पुराणविदः महिमा तथा अध्ययन-अध्यापन-दानफलम् (The Glory of the Purāṇa-Knower and the Fruits of Study, Teaching, and Giving)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तपस्तपति योऽरण्ये वन्यमूलफलाशनः । योऽधीते ऋचमेकां हि फलं स्यात्तत्समं मुने

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મુને, જે અરણ્યમાં રહી વન્ય મૂળ-ફળ ખાઈ તપ કરે છે તેને જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ એક જ વૈદિક ઋચાનું પણ અધ્યયન કરનારને મળે છે।

Verse 2

श्रुतेरध्ययनात्पुण्यं यदाप्नोति द्विजोत्तमः । तदध्यापनतश्चापि द्विगुणं फलमश्नुते

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! શ્રુતિના અધ્યયનથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ પુણ્ય અન્યને અધ્યાપન કરવાથી પ્રત્યક્ષ રીતે દ્વિગુણ ફળ આપે છે।

Verse 3

जगद्यथा निरालोकं जायतेऽशशिभास्करम् । विना तथा पुराणं ह्यध्येयमस्मान्मुने सदा

હે મુને! ચંદ્ર અને સૂર્ય વિના જેમ જગત પ્રકાશહીન થઈ જાય, તેમ આ પુરાણ અમારાં સાથે સદા અધ્યયન કરવાનું છે; તેના વિના બોધ અંધકાર સમાન રહે છે।

Verse 4

तप्यमानं सदाज्ञानान्निरये योऽपि शास्त्रतः । सम्बोधयति लोकं तं तस्मात्पूज्यः पुराणगः

સદા અજ્ઞાનથી નરકમાં પીડાતો હોય તોય, શાસ્ત્રાનુસાર લોકને જાગૃત કરી ઉપદેશ આપે તો એવો પુરાણવિદ્ તેથી પૂજ્ય છે।

Verse 5

सर्वेषां चैव पात्राणां मध्ये श्रेष्ठः पुराणवित् । पतनात्त्रायते यस्मात्तस्मात्पात्रमुदाहृतम्

બધા પાત્રોમાં પુરાણવિદ્ શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે તે પતનથી બચાવે છે, તેથી તેને જ સાચું ‘પાત્ર’ કહેવાયું છે।

Verse 6

मर्त्यबुद्धिर्न कर्तव्या पुराणज्ञे कदाचन । पुराणज्ञस्सर्ववेत्ता ब्रह्मा विष्णुर्हरो गुरुः

પુરાણજ્ઞ વિષે કદી માત્ર માનવીય બુદ્ધિ ન કરવી. પુરાણજ્ઞ સર્વજ્ઞ છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને હર (શિવ) સ્વરૂપ—અને ગુરુરૂપે વંદનીય છે।

Verse 7

धनं धान्यं हिरण्यं च वासांसि विविधानि च । देयं पुराणविज्ञाय परत्रेह च शर्म्मणे

ઇહ અને પરલોકના કલ્યાણ તથા શાંતિ માટે પુરાણજ્ઞને ધન, ધાન્ય, સોનું અને વિવિધ વસ્ત્રો અર્પણ કરવા જોઈએ.

Verse 8

यो ददाति महाप्रीत्या पुराणज्ञाय सज्जनः । पात्राय शुभवस्तूनि स याति परमां गतिम्

જે સજ્જન મહાપ્રિતીથી પુરાણજ્ઞ એવા યોગ્ય પાત્રને શુભ વસ્તુઓ દાન કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 9

महीं गां वा स्यंदनांश्च गजानश्वांश्च शोभनान् । यः प्रयच्छति पात्राय तस्य पुण्यफलं शृणु

જે યોગ્ય પાત્રને ભૂમિ, ગાય, રથો તથા સુંદર હાથી અને ઘોડા દાન આપે છે, તેના પુણ્યફળને સાંભળો।

Verse 10

अक्षयान्सर्वकामांश्च परत्रेह च जन्मनि । अश्वमेधमखस्यापि स फलं लभते पुमान्

એ પુરુષ આ જન્મમાં અને પરલોકમાં પણ સર્વ ધર્મ્ય ઇચ્છાઓની અક્ષય સિદ્ધિ પામે છે અને અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ મેળવે છે।

Verse 11

मही ददाति यस्तस्मै कृष्टां फलवतीं शुभाम् । स तारयति वै वंश्यान्दश पूर्वान्दशापरान्

