नरकयातनावर्णनम् / Description of Hell-Torments for Specific Transgressions
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર ઉપદેશાત્મક રીતે નિર્ધારિત પાપો અનુસાર નરક-યાતનાઓનું વર્ણન કરે છે. મિથ્યા આગમ/ખોટા સિદ્ધાંતનો પ્રચાર, માતા-પિતા અને ગુરુનું કઠોર અપમાન, શિવસંબંધિત મંદિર-ઉદ્યાન, કૂવા, તળાવો વગેરે તથા બ્રાહ્મણ/પવિત્ર સ્થાનોને હાનિ પહોંચાડવી, અને મદ-કામથી પ્રેરિત જુગાર, વ્યભિચાર વગેરે દુરાચાર—આ પાપોની વર્ગીકરણરૂપે ચર્ચા થાય છે. દંડનું ચિત્રણ ન્યાયસંગત અને ભયપ્રદ છે—જીભ, મોં, કાન વગેરે અંગોને લક્ષ્ય કરીને તપ્ત ધાતુ, ખીલાં, ચકડી નાખનારા યંત્રો દ્વારા પીડા બતાવવામાં આવે છે. આથી વાણી-સંયમ, ગુરુ-સંતો પ્રત્યે આદર, શિવક્ષેત્રોની રક્ષા અને શુદ્ધ સિદ્ધાંત તથા સદાચાર શિવજ્ઞાન માટે પૂર્વશરત છે તે સ્થાપિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । मिथ्यागमं प्रवृत्तस्तु द्विजिह्वाख्ये च गच्छति । जिह्वार्द्धकोशविस्तीर्णहलैस्तीक्ष्णः प्रपीड्यते
સનત્કુમાર બોલ્યા—જે મિથ્યા-આગમમાં પ્રવૃત્ત થાય છે, તે ‘દ્વિજિહ્વા’ નામના નરકમાં જાય છે. ત્યાં અર્ધ-કોશ જેટલા પહોળા તીક્ષ્ણ હળોથી તેની જીભ દબાવી ચકડી નાખવામાં આવે છે.
Verse 2
निर्भर्त्सयति यः क्रूरो मातरं पितरं गुरुम् । विष्ठाभिः कृमिमिश्राभिर्मुखमापूर्य्य हन्यते
જે ક્રૂર માણસ માતા, પિતા અથવા ગુરુને ધિક્કારે છે, તેનું મોઢું કીડાં મિશ્રિત વિષ્ઠાથી ભરીને તેને મારી નાખવામાં આવે છે—આ જ તે પાપનું ભયાનક ફળ છે.
Verse 3
ये शिवायतनारामवापीकूपतडागकान् । विद्रवंति द्विजस्थानं नरास्तत्र रमंति च
જે પુરુષો શિવાલય સાથે જોડાયેલા બગીચા, વાપી, કૂવા, તળાવો અને તડાગો સ્થાપે અને તેમનું પાલન કરે—દ્વિજોના નિવાસયોગ્ય એવા પવિત્ર સ્થાને—તે પોતે ત્યાં આનંદિત રહી સમૃદ્ધિ પામે છે।
Verse 4
कामायोद्वर्तनाभ्यंग स्नानपानाम्बुभोजनम् । क्रीडनं मैथुनं द्यूतमाचरन्ति मदोद्धता
કામનાથી પ્રેરિત અને મદના અહંકારથી ઉન્મત્ત તેઓ ઉદ્વર્તન, અભ્યંગ, સ્નાન, પાન, જળ-ભોજન, ક્રીડા, મૈથુન અને જુગાર આચરે છે।
Verse 5
पेचिरे विविधैर्घेरैरिक्षुयंत्रादिपीडनैः । निरयाग्निषु पच्यंते यावदाभूतसंप्लवम्
તેઓ ઇક્ષુયંત્ર વગેરે ભયંકર યંત્રોમાં પીસાઈ જવા જેવી અનેક ઘોર યાતનાઓ ભોગવે છે. નરકની અગ્નિઓમાં તેઓ ભૂતસંપ્લવ (પ્રલય) સુધી તપાવવામાં આવે છે.
