ष भयंकर
આઓના તથા અન્ય સૌના માટે જે જે કર્તવ્ય કર્મ છે, તે પાપાત્મા અસુર—દૈત્યપક્ષ માટે ભયંકર—તે બધું પોતે જ કરે છે.
Verse 9
तस्माच्छरणमापन्नान्देवान्नस्त्रातुमर्हथः । वधोपायं च तस्याशु चिन्तयेथां युवां प्रभू
અતએવ શરણાગત અમે દેવોને તમે બંને પ્રભુઓ રક્ષા કરશો. અને હે પ્રભુઓ, તેની વધનો ઉપાય પણ ત્વરિત વિચારો.
Verse 10
इति देववचः श्रुत्वा दामोदरसतीश्वरौ । चक्रतुः परमं कोपं रोषाघूर्णितलोचनौ
દેવોના વચન સાંભળી દામોદર અને સતીના ઈશ્વર (શિવ) પરમ ક્રોધથી ભરાઈ ગયા; રોષથી તેમની આંખો ઘૂમવા લાગી।
Verse 11
ततोतिकोपपूर्णस्य विष्णोश्शंभोश्च वक्त्रतः । तथान्येषां च देवानां शरीरान्निर्गतं महः
પછી અતિ ક્રોધથી પરિપૂર્ણ વિષ્ણુ અને શંભુના મુખમાંથી મહાતેજ પ્રગટ થયું; તેમજ અન્ય દેવોના શરીરોમાંથી પણ તે જ્વલંત પ્રકાશ નીકળી આવ્યો.
Verse 12
अतीव महसः पुंजं ज्वलन्तं दशदिक्षु च । अपश्यंस्त्रिदशास्सर्वे दुर्गा ध्यानपरायणाः
બધા દેવોએ દશ દિશાઓમાં વ્યાપેલો અતિ તેજસ્વી, જ્વલંત તેજઃપુંજ જોયો; તેઓ સર્વે દુર્ગાદેવીના ધ્યાનમાં સંપૂર્ણ લીન હતા।
Verse 13
सर्वदेवशरीरोत्थं तेजस्तदतिभीषणम् । संघीभूयाभवन्नारी साक्षान्महिषमर्दिनी
સર્વ દેવોના શરીરોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું તે અતિ ભયંકર તેજ એકત્ર થઈ એક પુંજ બન્યું અને સాక్షાત્ મહિષમર્દિની રૂપે નારી બની પ્રગટ થયું।
Verse 14
शंभुतेजस उत्पन्नं मुखमस्याः सुभास्वरम् । याम्येन बाला अभवन्वैष्णवेन च बाहवः
તેનું શુભ, તેજસ્વી મુખ શંભુના તેજમાંથી ઉત્પન્ન થયું; યામ્ય શક્તિથી તેનું યુવતીરૂપ બન્યું અને વૈષ્ણવ શક્તિથી તેની ભુજાઓ પ્રગટ થઈ।
Verse 15
चन्द्रमस्तेजसा तस्याः स्तनयुग्मं व्यजायत । मध्यमे न्द्रेण जंघोरू वारुणेन बभूवतुः
ચંદ્રના તેજથી તેના સ્તનયુગ્મનું સર્જન થયું; ઇન્દ્રશક્તિથી તેનો મધ્યભાગ બન્યો અને વરુણશક્તિથી તેની જાંઘો તથા ઊરુ પ્રગટ થયા।
Verse 16
भूतेजसा नितंबोभूद्ब्राह्मेण चरणद्वयम् । आर्केण चरणांगुल्यः करांगुल्यश्च वासवात्
ભૂત-તેજથી નિતંબ બન્યા; બ્રાહ્મ શક્તિથી બે પગ ઉત્પન્ન થયા; આર્ક (સૂર્ય) શક્તિથી પગની આંગળીઓ રચાઈ; અને વાસવ (ઇન્દ્ર) શક્તિથી હાથની આંગળીઓ પ્રગટ થઈ।
Verse 17
कुबेरतेजसा नासा रदनाश्च प्रजापतेः । पावकीयेन नयनत्रयं सान्ध्येन भ्रूद्वयम्
કુબેરના તેજથી તેની નાસિકા રચાઈ અને પ્રજાપતિથી દાંત બન્યા. અગ્નિતત્ત્વથી તેને ત્રિનેત્ર પ્રાપ્ત થયા અને સંધ્યાના કાંતિથી ભ્રૂયુગ્મ મળ્યું.
