स्वायम्भुव-मन्वन्तर-वंशवर्णनम् (Genealogy of Svāyambhuva Manu and the Dhruva Episode)
આ અધ્યાયમાં સૂત સ્વાયંભુવ મન્વંતરની વંશપરંપરા અને ધ્રુવ-પ્રસંગનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરે છે. ધર્મ અને તપથી પ્રજાપતિ (આપવ) તથા શતરূপાનો પ્રાદુર્ભાવ દર્શાવી એ શીખવાય છે કે પ્રજા અને વિશ્વવ્યવસ્થા માત્ર દેહજ ઉત્પત્તિથી નહીં, પરંતુ શિસ્તબદ્ધ ધર્માચરણથી સ્થિર થાય છે. સ્વાયંભુવ મનુનું મન્વંતર એક નિશ્ચિત કાળખંડ તરીકે સ્થાપિત કરીને પ્રિયવ્રત, ઉત્તાનપાદ વગેરે વંશજોનું વર્ણન આવે છે. સુનીતિને ધર્મસંબંધિત બતાવી ધ્રુવની નૈતિક યોગ્યતા સૂચવાય છે. ધ્રુવ વનમાં ત્રણ હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી કઠોર તપ કરીને ‘અવ્યય સ્થાન’ માંગે છે; બ્રહ્મા સપ્તર્ષિઓની સમક્ષ તેને અચલ, ઉત્તમ પદ આપે છે. સંદેશ એ છે કે ધર્મયુક્ત દીર્ઘ તપથી સ્થિર લોકિક-આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ મળે છે અને ધ્રુવતારાનું સ્થિર સ્થાન આંતરિક યોગસ્થૈર્યનું પ્રતીક બને છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । संसृष्टासु प्रजास्वेव आपवोऽथ प्रजाप्रतिः । लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपामयो निजाम्
સૂત બોલ્યા—આ રીતે પ્રજાઓ સર્જાઈ ગયા પછી, પ્રજાપતિ આપવે તે પુરુષ માટે તેની પોતાની પત્ની—અਨੇક રૂપોથી યુક્ત શતરূপા—ને પ્રાપ્ત કરાવી।
Verse 2
आपवस्य महिम्ना तु दिवमावृत्य तिष्ठतः । धर्मेणैव महात्मा स शतरूपाप्यजायत
આપવની મહિમાથી તે સ્વર્ગને પણ આવરીને સ્થિત રહ્યો; અને માત્ર ધર્મના બળથી જ તે મહાત્મા શતરূপા રૂપે પણ (સો રૂપોમાં) જન્મ્યો।
Verse 3
सा तु वर्षशतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत
તેણીએ પૂર્ણ સો વર્ષ અતિ દુષ્કર તપ કર્યું અને તપોબળથી દીપ્ત એવા પુરુષસ્વરૂપ પ્રભુને પતિરૂપે શરણ લઈને પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 4
स वै स्वायंभुवो जज्ञे पुरुषो मनुरुच्यते । तस्यैकसप्ततियुगं मन्वंतरमिहोच्यते
એ સ્વયંભૂ પુરુષ પ્રગટ થયો; તે ‘મનુ’ તરીકે ઓળખાય છે. તેના એક મન્વંતરને અહીં એકોતેર યુગોનું કહેવાયું છે।
Verse 5
वैराजात्पुरुषाद्वीरा शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरकायामजायताम्
વૈરાજ પુરુષમાંથી વીર્યવતી શતરূপા જન્મી; અને વીરકામાંથી બે વીર પુત્રો—પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ—જન્મ્યા।
Verse 6
काम्या नाम महाभागा कर्दमस्य प्रजापतेः । काम्यापुत्रास्त्रयस्त्वासन्सम्राट्साक्षिरविट्प्रभुः
કર્દમ પ્રજાપતિની મહાભાગા પત્નીનું નામ કામ્યા હતું. કામ્યાના ત્રણ પુત્ર હતા—સમ્રાટ, સાક્ષિ અને અવિટ્પ્રભુ।
Verse 7
उत्तानपादोऽजनयत्पुत्राञ्छक्रसमान्प्रभुः । ध्रुवं च तनयं दिव्यमात्मानंदसुवर्चसम्