Verse 6
ये शृण्वंति सतां निंदां तेषां कर्णप्रपूरणम् । अग्निवर्णैरयःकीलैस्तप्तैस्ताम्रादिनिर्मितैः
જે સજ્જનોની નિંદા સાંભળે છે, તેમના કાન દંડરૂપે અગ્નિવર્ણ, તપ્ત લોખંડના કીલાઓથી—તાંબાં વગેરે ધાતુઓથી બનેલા—ભરી દેવામાં આવે છે.
Verse 7
पूर्वाकाराश्च पुरुषाः प्रज्वलन्ति समंततः । दुश्चारिणीं स्त्रियं गाढमालिंगंति रुदंति च
પૂર્વાકારવાળા પુરુષો સર્વત્ર પ્રજ્વલિત થાય છે; અને તે દુશ્ચારિણી સ્ત્રીને ઘાટું આલિંગન કરીને રડે પણ છે।
Verse 9
त्रपुसीसारकूटाद्भिः क्षीरेण च पुनःपुनः । सुतप्ततीक्ष्णतैलेन वज्रलेपेन वा पुनः
ત્રપુસી અને સારકના સાર/કાઢા તથા દૂધથી વારંવાર ઉપચાર કરવો; અથવા અત્યંત તપ્ત તીખા તેલથી, કે ફરી વજ્ર-લેપ (કઠોર જમતો લેપ)થી પણ।
Verse 10
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां नरकगतिभोगवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ભાગ ‘ઉમાસંહિતા’માં ‘નરકગતિભોગવર્ણન’ નામનો દસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 11
सर्वेन्द्रियाणामप्येवं क्रमात्पापेन यातनाः । भवंति घोराः प्रत्येकं शरीरेण कृतेन च
આ રીતે સર્વ ઇન્દ્રિયો માટે પણ ક્રમશઃ પાપથી ઉત્પન્ન યાતનાઓ થાય છે; શરીર દ્વારા કરેલા કર્મ અનુસાર પ્રત્યેક દંડ ઘોર બને છે.
Verse 12
स्पर्शदोषेण ये मूढास्स्पृशंति च परस्त्रियम् । तेषां करोऽग्निवर्णाभिः पांशुभिः पूर्य्यते भृशम्
સ્પર્શદોષથી જે મૂઢો પરસ્ત્રીને (અનુચિત રીતે) સ્પર્શ કરે છે, તેમના હાથ અગ્નિવર્ણ ભસ્મસદૃશ ધૂળથી અત્યંત ભરાઈ જાય છે—જાણે તે અપરાધની દાહક છાપ હોય.
Verse 13
तेषां क्षारादिभिस्सर्वैश्शरीरमनुलिप्यते । यातनाश्च महाकष्टास्सर्वेषु नरकेषु च
તેમનાં શરીરો ક્ષાર વગેરે દાહક પદાર્થોથી સર્વત્ર લેપાય છે; અને સર્વ નરકોમાં તેઓ અત્યંત ઘોર યાતનાઓ ભોગવે છે।
Verse 14
कुर्वन्ति पित्रोर्भृकुटिं करनेत्राणि ये नरा । वक्त्राणि तेषां सांतानि कीर्य्यंते शंकुभिर्दृढम्
જે પુરુષો માતા-પિતાની ભ્રુકુટી ચઢાવે છે અને તેમના કાન-નેત્રોને પીડા આપે છે, પરલોકમાં તેમના મોઢાં તીક્ષ્ણ શંકુઓથી દૃઢ રીતે ભેદવામાં આવે છે.
Verse 15
यैरिन्द्रियैर्नरा ये च कुर्वन्ति परस्त्रियम् । इन्द्रियाणि च तेषां वै विकुर्वंति तथैव च
જે પુરુષો જે ઇન્દ્રિયો દ્વારા પરસ્ત્રીનો અનુસરણ/સેવન કરે છે, તેમની એ જ ઇન્દ્રિયો પણ તેવી જ રીતે વિકૃત અને વિકારગ્રસ્ત બની જાય છે.