Verse 18
आनिलेन श्रवोद्वन्द्वं तथान्येषां स्वरोकसाम् । तेजसां संभवः पद्मालया सा परमेश्वरी
વાયુના પ્રભાવથી કાનની જોડી રચાઈ, તેમ જ અન્ય ઇન્દ્રિયો પણ પોતાના-પોતાના કાર્યો સાથે પ્રગટ થઈ. તેજસ્તત્ત્વમાંથી કમળમાં નિવાસ કરનારી તે દિવ્ય શક્તિ ઉત્પન્ન થઈ—એ જ પરમેશ્વરી છે.
Verse 19
ततो निखिलदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् । तामालोक्य सुरास्सर्वे परं हर्षं प्रपेदिरे
પછી સર્વ દેવોના તેજના સમૂહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તેણીને જોઈને બધા દેવો પરમ હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયા.
Verse 20
निरायुधां च तां दृष्ट्वा ब्रह्माद्यास्त्रिदिवेश्वराः । सायुधान्तां शिवां कर्तुं मनः सन्दधिरे सुराः
શિવાસ્વરૂપિણી દેવીને નિરાયુધ જોઈ બ્રહ્મા આદિ ત્રિલોકેશ્વર દેવોએ મનમાં સંકલ્પ કર્યો કે તેને શસ્ત્રોથી સજ્જ કરવી.
Verse 21
ततः शूलं महेशानो महेशान्यै समर्पयत । चक्रं च कृष्णो भगवाञ्च्छंखं पाशं च पाशभृत
ત્યારબાદ મહેશાન (ભગવાન શિવ) એ મહેશાની (પાર્વતી) ને ત્રિશૂલ અર્પણ કર્યું. અને ભગવાન કૃષ્ણે ચક્ર આપ્યું; પાશધારીએ શંખ તથા પાશ પણ પ્રદાન કર્યા.
Verse 22
शक्तिं हुताशनोऽयच्छन्मारुतश्चापमेव च । बाणपूर्णेषुधी चैव वज्रघण्टे शचीपतिः
અગ્નિએ શક્તિ (ભાલો) આપી અને વાયુએ ધનુષ્ય આપ્યું. શચીપતિ ઇન્દ્રએ બાણોથી ભરેલી તૂણીર સાથે વજ્ર અને ઘંટ પણ અર્પણ કર્યા.
Verse 23
यमो ददौ कालदण्डमक्षमालां प्रजापतिः । ब्रह्मा कमण्डलुं प्रादाद्रोमरश्मीन्दिवाकरः
યમે કાલદંડ આપ્યો અને પ્રજાપતિએ અક્ષમાળા પ્રદાન કરી. બ્રહ્માએ કમંડલુ આપ્યું, અને દિવાકર (સૂર્ય) એ રોમસમાન તેજસ્વી કિરણો અર્પણ કર્યા.
Verse 24
कालः खड्गन्ददौ तस्यै फलकं च समुज्वलम् । क्षीराब्धी रुचिरं हारमजरे च तथाम्बरे
કાળે તેને ખડ્ગ અને અત્યંત તેજસ્વી ઢાલ આપી. અને ક્ષીરાબ્ધિએ મનોહર હાર તથા અજર (અક્ષય) વસ્ત્રો પણ અર્પણ કર્યા.
Verse 25
चूडामणिं कुण्डले च कटकानि तथैव च । अर्द्धचन्द्रं च केयूरान्नूपुरौ च मनोहरो
તે મનોહર દેખાતો હતો—ચૂડામણિ, કુંડળ અને કટકોથી વિભૂષિત; અર્ધચંદ્ર ધારણ કરીને, કેયૂર અને સુંદર નૂપુરોથી અલંકૃત।
Verse 26
ग्रैवेयकमंगुलीषु समस्तास्वंगुलीयकम् । विश्वकर्मा च परशुं ददौ तस्यै मनोहरम्
તેની બધી આંગળીઓ માટે વળયો અને એક મનોહર ગ્રૈવેયક હાર બનાવાયો; તેમજ વિશ્વકર્માએ પણ તેને સુંદર પરશુ (કુહાડી) અર્પણ કરી।
Verse 27
अस्त्राण्यनेकानि तथाभेद्यं चैव तनुच्छदम् । सुरम्यसरसां मालां पङ्कजं चाम्बुधिर्ददौ
સમુદ્રે અનેક પ્રકારનાં દિવ્ય અસ્ત્રો, અભેદ્ય કવચ, અતિ રમ્ય સરસ કમળોની માળા, અને એક કમળપુષ્પ પણ અર્પણ કર્યું.