પ્રભુ ઉત્તાનપાદે ઇન્દ્ર સમાન પરાક્રમી પુત્રોને જન્મ આપ્યો; અને ધ્રુવ નામના પોતાના દિવ્ય પુત્રને પણ જન્મ આપ્યો, જેના તેજમાં આત્માનંદજન્ય વૈભવ ઝળહળતું હતું।
Verse 8
धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सुनीतिर्नाम विश्रुता । उत्पन्ना चापि धर्म्मेण धुवस्य जननी तथा
ધર્મમાંથી સુશ્રોણી ‘સુનીતિ’ નામની પ્રસિદ્ધ કન્યા ઉત્પન્ન થઈ; અને તે ધર્મથી જ જન્મેલી ધ્રુવની પણ માતા બની।
Verse 9
ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि कानने । तपस्तेपे स बालस्तु प्रार्थयन्स्थानमव्ययम्
વનમાં બાલક ધ્રુવે ત્રણ હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી તપ કર્યું અને અવિનાશી પદ માટે પ્રાર્થના કરી।
Verse 10
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतस्स्थानमात्मसमं प्रभुः । अचलं चैव पुरतस्सप्तर्षीणां प्रजापतिः
તેના પર પ્રસન્ન થઈ પ્રભુ પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ તેને પોતાના સમાન પદ આપ્યું; અને સપ્તઋષિઓની સામે અચલ માનાસન પણ બક્ષ્યું।
Verse 11
तस्मात्पुष्टिश्च धान्यश्च ध्रुवात्पुत्रौ व्यजायताम् । पुष्टिरेवं समुत्थायाः पञ्चपुत्रानकल्मषान्
અતએવ ધ્રુવથી પુષ્ટિ અને ધાન્ય—એ બે પુત્રો જન્મ્યા. અને પુષ્ટિએ સમયક્રમે પાંચ નિર્મળ પુત્રોને જન્મ આપ્યો।
Verse 12
रिपुं रिपुंजयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम् । रिपोरेवं च महिषी चाक्षुषं सर्वतोदिशम्
તે ‘રિપુ’—અધર્મનો શત્રુ, ‘રિપુઞ્જય’—શત્રુવિજયી, ‘વિપ્ર’—બ્રહ્મર્ષિ; ‘વૃકલ’—વાઘિયા/ભેડિયા સમો પરાક્રમી, ‘વૃષતેજસ્’—ધર્મવૃષભના તેજથી દીપ્ત. તેમજ ‘રિપોરેવા’—વૈરી શક્તિઓને પણ વશ કરનાર, ‘મહિષી’—મહાબલ, અને ‘ચાક્ષુષ’—સર્વ દિશામાં દ્રષ્ટિ ધરાવનાર છે।
Verse 13
अजीजनत्पुष्करिण्यां वरुणं चाक्षुषो मनुः । मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः
પુષ્કરિણીમાંથી ચાક્ષુષ મનુએ વરુણને જન્મ આપ્યો. અને નડ્વલામાંથી ‘મનોરજ’ નામના દસ પુત્રો જન્મ્યા; તેઓ મહાતેજસ્વી અને મહાશક્તિશાળી હતા।
Verse 14
कन्यायां हि मुनिश्रेष्ठ वैश्यजन्म प्रजायतेः । पुरुर्मासः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवित्कविः
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તે કન્યામાંથી વૈશ્યવર્ણમાં એક પુત્ર જન્મ્યો—પુરૂર્માસ, જે શતદ્યુમ્ન નામથી પણ પ્રસિદ્ધ હતો; તે તપસ્વી, સત્યજ્ઞ અને કવિ-ઋષિ હતો।
Verse 15
अग्निष्टोमोऽतिरात्रश्चातिमन्युस्सुयशा दश । पूरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्
અગ્નેયી દ્વારા પૂરુંમાંથી છ મહાપ્રભાવશાળી પુત્રો જન્મ્યા—અગ્નિષ્ટોમ, અતિરાત્ર, અતિમન્યુ અને સુયશા વગેરે, નામ-યશમાં પ્રસિદ્ધ।
Verse 16
अङ्गं सुमनसं ख्यातिं सृतिमंगिरसं गयम् । अङ्गात्सुनीथा भार्य्या वै वेनमेकमसूयत
રાજા અંગમાંથી સુમનસ, ખ્યાતિ, સૃતિ, અંગિરસ અને ગય જન્મ્યા. અને અંગની પત્ની સુનીથાથી ખરેખર એક જ પુત્ર—વેન—જન્મ્યો.