Verse 16
परदारांश्च पश्यन्ति लुब्धास्स्तब्धेन चक्षुषा । सूचीभिश्चाग्निवर्णाभिस्तेषां नेत्रप्रपूरणम्
જે લોભી પુરુષો પરસ્ત્રીને નિર્લજ્જ, કઠોર નજરે જુએ છે, તેમના નેત્રો અગ્નિવર્ણ સૂઈઓ જેવી શલાકાઓથી ભરાઈને ભેદવામાં આવે છે.
Verse 17
क्षाराद्यैश्च क्रमात्सर्वा इहैव यमयातनाः । भवंति मुनिशार्दूल सत्यंसत्यं न संशयः
ક્ષાર વગેરે પદાર્થોથી ક્રમશઃ યમની સર્વ યાતનાઓ આ જ જીવનમાં અનુભવાય છે. હે મુનિશાર્દૂલ, આ સત્ય છે—સત્ય જ છે—કોઈ સંશય નથી.
Verse 18
देवाग्निगुरुविप्रेभ्यश्चानिवेद्य प्रभुंजते । लोहकीलशतैस्तप्तैस्तज्जिह्वास्यं च पूर्य्यते
જે દેવો, અગ્નિ, ગુરુ અને બ્રાહ્મણોને પહેલાં નિવેદન કર્યા વિના ભોજન કરે છે, પરલોકમાં તેના મુખ અને જિહ્વામાં લાલચટ્ટા તપ્ત લોખંડના સૈંકડો કીલાં ભરીને ભેદવામાં આવે છે.
Verse 19
ये देवारामपुष्पाणि लोभात्संगृह्य पाणिना । जिघ्रंति च नरा भूयः शिरसा धारयंति च
જે મનુષ્યો લોભવશ દેવ-ઉદ્યાનનાં પુષ્પો હાથથી ભેગાં કરે છે, પછી વારંવાર તેને સૂંઘે છે અને શિરે પણ ધારણ કરે છે—તે પૂજાર્થ દ્રવ્યો પર સ્વામિત્વભાવ રાખે છે।
Verse 20
आपूर्य्यते शिरस्तेषां तप्तैर्लोहस्य शंकुभिः । नासिका वातिबहुलैस्ततः क्षारादिभिर्भृशम्
તેમનાં મસ્તક લાલગરમ લોખંડનાં શંકુઓથી બળપૂર્વક ભેદી ભરવામાં આવે છે; પછી પ્રચંડ વાયુપ્રવાહથી નાસિકાઓ ઉથલાવી, ક્ષાર આદિ દાહક દ્રવ્યો વડે અત્યંત પીડિત કરવામાં આવે છે।
Verse 21
ये निंदन्ति महात्मानं वाचकं धर्म्मदेशिकम् । देवाग्निगुरुभक्तांश्च धर्मशास्त्रं च शाश्वतम्
જે મહાત્મા ધર્મોપદેશક વાચકની નિંદા કરે છે, તેમજ દેવો, પવિત્ર અગ્નિ, ગુરુ, ભક્તો અને શાશ્વત ધર્મશાસ્ત્રનું અપમાન કરે છે—તે ઘોર આધ્યાત્મિક દોષમાં પડે છે।
Verse 22
तेषामुरसि कण्ठे च जिह्वायां दंतसन्धिषु । तालुन्योष्ठे नासिकायां मूर्ध्नि सर्वाङ्गसन्धिषु
તેમના ઉરસમાં અને કંઠમાં, જિહ્વામાં અને દાંતના સંધિ-સ્થાનોમાં; તાલુ અને ઓષ્ઠમાં, નાસિકામાં, મસ્તકશિખરે તથા શરીરના સર્વ સાંધાઓમાં।
Verse 23
अग्निवर्णास्तु तप्ताश्च त्रिशाखा लोहशंकवः । आखिद्यंते च बहुशः स्थानेष्वेतेषु मुद्गरैः
અગ્નિવર્ણ જેવા તેજસ્વી, તપ્ત અને ત્રિશાખા લોખંડનાં શંકુ—આ જ સ્થાનોમાં મુદ્ગરો (હથોડાં) વડે વારંવાર ઘૂસાડવામાં આવે છે।
Verse 24
ततः क्षारेण दीप्तेन पूर्यते हि समं ततः । यातनाश्च महत्यो वै शरीरस्याति सर्वतः
પછી તે દહકતા ક્ષારથી સર્વત્ર સમરૂપે ભરાઈ જાય છે; ત્યારથી જ શરીરના સર્વ ભાગમાં અત્યંત મહાયાતનાઓ ઊભી થાય છે.