Verse 28
ददौ सिंहं च हिमवान्रत्नानि विविधानि च । सुरया पूरितं पात्रं कुबेरोऽस्यै समर्पयत्
હિમવાને એક સિંહ અને વિવિધ રત્નો આપ્યાં; અને કુબેરએ તેને સુરાથી ભરેલું પાત્ર સમર્પિત કર્યું.
Verse 29
शेषश्च भोगिनां नेता विचित्रर चनाञ्चितम् । ददौ तस्यै नागहारं नानास्त्रमणिगुंफितम्
ભોગીઓના શ્રેષ્ઠ નેતા શેષે અદ્ભુત કારીગરીથી શોભિત અને નાનાવિધ શસ્ત્રસમાન મણિઓથી ગૂંથાયેલો નાગહાર દેવીને અર્પણ કર્યો।
Verse 30
एतैश्चान्यैस्सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा । सत्कृतोच्चैर्ननादासौ साट्टहासं पुनःपुनः
આ તથા અન્ય દેવતાઓ દ્વારા દિવ્ય આભૂષણો અને આયુધોથી સન્માનિત થયેલી દેવી ફરી ફરી ઊંચા સ્વરે અট্টહાસ સાથે ગર્જના કરી।
Verse 31
तस्या भीषणनादेन पूरिता च नभःस्थली । प्रतिशब्दो महानासीच्चुक्षुभे भुवनत्रयम्
તેણીના ભયાનક નાદથી આકાશમંડળ ભરાઈ ગયું. મહાન પ્રતિધ્વનિ ઊઠી અને ત્રિભુવન કંપી ઉઠ્યું.
Verse 32
चेलुः समुद्राश्चत्वारो वसुधा च चचाल ह । जयशब्दस्ततो देवैरकारि महिषार्दितैः
ત્યારે ચારેય સમુદ્રો ઉછળ્યા અને વસુધા કંપી ઊઠી. મહિષાસુરથી પીડિત દેવોએ “જય” એવો મહાન જયઘોષ કર્યો।
Verse 33
ततोऽम्बिकां परां शक्तिं महालक्ष्मीस्वरूपिणीम् । तुष्टुवुस्ते सुरास्सर्वे भक्तिगद्गदया गिरा
ત્યારે સર્વ દેવોએ ભક્તિથી ગદગદ વાણી વડે અંબિકા—પરાશક્તિ—મહાલક્ષ્મીસ્વરૂપિણીનું સ્તવન કર્યું।
Verse 34
लोकं संक्षुब्धमालोक्य देवतापरिपन्थिनः । सन्नद्धसैनिकास्ते च समुत्तस्थुरुदायुधाः
લોકો ક્ષુબ્ધ થયેલા જોઈ દેવતાઓના શત્રુઓ, સજ્જ સૈન્ય સાથે, શસ્ત્ર ઉંચકી તરત ઊભા થયા।
Verse 35
महिषोऽपि च तं शब्दमभ्यधावद्रुषान्वितः । स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां रुचा
ક્રોધથી ભરાયેલો મહિષાસુર પણ તે શબ્દ તરફ દોડી ગયો. ત્યારે તેણે ત્રિલોકમાં વ્યાપેલી તેજસ્વી પ્રભાવાળી દેવીને જોઈ।
Verse 36
एतस्मिन्नन्तरे तत्र महिषासुरपालिताः । समाजग्मुर्महावीराः कोटिशो धृतहेतयः
એ દરમિયાન ત્યાં મહિષાસુર દ્વારા પોષિત અને નિયુક્ત મહાવીરો, શસ્ત્રો ધારણ કરીને, કરોડોની સંખ્યામાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 37
चिक्षुरश्चामरोदग्रौ करालोद्धतबाष्कलाः । ताम्रोग्रास्योग्रवीर्याश्च बिडालोऽन्धक एव च
તેમામાં ચિક્ષુર, તેમજ આમર અને ઉદગ્ર; કરાલ, ઉદ્ધત અને બાષ્કલ; તામ્ર, ઉગ્રાસ્ય અને ઉગ્રવીર્ય; તેમજ બિડાલ અને અંધક પણ હતા.