જે યોગ્ય પાત્રને ખેડેલી, ફળદાયી અને શુભ ભૂમિ દાન આપે છે, તે પોતાના વંશનો ઉદ્ધાર કરે છે—દસ પૂર્વજ અને દસ ઉત્તરજને।

Verse 12

इह भुक्त्वाखिलान्कामानंते दिव्यशरीरवान् । विमानेन च दिव्येन शिवलोकं स गच्छति

આ લોકમાં સર્વ ઇચ્છાઓ ભોગવીને, અંતે તે દિવ્ય શરીર પ્રાપ્ત કરે છે; અને દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને શિવલોકને જાય છે.

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां पुराणमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोदशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના પંચમ ભાગની ઉમાસંહિતામાં ‘પુરાણમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 14

शंभोरायतने यस्तु कारयेद्धर्मपुस्तकम् । विष्णोरर्कस्य कस्यापि शृणु तस्यापि तत्फलम्

જે કોઈ શંભુ (ભગવાન શિવ)ના મંદિરમાં ધર્મપુસ્તક તૈયાર કરાવી સ્થાપિત કરાવે—વિષ્ણુ, અર્ક (સૂર્ય) અથવા કોઈપણ દેવના મંદિરમાં એમ કરવાનું ફળ પણ સાંભળો.

Verse 15

राजसूयाश्वमेधानां फलमाप्नोति मानवः । सूर्यलोकं च भित्त्वाशु ब्रह्मलोकं स गच्छति

માનવ રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞોના સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે. તે સૂર્યલોકને પણ શીઘ્ર પાર કરીને બ્રહ્મલોકમાં જાય છે.

Verse 16

स्थित्वा कल्पशतान्यत्र राजा भवति भूतले । भुंक्ते निष्कंटकं भोगान्नात्र कार्या विचारणा

ત્યાં સૈંકડો કલ્પો સુધી રહીને તે પૃથ્વી પર રાજા બને છે. તે નિષ્કંટક રીતે ભોગો ભોગવે છે—આમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 17

अश्वमेधसहस्रस्य यत्फलं समुदाहृतम् । तत्फलं समावाप्नोति देवाग्रे यो जपं चरेत्

હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞોનું જે ફળ કહેલું છે, દેવના સમક્ષ જે જપ કરે છે તે એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 18

इतिहासपुराणाभ्यां शम्भोरायतने शुभे । नान्यत्प्रीतिकरं शंभोस्तथान्येषां दिवौकसाम्

શંભુના શુભ મંદિરમાં ઇતિહાસ અને પુરાણોના પાઠ કરતાં શિવને વધુ પ્રીતિકર બીજું કશું નથી; તેમ જ સ્વર્ગવાસી અન્ય દેવોને પણ એથી વધુ પ્રિય કંઈ નથી.

Verse 19

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यं पुस्तकवाचनम् । तथास्य श्रवणं प्रेम्णा सर्वकामफलप्रदम्

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી આ ગ્રંથનું વાચન કરવું જોઈએ. તેમજ પ્રેમભક્તિથી તેનું શ્રવણ પણ સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે.

Verse 20

पुराणश्रवणाच्छंभोर्निष्पापो जायते नरः । भुक्त्वा भोगान्सुविपुलाञ्छिवलोकमवाप्नुयात्

શંભુ (ભગવાન શિવ)ના પુરાણનું શ્રવણ કરવાથી મનુષ્ય નિષ્પાપ બને છે. અતિ વિશાળ અને ઉત્તમ ભોગો ભોગવી અંતે તે શિવલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 21

राजसूयेन यत्पुण्यमग्निष्टोमशतेन च । तत्पुण्यं लभते शंभोः कथाश्रवणमात्रतः

રાજસૂય યજ્ઞ અને સો અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞોથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ પુણ્ય માત્ર શંભુ (ભગવાન શિવ)ની કથા શ્રવણથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 22

सर्वतीर्थावगाहेन गां कोटिप्रदानतः । तत् फलं लभते शंभोः कथाश्रवणतो मुने

હે મુને! સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરવાથી અને એક કરોડ ગાયોનું દાન આપવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ શંભુ (શિવ)ની કથા શ્રવણથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 23

ये शृण्वंति कथां शंभोस्सदा भुवनपावनीम् । ते मनुष्या न मंतव्या रुद्रा एव न संशयः

જે લોકો સદા ભુવનપાવની શંભુ (શિવ)ની કથા સાંભળે છે, તેમને સામાન્ય મનુષ્ય ન માનવા; નિઃસંદેહ તેઓ રુદ્ર જ છે.