Verse 25
अशेषनरकेष्वेव क्रमंति क्रमशः पुनः । ये गृह्णन्ति परद्रव्यं पद्भ्यां विप्रं स्पृशंति च
જે પરધન હરણ કરે છે અને જે પગથી બ્રાહ્મણને સ્પર્શ કરે છે—એવા લોકો ફરી ફરી ક્રમશઃ સર્વ નરકોમાં જાય છે.
Verse 26
शिवोपकरणं गां च ज्ञानादिलिखितं च यत् । हस्तपादादिभिस्तेषामापूर्य्यंते समंततः
શિવપૂજનનાં ઉપકરણો, ગાય, તથા જ્ઞાનાદિ લખાયેલું જે કંઈ હોય—તે બધું તેમના હાથ-પગ વગેરે અંગોથી ચારેય તરફથી ઢંકાઈને ભરાઈ જાય છે.
Verse 27
नरकेषु च सर्वेषु विचित्रा देहयातनाः । भवंति बहुशः कष्टाः पाणिपादसमुद्भवाः
સર્વ નરકોમાં દેહની વિચિત્ર યાતનાઓ થાય છે—વારંવાર—હાથ-પગમાંથી જ ઉપજેલા દુઃખદ કષ્ટો.
Verse 28
शिवायतनपर्य्यंते देवारामेषु कुत्रचित् । समुत्सृजंति ये पापाः पुरीषं मूत्रमेव च
શિવાલયની પરિસીમામાં તથા દેવારામોમાં ક્યાંય પણ જે પાપીઓ મલ-મૂત્રનો ત્યાગ કરે છે, તેઓ પ્રભુના ધામની પવિત્રતાનો ઘોર અપમાન કરે છે.
Verse 29
तेषां शिश्नं सवृषणं चूर्ण्यते लोहमुद्गरैः । सूचीभिरग्निवर्णाभिस्कथा त्वापूर्य्यते पुनः
તેમના જનન અંગોને અંડકોષ સહિત લોખંડના ગદાઓથી કચડી નાખવામાં આવે છે; અને ફરીથી અગ્નિ જેવી તપ્ત સોયથી તેમને વીંધવામાં અને ભરવામાં આવે છે।
Verse 30
ततः क्षारेण महता तीव्रेण च पुनः पुनः । द्रुतेन पूर्यते गाढं गुदे शिश्ने च देहिनः
ત્યારબાદ વારંવાર, એક શક્તિશાળી અને અત્યંત તીવ્ર ક્ષાર દ્વારા, તે દેહધારીના ગુદા અને લિંગને બળપૂર્વક ભરવામાં અને બાળવામાં આવે છે।
Verse 31
मनस्सर्वेन्द्रियाणां च यस्मा द्दुःखं प्रजायते । धने सत्यपि ये दानं न प्रयच्छंति तृष्णया
મન અને બધી ઇન્દ્રિયોમાંથી દુઃખ ઉત્પન્ન થાય છે. ધન હોવા છતાં જેઓ તૃષ્ણાને કારણે દાન આપતા નથી, તેઓ દુઃખમાં બંધાયેલા રહે છે।
Verse 32
अतिथिं चावमन्यते काले प्राप्ते गृहाश्रमे । तस्मात्ते दुष्कृतं प्राप्य गच्छंति निरयेऽशुचौ
ગૃહસ્થાશ્રમમાં યોગ્ય સમય આવ્યે જો કોઈ અતિથિનું અપમાન કરે છે, તો તે પાપ કર્મ પ્રાપ્ત કરીને જલ્દીથી અપવિત્ર નરકમાં જાય છે।