Verse 38
दुर्धरो दुर्मुखश्चैव त्रिनेत्रश्च महाहनुः । एते चान्ये च बहवः शूरा युद्धविशा रदाः
દુર્ધર, દુર્મુખ, ત્રિનેત્ર અને મહાહનુ—આ અને અન્ય અનેક શૂરવીરો યુદ્ધવિદ્યામાં પારંગત અને અનુભવી હતા.
Verse 39
युयुधुः समरे देव्या सह शस्त्रास्त्रपारगाः । इत्थं कालो व्यतीयाय युध्यतोर्भीषणस्तयोः
દેવી સાથે સમરમાં શસ્ત્ર-અસ્ત્રમાં પારંગત યોદ્ધાઓ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. તે બંનેના ભયંકર યુદ્ધમાં રત રહેતાં રહેતાં સમય વીતતો ગયો.
Verse 40
अरिवर्गकरक्षिप्ता नानाशस्त्रास्त्रराशयः । महामायाप्रभावेण विफला अभवन् क्षणात्
શત્રુવર્ગના હાથોથી ફેંકાયેલા નાનાવિધ શસ્ત્ર-અસ્ત્રોના ઢગલા મહામાયાના પ્રભાવથી ક્ષણમાં નિષ્ફળ થઈ ગયા.
Verse 41
ततो जघान सा देवी चिक्षुरप्रमुखानरीन् । सगणान्गदया बाणैः शूलशक्तिपरश्वधैः
પછી તે દેવીએ ચિક્ષુરપ્રમુખ શત્રુવીરોને તેમના ગણો સહિત ગદા, બાણ, શૂલ, શક્તિ અને પરશુ વડે સંહાર્યા।
Verse 42
एवं स्वीयेषु सैन्येषु हतेषु महिषासुरः । देवीनिःश्वाससंभूतान्भावयामास तान्गणान्
આ રીતે પોતાના સૈન્ય નાશ પામતાં મહિષાસુરે દેવીએના નિશ્વાસમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તે ગણોને ઉત્સાહિત કર્યા અને પ્રેર્યા।
Verse 43
अताडयत्सरैः काश्चित्काश्चिच्छृङ्गद्वयेन च । लांगूलेन च तुण्डेन भिनत्ति स्म मुहुर्मुहुः
તેણે કેટલાંકને બાણોથી આઘાત કર્યો, કેટલાંકને પોતાના બે શિંગોથી; અને વારંવાર પૂંછડી તથા થૂંથણ (મુખ) વડે તેમને ચૂરચૂર કરતો રહ્યો।
Verse 44
इत्थं देवीगणा न्हत्वाभ्यधावत्सोऽसुराधिपः । सिंहं मारयितुन्देव्यास्ततोऽसौ कुपिताऽभवत्
આ રીતે દેવીના ગણોને સંહાર કરીને તે અસુરાધિપતિ વેગથી આગળ ધસી આવ્યો. દેવીના સિંહને મારવાની ઇચ્છાથી તે પછી અત્યંત ક્રોધિત થયો.
Verse 45
कोपात्सोपि महावीर्यः खुरकुट्टितभूतलः । शृङ्गाभ्यां शैलमुत्पाट्य चिक्षेप प्रणनाद च
ક્રોધથી તે મહાવીર્યવાન પોતાના ખુરોથી ભૂતલને ખૂંદી-ફાડી નાખતો રહ્યો. અને બે શિંગોથી એક પર્વત ઉપાડી ફેંકી દીધો તથા ભયંકર ગર્જના કરી.