Verse 17
अपचारेण वेनस्य कोपस्तेषां महानभूत् । हुंकारेणैव तं जघ्नुर्मुनयो धर्मतत्पराः
વેનના અપચારથી તે મુનિઓમાં મહાન ક્રોધ ઊભો થયો. ધર્મપરાયણ મુનિઓએ માત્ર ‘હું’ એવા હુંકારથી જ તેને સંહાર્યો.
Verse 18
अथ प्रजार्थमृषयः प्रार्थिताश्च सुनीथया । सारस्वतास्तदा तस्य ममंथुर्दक्षिणं करम्
પછી પ્રજાવૃદ્ધિ માટે સુનીથાની પ્રેરણાથી સારસ્વત ઋષિઓએ તે સમયે તેના જમણા હાથનું મથન કર્યું—સંતતિપ્રવાહ માટે આ પવિત્ર કર્મ હતું।
Verse 19
वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव ततः पृथुः । स धन्वी कवची जातस्तेजसादित्यसन्निभः
વેનના હાથનું મથન થતાં ત્યાંથી પૃથુ પ્રગટ થયો. તે ધનુષધારી અને કવચધારી હતો; તેનું તેજ સૂર્ય સમાન હતું।
Verse 20
अवतारस्य विष्णोर्हि प्रजापालनहे तवे । धर्मसंरक्षणार्थाय दुष्टानां दंडहेतवे
નિશ્ચયે ભગવાન વિષ્ણુનો અવતાર પ્રજાપાલન અને શાસન માટે છે—ધર્મના સંરક્ષણ માટે અને દુષ્ટોને દંડ આપવા માટે।
Verse 21
पृथुर्वैन्यस्तदा पृध्वीमरक्षत्क्षत्रपूर्वजः । राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधापतिः
ત્યારે વેનપુત્ર પૃથુ—ક્ષત્રિય વંશમાં જન્મેલો—એ પૃથ્વીની રક્ષા કરી. રાજસૂયથી અભિષિક્ત રાજાઓમાં તે પ્રથમ, આદ્ય વસુધાપતિ હતો.
Verse 22
तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ । तेनेयं गौर्मुनिश्रेष्ठ दुग्धा सर्वहिताय वै
એમાંથી જ બે નિપુણ જન ઉત્પન્ન થયા—સૂત અને માગધ. તેથી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ ગાય ખરેખર સર્વના હિત માટે દોહાઈ છે.
Verse 23
सर्वेषां वृत्तिदश्चाभूद्देवर्षिसुर रक्षसाम् । मनुष्याणां विशेषेण शतयज्ञकरो नृपः
તે દેવર્ષિ, દેવો અને રાક્ષસો સહિત સૌના જીવનવૃત્તિ અને આચરણનો નિયામક બન્યો. અને મનુષ્યોમાં વિશેષ કરીને તે રાજા ‘શતયજ્ઞકર્તા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 24
पृथोः पुत्रौ तु जज्ञाते धर्मज्ञौ भुवि पार्थिवौ । विजिताश्वश्च हर्यक्षो महावीरौ सुविश्रुतौ
પૃથુને બે પુત્રો જન્મ્યા—પૃથ્વી પર ધર્મજ્ઞ રાજાઓ—વિજિતાશ્વ અને હર્યક્ષ; બંને મહાવીર અને સુવિખ્યાત હતા.
Verse 25
शिखंडिनी चाजनयत्पुत्रं प्राचीनबर्हिषम् । प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिवीतलचारिणः
શિખંડિનીએ પ્રાચીનબર્હિષ નામનો પુત્ર જનમાવ્યો. તેના કુશના અગ્ર ભાગ પ્રાચીન હતા અને તે પૃથ્વીતળ પર વિચરતો હતો.