Verse 33
येऽन्नं दत्त्वा हि भुंजंति न श्वभ्यस्सह वायसैः । तेषां च विवृतं वक्त्रं कीलकद्वयताडितम्
જે લોકો અન્નદાન કરીને પછી પોતે ભોજન કરે છે અને કૂતરા તથા કાગડાં સાથે ભોજન વહેંચવા મજબૂર થતા નથી, તેમનું મુખ વિશાળ રીતે ખુલ્લું થાય છે—જાણે બે કીલાના પ્રહારથી ખુલ્યું હોય, ભોજન માટે નિર્વિઘ્ન અને સમર્થ।
Verse 34
कृमिभिः प्राणिभिश्चोग्रैर्लोहतुण्डैश्च वायसैः । उपद्रवैर्बहुविधैरुग्रैरंतः प्रपीड्यते
તે અંદરથી ઉગ્ર કૃમિઓ અને અન્ય ભયંકર પ્રાણીઓ તથા લોખંડ જેવી ચાંચવાળા કાગડાઓથી પીડાય છે; અનેક પ્રકારના ઘોર ઉપદ્રવો તેને આંતરિક રીતે સતાવે છે.
Verse 35
श्यामश्च शबलश्चैव यममार्गानुरोधकौ । यौ स्तस्ताभ्यां प्रयच्छामि तौ गृह्णीतामिमं बलिम्
‘શ્યામ’ અને ‘શબલ’—યમમાર્ગ પર જીવને દોરનાર તે બેને હું આ બલિ અર્પું છું; તે બંને આ અર્પણ સ્વીકારે.
Verse 36
ये वा वरुणवायव्या याम्या नैरृत्यवायसाः । वायसा पुण्यकर्माणस्ते प्रगृह्णंतु मे बलिम्
વરুণ અને વાયુની દિશાના, યમની દિશાના, તેમજ નૈઋત્ય દિશાના પુણ્યકર્મા કાગડાઓ—તે બધા મારી આ બલિ સ્વીકારે.
Verse 37
शिवामभ्यर्च्य यत्नेन हुत्वाग्नौ विधिपूर्वकम् । शैवैर्मन्त्रैर्बलिं ये च ददंते न च ते यमम्
જે ભક્તો યત્નપૂર્વક શિવા (દેવી)ની પૂજા કરીને, વિધિપૂર્વક અગ્નિમાં હવન કરે છે અને શૈવ મંત્રો સાથે બલિ અર્પે છે—તેઓ યમના વશમાં જતા નથી.
Verse 38
पश्यंति त्रिदिवं यांति तस्माद्दद्याद्दिनेदिने । मण्डलं चतुरस्रं तु कृत्वा गंधादिवासितम्
તેઓ દિવ્ય અવસ્થાનું દર્શન કરીને સ્વર્ગલોકોને પામે છે; તેથી રોજેરોજ અર્પણ કરવું જોઈએ. ચતુરસ્ર મંડળ બનાવી ગંધાદિ સુગંધોથી તેને સુવાસિત કરવું.
Verse 39
धन्वन्तर्यर्थमीशान्यां प्राच्यामिन्द्राय निःक्षिपेत् । याम्यां यमाय वारुण्यां सुदक्षोमाय दक्षिणे
ધન્વંતરીના આહ્વાનાર્થે ઈશાન ખૂણે અર્પણ સ્થાપવું; પૂર્વ દિશામાં ઇન્દ્ર માટે મૂકવું. દક્ષિણ દિશામાં યમ માટે, પશ્ચિમ (વારુણ) દિશામાં, તેમજ દક્ષિણમાં સુદક્ષોમા માટે પણ નિક્ષેપ કરવો.