Verse 46
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां महिषासुरवधोपाख्याने महालक्ष्म्यवतारवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના પંચમ ભાગની ઉમાસંહિતામાં, મહિષાસુરવધોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘મહાલક્ષ્મી અવતારવર્ણન’ નામનો છિયાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 47
शृंगभिन्नाः पयोवाहाः खण्डं खण्डमयासिषुः । लांगूलेनाहतश्चाब्धिर्विष्वगुद्वेलमस्पदत्
શિંગોથી ફાટેલા દૂધના પ્રવાહો ખંડે ખંડે થઈ તૂટી પડ્યા. અને પૂંછડીના પ્રહારે સમુદ્ર પણ સર્વ દિશામાં ઉછળી, પોતાની સીમા વટાવી ઊભરાઈ ગયો.
Verse 48
एवं क्रुद्धं समालोक्य महिषासुरमम्बिका । विदधे तद्वधोपायं देवानामभयंकरी
મહિષાસુરને આ રીતે ક્રોધથી પ્રજ્વલિત જોઈ, દેવોને અભય આપનારી અંબિકાએ તેના વધનો ઉપાય રચ્યો।
Verse 49
ततः पाशं समुत्थाय क्षिप्त्वा तस्योपरी श्वरी । बबन्ध महिषं सोऽपि रूपन्तत्याज माहिषम्
પછી દેવી ઈશ્વરી ઊભી થઈ, પાશ ઉઠાવી તેના ઉપર ફેંક્યો અને મહિષ-દાનવને બાંધી દીધો; તેણે પણ પોતાનું મહિષરૂપ ત્યજી દીધું।
Verse 50
ततः सिंहो बभूवाशु मायावी तच्छिरोम्बिका । यावद्भिनत्ति तावत्स खङ्गपाणिर्बभूव ह
પછી તે માયાવી તરત જ સિંહ બની ગયો અને અંબિકાએ તેના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો. પરંતુ તે જેટલું તોડતી, તેટલું જ તે ખડ્ગધારી બની ફરી ફરી પ્રગટ થતો રહ્યો.
Verse 51
सचर्म्मासिकरं तं च देवी बाणैरताडयत् । ततो गजवपुर्भूत्वा सिंहं चिच्छेद शुण्डया
દેવીએ તે ચર્મથી આવૃત, ઉગ્ર સિંહને બાણોથી આઘાત કર્યો. પછી તેણે ગજરূপ ધારણ કરીને પોતાની સૂંઢથી સિંહને ચીરી નાંખ્યો.
Verse 52
ततोऽस्य च करं देवी चकर्त स्वमहासिना । अधारि च पुना रूपं स्वकीयं तेन रक्षसा
ત્યારે દેવીએ પોતાના મહાખડ્ગથી તેનું હાથ કાપી નાખ્યું; અને તે રાક્ષસે તત્ક્ષણે પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ ફરી ધારણ કર્યું।
Verse 53
तदैव क्षोभयामास त्रैलोक्यं सचराचरम् । ततः क्रुद्धा महामाया चण्डिका मानविक्रमा
એ જ ક્ષણે તેણે ચરાચર સહિત ત્રિલોકને કંપાવી દીધું. ત્યારબાદ માનવપરાક્રમથી પર એવી મહામાયા ચંડિકા ક્રોધિત થઈ।
Verse 54
पपौ पुनःपुनः पानं जहासोद्भ्रान्तलोचना । जगर्ज चासुरः सोऽपि बलवीर्यमदो द्धतः
તે વારંવાર મત્ત કરનારું પાન પીતા રહ્યો; ભ્રમથી તેની આંખો ફરવા લાગી અને તે ઠહાકા મારી હસ્યો. એ અસુર પણ બળ અને વીર્યના મદથી ફૂલાઈને ગર્જના કરવા લાગ્યો.
Verse 55
तस्या उपरि चिक्षेप शैलानुत्पाट्य सोऽसुरः । सा च बाणावलीघातैश्चूर्णयामास सत्वरम्
એ અસુરે પર્વતો ઉપાડી તેના ઉપર ફેંક્યા. પરંતુ દેવીએ બાણોની ઝડપી વર્ષાથી તેમને તરત જ ચૂર્ણ કરી નાખ્યા.
Verse 56
वारुणीमद्रसं जातमुखरागाऽऽकुलेन्द्रिया । प्रोवाच परमेशानी मेघगंभीरया गिरा
વારુણી નામના મદરસને પીવાથી તેનું મુખ લાલ થયું અને ઇન્દ્રિયો ઉથલપાથલ થઈ. ત્યારે પરમેશાની મેઘગંભીર વાણીમાં બોલી.