Verse 24

शृण्वतां शिवसत्कीर्तिं सतां कीर्तयतां च ताम् । पदाम्बुजरजांस्येव तीर्थानि मुनयो विदुः

શિવની પવિત્ર કીર્તિ સાંભળનારાઓ અને સજ્જનો જે તેનું કીર્તન કરે છે, તેમને મુનિઓ તીર્થસ્વરૂપ જાણે છે—જેમ પ્રભુના કમળચરણોની રજ પોતે તીર્થ છે.

Verse 25

गंतुं निःश्रेयसं स्थानं येऽभिवांछन्ति देहिनः । कथां पौराणिकीं शैवीं भक्त्या शृण्वंतु ते सदा

જે દેહધારી પરમ શ્રેયસરૂપ મોક્ષસ્થાનને પામવા ઇચ્છે છે, તેઓ ભક્તિપૂર્વક સદા શૈવ પૌરાણિક કથા શ્રવણ કરે.

Verse 26

कथां पौराणिकीं श्रोतुं यद्यशक्तस्सदा भवेत् । नियतात्मा प्रतिदिनं शृणुयाद्वा मुहूर्तकम्

જો કોઈ હંમેશાં પૌરાણિક પવિત્ર કથા સાંભળવામાં અસમર્થ હોય, તો નિયત આત્માથી દરરોજ ઓછામાં ઓછું એક મુહૂર્ત તો સાંભળે।

Verse 27

यदि प्रतिदिनं श्रोतुमशक्तो मानवो भवेत् । पुण्यमासादिषु मुने शृणुयाच्छांकरीं कथाम्

જો મનુષ્ય દરરોજ સાંભળવામાં અસમર્થ હોય, તો હે મુને, પુણ્ય માસો વગેરે શુભ સમયમાં શંકર-સંબંધિત પવિત્ર કથા સાંભળે।

Verse 28

शैवीं कथां हि शृण्वानः पुरुषो हि मुनीश्वर । स निस्तरति संसारं दग्ध्वा कर्ममहाटवीम्

હે મુનીશ્વર! જે પુરુષ પવિત્ર શૈવ કથા ભક્તિથી સાંભળે છે, તે કર્મરૂપ મહાવન દગ્ધ કરીને સંસારસાગર પાર કરે છે।

Verse 29

कथां शैवीं मुहूर्तं वा तदर्द्धं क्षणं च वा । ये शृण्वति नरा भक्त्या न तेषां दुर्गतिर्भवेत्

જે નર ભક્તિથી શિવની શૈવ કથા એક મુહૂર્ત, તેનો અર્ધો કે એક ક્ષણ પણ સાંભળે, તેમને કદી દુર્ગતિ થતી નથી।

Verse 30

यत्पुण्यं सर्वदानेषु सर्वयज्ञेषु वा मुने । शंभोः पुराणश्रवणात्तत्फलं निश्चलं भवेत्

હે મુને! સર્વ દાનો અને સર્વ યજ્ઞોથી જે પુણ્ય મળે છે, શંભુના પુરાણનું શ્રવણ કરવાથી એ જ ફળ નિશ્ચલ અને અચલ બને છે।

Verse 31

विशेषतः कलौ व्यास पुराणश्रवणादृते । परो धर्मो न पुंसां हि मुक्तिध्यानपरः स्मृतः

વિશેષ કરીને કલિયુગમાં, હે વ્યાસ, પુરાણ-શ્રવણ વિના મનુષ્યો માટે પરમ ધર્મ સ્મરણમાં નથી; તે ધર્મ મુક્તિ-ધ્યાનમાં પરાયણ ગણાયો છે.

Verse 32

पुराणश्रवणं शम्भोर्नामसंकीर्तनं तथा । कल्पद्रुमफलं रम्यं मनुष्याणां न संशयः

પુરાણ-શ્રવણ અને શંભુના નામ-સંકીર્તન—આ બન્ને મનુષ્યોને કલ્પદ્રુમના રમ્ય ફળ સમાન ફળ આપે છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 33

कलौ दुर्मेधसां पुंसां धर्माचारोझ्झितात्मनाम् । हिताय विदधे शम्भुः पुराणाख्यं सुधारसम्

કલિયુગમાં દુર્મેધા અને ધર્માચારથી વિમુખ થયેલા લોકોના હિતાર્થે શંભુએ ‘પુરાણ’ નામે સુધારસ (અમૃતરસ) સ્થાપ્યો.