Verse 26
समुद्रतनया तेन धर्मतस्सुविवाहिता । रेजेऽधिकतरं राजा कृतदारो महाप्रभुः
પછી સમુદ્રકન્યાનું તેની સાથે ધર્માનુસાર સુવિવાહ થયું. વિધિપૂર્વક પત્ની પ્રાપ્ત કરીને તે મહાપ્રભુ રાજા વધુ તેજસ્વી બન્યો।
Verse 27
समुद्रतनयायास्तु दश प्राचीनबर्हिषः । बभूवुस्तनया दिव्या बहुयज्ञकरस्य वै
સમુદ્રકન્યાથી બહુ યજ્ઞ કરનાર પ્રાચીનબર્હિષને દસ દિવ્ય પુત્રો થયા।
Verse 28
सर्वे प्राचेतसा नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगाः । अपृथग्धर्माचरणास्तेऽतप्यंत महत्तपः
તેઓ સર્વે ‘પ્રાચેતસ’ નામે પ્રસિદ્ધ, ધનુર્વેદના પારંગત હતા. એકરૂપ ધર્માચરણમાં સ્થિર રહી તેમણે મહાતપ કર્યું.
Verse 29
दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः । रुद्रगीतं जपंतश्च शिवध्यानपरायणाः
દસ હજાર વર્ષ સુધી તેઓ સમુદ્રના જળમાં શયન કરતા રહ્યા. ‘રુદ્રગીત’નો જપ કરતાં તેઓ શિવધ્યાનમાં સંપૂર્ણ પરાયણ રહ્યા.
Verse 30
तपश्चरत्सु पृथिव्यामभवंश्च महीरुहाः । अरक्ष्यमाणायां पृथ्व्यां बभूवाथ प्रजाक्षयः
તપસ્વીઓ પૃથ્વી પર તપ કરતા હતા ત્યારે સર્વત્ર વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓ ઉગી નીકળ્યાં. પરંતુ પૃથ્વી અરુક્ષિત અને અનિયંત્રિત રહી ત્યારે પ્રજાનો ક્ષય થયો.
Verse 31
तान्दृष्ट्वा तु निवृत्तास्ते तपसो लब्धसद्वराः । चुक्रुधुर्मुनिशार्दूल दग्धुकामा स्तपोबलाः
પણ તેમને જોઈને, સંસારથી નિવૃત્ત અને તપથી ઉત્તમ વર પામેલા તે તપસ્વીઓ—હે મુનિશાર્દૂલ—ક્રોધિત થયા અને તપોબળથી તેમને દગ્ધ કરવા ઇચ્છ્યા।
Verse 32
प्राचेतसा मुखेभ्यस्ते प्रासृजन्नग्निमारुतौ । वृक्षानुन्मूल्य वायुस्तानदहद्धव्यवाहनः
ત્યારે તે પ્રાચેતસોના મુખમાંથી અગ્નિ અને વાયુ પ્રસરી નીકળ્યા. વાયુએ વૃક્ષોને મૂળથી ઉખેડી નાખ્યા અને હવ્યવાહન અગ્નિએ તેમને દહન કર્યા।
Verse 33
वृक्षक्षयं ततो दृष्ट्वा किंचिच्छेषेषु शाखिषु । उपगम्याब्रवीदेतान्राजा सोमः प्रतापवान्
પછી વૃક્ષોનો ક્ષય જોઈને અને થોડાં શાખાવાળા વૃક્ષોમાં જ કંઈક અવશેષ રહ્યું છે એમ જાણીને, પ્રતિાપી રાજા સોમ તેમની પાસે જઈને તેમને બોલ્યો।
Verse 34
सोम उवाच । कोपं यच्छत राजानस्सर्वे प्राचीनबर्हिषः । अनुभूतानुकन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी
સોમ બોલ્યા—હે પ્રાચીનબર્હિષના વંશજ રાજાઓ, તમે સૌ ક્રોધ સંયમમાં રાખો. આ સુવર્ણવર્ણી કન્યાએ વૃક્ષોથી ઉપજેલું ફળ પહેલેથી જ ભોગવ્યું છે।
Verse 35
भविष्यं जानता सा तु धृता गर्भेण वै मया । भार्य्या वोऽस्तु महाभागास्सोमवंशविवर्द्धिनी
ભવિષ્ય જાણીને મેં જ તેણીને ગર્ભવતી કરી. હે મહાભાગ્યો! તે તમારી પત્ની બને—જે સોમવંશને વધારનાર છે.
Verse 36
अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः । सृष्टिकर्ता महातेजा ब्रह्मपुत्रः पुरातनः
તેણીમાંથી ‘દક્ષ’ નામનો વિદ્વાન પ્રજાપતિ જન્મશે—મહાતેજસ્વી, પ્રાચીન બ્રહ્મપુત્ર, સૃષ્ટિકાર્યનો કર્તા.