Verse 40
पितृभ्यस्तु विनिक्षिप्य प्राच्यामर्यमणे ततः । धातुश्चैव विधातुश्च द्वारदेशे विनिःक्षिपेत्
પ્રથમ પિતૃઓ માટે અર્પણ મૂકી, ત્યારબાદ પૂર્વ દિશામાં આર્યમણ માટે મૂકવું. પછી દ્વારપ્રદેશે ધાતા અને વિધાતા માટે નિક્ષેપ કરવો.
Verse 41
श्वभ्यश्च श्वपतिभ्यश्च वयोभ्यो विक्षिपेद्धुवि । देवैः पितृमनुष्यैश्च प्रेतैर्भूतैस्सगुह्यकै
કૂતરા, કૂતરા-પાળકો અને પક્ષીઓથી દૂર, તેને જમીન પર વિખેરી/ફેંકી દેવું. જેથી દેવો, પિતૃઓ, મનુષ્યો, પ્રેત, ભૂત અને ગુહ્યકો—કોઈથી પણ તે અપવિત્ર ન થાય.
Verse 42
वयोभिः कृमिकीटैश्च गृहस्थश्चोपजीव्यते । स्वाहाकारः स्वधाकारो वषट्कारस्तृतीयकः
ગૃહસ્થ પક્ષીઓ તથા કૃમિ‑કીટોથી પણ જીવન નિર્વાહ પામે છે. ‘સ્વાહા’, ‘સ્વધા’ અને ત્રીજું ‘વષટ્’—આ યજ્ઞકર્મમાં પ્રયોગ થનારા પવિત્ર ઉચાર છે.
Verse 43
हंतकारस्तथैवान्यो धेन्वा स्तनचतुष्टयम् । स्वाहाकारं स्तनं देवास्स्वधां च पितरस्तथा
બીજું એક ઉચ્ચાર ‘હંત્કાર’ છે; અને ધેનુના ચાર સ્તન કહેવાય છે. દેવો ‘સ્વાહા’ રૂપ એક સ્તનથી, તથા પિતૃઓ ‘સ્વધા’ રૂપ બીજા સ્તનથી ભાગ ગ્રહણ કરે છે.
Verse 44
वषट्कारं तथैवान्ये देवा भूतेश्वरास्तथा । हंतकारं मनुष्याश्च पिबंति सततं स्त नम्
કેટલાક ‘વષટ્’કારનું પાન કરે છે; દેવો અને ભૂતેશ્વરો પણ તેમ જ. જ્યારે મનુષ્યો સતત ‘હંત’કાર નામના સ્તન-રસને પીતા રહે છે.
Verse 45
यस्त्वेतां मानवो धेनुं श्रद्धया ह्यनुपूर्विकाम् । करोति सततं काले साग्नित्वायोपकल्प्यते
જે મનુષ્ય આ ધેનુ-વ્રતને શ્રદ્ધાથી યથાક્રમે અને યોગ્ય કાળે સતત કરે છે, તે સાગ્નિત્વ માટે યોગ્ય બને છે—વિધિપૂર્વક શિવપૂજા તથા વૈદિક-શૈવ આચાર માટે સમર્થ થાય છે।
Verse 46
यस्तां जहाति वा स्वस्थस्तामिस्रे स तु मज्जति । तस्माद्दत्त्वा बलिं तेभ्यो द्वारस्थश्चिंतयेत्क्षणम्
જે સ્વસ્થ અને સમર્થ હોવા છતાં તે પવિત્ર આચારવિધિ ત્યજી દે છે, તે તામિસ્ર અંધકારમાં ડૂબે છે. તેથી તે ભૂતગણોને બલિ અર્પણ કરીને, દ્વારે ઊભા રહી ક્ષણમાત્ર સ્થિરચિત્તે શિવનું ધ્યાન કરવું।
Verse 47
क्षुधार्तमतिथिं सम्यगेकग्रामनिवासिनम् । भोजयेत्तं शुभान्नेन यथाशक्त्यात्मभोजनात्
ભૂખથી પીડિત અતિથિ—ખાસ કરીને એ જ ગામનો માનનીય નિવાસી—આવે તો તેને શુભ સાત્ત્વિક અન્નથી, પોતાની શક્તિ મુજબ, પોતાના ભોજનના ભાગમાંથી પણ ભોજન કરાવવું।
Verse 48
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमा दाय गच्छति
જેના ઘરેથી અતિથિ આશાભંગ થઈ પાછો ફરે છે, તે અતિથિ પોતાનું દુષ્કૃત્ય તેને આપી જાય છે અને તેના પુણ્યને લઈને ચાલ્યો જાય છે।
Verse 49
ततोऽन्नं प्रियमेवाश्नन्नरः शृंखलवान्पुनः । जिह्वावेगेन विद्धोत्र चिरं कालं स तिष्ठति
પછી માત્ર પ્રિય અન્ન જ ખાતો મનુષ્ય ફરી સાંકળોથી બંધાયેલો બને છે. જિહ્વાના વેગથી ઘાયલ થઈ અહીં લાંબા સમય સુધી અટવાય છે.