Verse 57
देव्युवाच । रे मूढ रे हतप्रज्ञ व्यर्थ किं कुरुषे हठम् । न मदग्रेऽसुराः केपि स्थास्नवो जगतीत्रये
દેવીએ કહ્યું— અરે મૂઢ, અરે નષ્ટબુદ્ધિ! તું વ્યર્થ હઠ કેમ કરે છે? મારા સમક્ષ ત્રિલોકમાં કોઈપણ અસુર ઊભો રહી શકશે નહીં।
Verse 58
ऋषि रुवाच । एकमाभाष्य कूर्दित्वा देवी सर्वकलामयी । पदाक्रम्यासुरं कण्ठे शूलेनोग्रेण साऽभिनत्
ઋષિએ કહ્યું— એક વચન કહી ઝંપલાવી, સર્વકલામયી દેવીએ અસુરને પગ નીચે દબાવ્યો અને ઉગ્ર ત્રિશૂલથી તેના કંઠમાં ભેદી પ્રહાર કર્યો।
Verse 59
ततस्तच्चरणाक्रान्तस्स स्वकीयमुखात्ततः । अर्द्धनिष्क्रान्त एवासीद्देव्या वीर्येण संवृतः
પછી દેવીના ચરણથી દબાઈને તે પોતાના જ મોઢામાં પાછો ધકેલાઈ ગયો. તે અર્ધો જ બહાર રહ્યો, દેવીની શક્તિથી ઘેરાઈને રોકાઈ ગયો.
Verse 60
अर्द्धनिष्क्रान्त एवासौ युध्यमानो महाधमः । महासिना शिरो भित्त्वा न्यपाति धरणीतले
તે મહાધમ અર્ધો જ બહાર નીકળીને પણ યુદ્ધ કરતો હતો; ત્યારે મહાતલવારથી તેનું શિર ફાડી નાખવામાં આવ્યું અને તે ધરતી પર પડી ગયો.
Verse 61
हाहाशब्दं समुच्चार्य्यावाङ्मुखास्तद्गणास्ततः । पलायन्त रणाद्भीतास्त्राहित्राहीति वादिनः
‘હા હા’ શબ્દ ઉચ્ચારીને તે ગણો મોઢું નીચે કરી; રણથી ભયભીત થઈ રણભૂમિમાંથી ભાગી ગયા અને વારંવાર ‘ત્રાહિ ત્રાહિ’—‘બચાવો બચાવો’ બોલતા રહ્યા.
Verse 62
तुष्टुवुश्च तदा देवीमिन्द्राद्याः सकलाः सुराः । गन्धर्वा गीतमुच्चेरुर्ननृतुर्नर्तकीजनाः
ત્યારે ઇન્દ્ર આદિ સર્વ દેવોએ દેવીની સ્તુતિ કરી. ગંધર્વોએ આનંદગીતો ગાયા અને અપ્સરાઓએ દિવ્ય નૃત્ય કર્યું.
Verse 63
एवन्ते कथितो राजन्महालक्ष्म्याः समुद्भवः । सरस्वत्यास्तथोत्पत्तिं शृणु सुस्थेन चेतसा
હે રાજન, આ રીતે તને મહાલક્ષ્મીનો ઉદ્ભવ કહ્યો. હવે સ્થિર અને સંયમિત ચિત્તથી સરસ્વતીના જન્મવૃત્તાંતને પણ સાંભળ.
Frequently Asked Questions
It presents Mahiṣāsura’s rise and conquest: after defeating the devas and occupying Indra’s seat in Svarga, the devas seek Brahmā’s help and collectively petition Śiva and Viṣṇu for protection and a means to slay (vadha-upāya) the asura.
Śaraṇāgati is portrayed as a metaphysical re-alignment: when delegated cosmic powers fail, the devas return to the supreme source. The narrative teaches that order is restored by re-anchoring authority in Śiva (with Viṣṇu as cooperative power), not merely by political or martial force.
The chapter foregrounds Śiva as Śaṃkara and Satīśvara (the Lord associated with Satī/Śakti) and Viṣṇu as Keśava/Dāmodara; Gaurī/Umā is not yet the narrative focus in the sampled verses, but the Śiva–Śakti frame is signaled through the epithet Satīśvara.