Verse 37
युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चानेन तेजसा । ब्रह्मतेजोमयो भूपः प्रजा संवर्द्धयिष्यति
તમારા તેજના અંશથી અને મારા આ તેજથી તે નૃપ બ્રહ્મતેજથી દીપ્ત થઈ પ્રજાનું પાલન અને સંવર્ધન કરશે.
Verse 38
ततस्सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः । भार्य्यां धर्मेण तां प्रीत्या वृक्षजां वरवर्णिनीम्
પછી સોમના વચનથી તે પ્રચેતાઓએ ધર્મ અનુસાર અને પ્રેમપૂર્વક વૃક્ષજાત, ઉત્તમ વર્ણવાળી તેણીને પત્નીરૂપે સ્વીકારી।
Verse 39
तेभ्यस्तस्यास्तु संजज्ञे दक्षो नाम प्रजापतिः । सोऽपि जज्ञे महातेजास्सोमस्यांशेन वै मुने
તેમમાંથી દક્ષ નામનો પ્રજાપતિ જન્મ્યો. હે મુને, તે પણ સોમના અંશથી અતિ તેજસ્વી બની જન્મ્યો।
Verse 40
अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदः । संसृज्य मनसा दक्षो मैथुनीं सृष्टिमारभत्
અચર અને ચર, દ્વિપદ અને ચતુષ્પદ એવા સર્વ જીવોને મનથી રચીને, દક્ષે પછી સ્ત્રી–પુરુષ સંયોગથી ચાલતી ‘મૈથુની’ સૃષ્ટિનો આરંભ કર્યો.
Verse 41
वीरणस्य सुतां नाम्ना वीरणीं स प्रजापतेः । उपयेमे सुविधिना सुधर्मेण पतिव्रताम्
પ્રજાપતિ વીરાણની પુત્રી, પતિવ્રતા વીરાણી ને તેણે યોગ્ય વિધિ અને ધર્મ્ય રીવાજ મુજબ વિવાહ કરીને સ્વીકારી.
Verse 42
हर्य्यश्वानयुतं तस्यां सुतान्पुण्यानजीजनत् । ते विरक्ता बभूवुश्च नारदस्योपदेशतः
તેમાં તેણે ‘હર્યશ્વ’ નામના પુણ્યવાન પુત્રોને જન્મ આપ્યો; પરંતુ નારદના ઉપદેશથી તેઓ વૈરાગ્યવાન બન્યા.
Verse 43
तच्छुत्वा स पुनर्दक्षस्सुबलाश्वानजीजनत् । नामतस्तनयांस्तस्यां सहस्रपरिसंख्यया
આ સાંભળી દક્ષે ફરી સુબલામાંથી નામે નામે ઓળખાતા કુલ એક હજાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
Verse 44
तेऽपि भ्रातृपथा यातास्तन्मुनेरुपदेशतः । नागमन्पितृसान्निध्यं विरक्ता भिक्षुमार्गिणः
તે મુનિના ઉપદેશ અનુસાર તેઓ પણ ભાઈઓના માર્ગે નીકળી પડ્યા. વૈરાગ્ય ધારણ કરી ભિક્ષુ-માર્ગ અપનાવી, તેઓ પિતાના સાન્નિધ્યમાં ફરી પરત ન આવ્યા।
Verse 45
तच्छ्रुत्वा शापमाक्रुद्धो मुनये दुस्सहं ददौ । कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय
એ શાપ સાંભળીને કલહપ્રિય તે ક્રોધિત થયો અને મુનિને દુઃસહ શાપ આપ્યો—“તું ક્યાંય સ્થિર નિવાસ ન પામે।”
Verse 46
सांत्वितोऽथ विधात्रा हि स पश्चादसृजत्स्त्रियः । महाज्वालास्वरूपेण गुणैश्चापि मुनीश्वरः
પછી વિધાતા (બ્રહ્મા) દ્વારા સાંત્વિત થયેલા તે મુનિશ્રેષ્ઠે ત્યારબાદ સ્ત્રીઓની સૃષ્ટિ કરી—મહાજ્વાળા સમ સ્વરૂપવાળી અને વિવિધ ગુણોથી યુક્ત।
Verse 47
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा
ત્યારે તેણે દસ (કન્યાઓ) ધર્મને આપી, તેર કશ્યપને; તેમજ બે બ્રહ્મપુત્રને અને તે સમયે બે અંગિરસને આપી।
Verse 48
द्वे कृशाश्वाय विदुषे मुनये मुनिसत्तम । शिष्टास्सोमाय दक्षोऽपि नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! પ્રભુ પ્રજાપતિ દક્ષે વિદ્વાન મુનિ કૃશાશ્વને બે કન્યાઓ આપી; અને બાકી નક્ષત્ર નામે પ્રસિદ્ધ કન્યાઓ સોમ (ચંદ્રદેવ)ને પણ અર્પણ કરી।