Verse 34

एकोऽजरामरस्याद्वै पिबन्नेवामृतं पुमान् । शम्भोः कथामृतापानात्कुलमेवाजरामरम्

શંભુની કથામૃતનું પાન કરવાથી મનુષ્ય જાણે અમૃત પી રહ્યો હોય તેમ જરા-મરણથી મુક્ત થાય છે; અને તે અમૃતકથા પીવાથી કુલ પણ જરા-મરણથી મુક્ત બને છે.

Verse 35

या गतिः पुण्यशीलानां यज्वनां च तपस्विनाम् । सा गतिस्सहसा तात पुराणश्रवणात्खलु

હે તાત, પુણ્યશીલ, યજ્ઞ કરનાર અને તપસ્વીઓને જે ગતિ મળે છે, એ જ ગતિ પુરાણ-શ્રવણથી તરત પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 36

ज्ञानवाप्तिर्यदा न स्याद्योगशास्त्राणि यत्नतः । अध्येतव्यानि पौराणं शास्त्रं श्रोतव्यमेव च

યોગશાસ્ત્રોમાં પ્રયત્ન છતાં જ્ઞાન ન મળે ત્યારે પુરાણશાસ્ત્રનું અધ્યયન કરવું જોઈએ અને તેનું શ્રવણ પણ અવશ્ય કરવું જોઈએ।

Verse 37

पापं संक्षीयते नित्यं धर्म्मश्चैव विवर्द्धते । पुराणश्रवणाज्ज्ञानी न संसारं प्रपद्यते

પુરાણનું નિત્ય શ્રવણ કરવાથી પાપ ક્ષીણ થાય છે અને ધર્મ વધે છે; આવા પુરાણ‑શ્રવણથી જ્ઞાની ફરી સંસારમાં પડતો નથી।

Verse 38

अतएव पुराणानि श्रोतव्यानि प्रयत्नतः । धर्मार्थकामलाभाय मोक्षमार्गाप्तये तथा

અતએવ પુરાણોનું શ્રદ્ધાપૂર્વક અને પ્રયત્નથી શ્રવણ કરવું જોઈએ—ધર્મ, અર્થ અને કામની સિદ્ધિ માટે તથા મોક્ષમાર્ગની પ્રાપ્તિ માટે પણ.

Verse 39

यज्ञैर्दानैस्तपोभिस्तु यत्फलं तीर्थसेवया । तत्फलम समवाप्नोति पुराणश्रवणान्नरः

યજ્ઞ, દાન, તપ અને તીર્થસેવા દ્વારા જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ મનુષ્ય પુરાણ-શ્રવણથી પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 40

न भवेयुः पुराणानि धर्ममार्गे क्षणानि तु । यद्यत्र यद्व्रती स्थाता चात्र पारत्रकी कथाम्

જો પુરાણો ન હોત, તો ધર્મમાર્ગ પર એક ક્ષણ પણ ટકવું શક્ય ન હોત. જ્યાં જ્યાં વ્રતધારી રહે છે, ત્યાં પુરાણોપદેશથી પરલોકસંબંધિત કથા સ્થાપિત થાય છે.

Verse 41

षड्विंशतिपुराणानां मध्येऽप्येकं शृणोति यः । पठेद्वा भक्तियुक्तस्तु स मुक्तो नात्र संशयः

છવ્વીસ પુરાણોમાંથી જે કોઈ એક પણ શ્રદ્ધાથી સાંભળે, અથવા ભક્તિયુક્ત થઈને વાંચે, તે નિશ્ચયે મુક્ત થાય છે—અહીં શંકા નથી।

Verse 42

अन्यो न दृष्टस्सुखदो हि मार्गः पुराणमार्गो हि सदा वरिष्ठः । शास्त्रं विना सर्वमिदं न भाति सूर्य्येण हीना इव जीवलोकाः

સાચું સુખ આપતો બીજો માર્ગ દેખાતો નથી; પુરાણમાર્ગ સદા શ્રેષ્ઠ છે. શાસ્ત્ર વિના આ બધું પ્રકાશિત થતું નથી—જેમ સૂર્ય વિના જીવલોકો।