Verse 49
ताभ्यो दक्षस्य पुत्रीभ्यो जाता देवासुरादयः । बहवस्तनया ख्यातास्तैस्सर्वैः पूरितं जगत्
દક્ષની તે પુત્રીઓમાંથી દેવો, અસુરો વગેરે અનેક વર્ગો ઉત્પન્ન થયા. તેમની ઘણી સંતતિ પ્રસિદ્ધ થઈ, અને એમના દ્વારા જગત સર્વત્ર પરિપૂર્ણ થયું।
Verse 50
ततः प्रभृति विप्रेन्द्र प्रजा मैथुनसंभवाः । संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते
ત્યાંથી આગળ, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, પ્રજા મૈથુનથી ઉત્પન્ન થવા લાગી. પરંતુ પૂર્વજોની સૃષ્ટિ સંકલ્પ, દર્શન અને સ્પર્શ માત્રથી થઈ હતી—એવું કહેવાય છે.
Verse 51
शौनक उवाच । अंगुष्ठाद्ब्रह्मणो जज्ञे दक्षश्चोक्तस्त्वया पुरा । कथं प्राचेतसत्वं हि पुनर्लेभे महातपाः
શૌનક બોલ્યા—તમે પહેલાં કહ્યું હતું કે દક્ષ બ્રહ્માના અંગૂઠાથી જન્મ્યો. તો એ મહાતપસ્વી ફરી પ્રાચેતસત્વ (પ્રચેતસોના પુત્રત્વ) કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી શક્યો?
Verse 52
एतं मे संशयं सूत प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि । चित्रमेतत्स सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः
હે સૂત, મારા આ સંશયને દૂર કરવા તમે યોગ્ય છો. આ તો ખરેખર અદ્ભુત છે—સોમ કેવી રીતે શ્વશુરત્વને પ્રાપ્ત થયો?
Verse 53
सूत उवाच । उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु वर्तते । कल्पेकल्पे भवंत्येते सर्वे दक्षादयो मुने
સૂત બોલ્યા—સર્વ ભૂતોમાં સર્જન અને લય સદૈવ પ્રવર્તે છે. હે મુનિ, પ્રત્યેક કલ્પે દક્ષ આદિ સર્વે ફરી પ્રગટ થાય છે.
Verse 54
इमां विसृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात्सचराचराम् । प्रजावानायुषा पूर्णस्स्वर्गलोके महीयते
દક્ષે પ્રસરાવેલી આ સૃષ્ટિ—ચર અને અચર સહિત—જે યથાર્થ રીતે જાણે છે, તે સંતાનવાળો, પૂર્ણ આયુષ્યવાળો બને છે અને સ્વર્ગલોકમાં સન્માન પામે છે.
Frequently Asked Questions
The chapter presents a compact cosmo-genealogical argument: dharma and tapas generate legitimate cosmic order (Śatarūpā’s emergence; Manu’s epoch), culminating in Dhruva’s austerity and Brahmā’s grant of an imperishable “sthāna,” demonstrating tapas as a lawful means to stable attainment.
“Sthāna” (station) and “acala” (immovable) function as symbols of yogic fixation: the mind made steady through tapas becomes ‘stellar’—i.e., established beyond fluctuation. The Manvantara frame adds the rahasya that inner discipline participates in cosmic time-order rather than opposing it.
No discrete iconographic manifestation (mūrti/avatāra) of Śiva or Gaurī is foregrounded in the sampled verses; instead, Śiva-tattva is indirectly taught through dharma–tapas causality and the doctrine that steadfast austerity yields an enduring spiritual-cosmic status.