Verse 50
यतस्तं मांसमुद्धत्य तिलमात्रप्रमाणतः । खादितुं दीयते तेषां भित्त्वा चैव तु शोणितम्
ત્યાં તલમાત્ર ટુકડાં જેટલું માંસ ઉપાડી કાઢીને તેમને તે ખાવા દેવામાં આવે છે; અને લોહી પણ ભેદીને કાઢવામાં આવે છે.
Verse 51
निश्शेषतः कशाभिस्तु पीड्यते क्रमशः पुनः । बुभुक्षयातिकष्टं हि तथायाति पिपासया
પછી ક્રમશઃ તેને અવિરત ચાબુકોથી પીડવામાં આવે છે. ભૂખથી તે અતિ કષ્ટ ભોગવે છે અને એ જ રીતે તરસથી પણ વ્યથિત થાય છે.
Verse 52
एवमाद्या महाघोरा यातनाः पापकर्मणाम् । अंते यत्प्रतिपन्नं हि तत्संक्षेपेण संशृणु
આ રીતે પાપકર્મ કરનારાઓને મળતી આ પ્રારંભિક અત્યંત ભયંકર યાતનાઓ છે. હવે અંતે જે પ્રાપ્ત થાય છે તે સંક્ષેપમાં સાંભળો.
Verse 53
यः करोति महापापं धर्म्मं चरति वै लघु । धर्म्मं गुरुतरं वापि तथावस्थे तयोः शृणु
જે મહાપાપ કરે છે, છતાં થોડું ધર્મ આચરે છે—અથવા ક્યારેક વધુ ભારવાળો ધર્મકર્મ પણ કરે છે—એવી સ્થિતિમાં તે બંનેનું ફળ સાંભળો।
Verse 54
सुकृतस्य फलं नोक्तं गुरुपा पप्रभावतः । न मिनोति सुखं तत्र भोगैर्बहुभिरन्वितः
ઘોર પાપોના પ્રબળ પ્રભાવથી સુકૃતનું ફળ પ્રગટ થતું નથી. ત્યાં અનેક ભોગોથી યુક્ત હોવા છતાં મનુષ્યને સાચું, અક્ષુણ્ણ સુખ મળતું નથી.
Verse 55
तथोद्विग्नोतिसंतप्तो न भक्ष्यैर्मन्यते सुखम् । अभावादग्रतोऽन्यस्य प्रतिकल्पं दिनेदिने
આ રીતે ઉદ્વિગ્ન અને સંતપ્ત થઈ તે સ્વાદિષ્ટ ભોજનમાં પણ સુખ માનતો નથી; કારણ કે દિવસેદિવસ, પ્રતિપળ, જરૂરી વસ્તુનો અભાવ ભારની જેમ સામે ઊભો રહે છે.
Verse 56
पुमान्यो गुरुधर्म्माऽपि सोपवासो यथा गृही । वित्तवान्न विजानाति पीडां नियमसंस्थितः
નિયમમાં સ્થિત મનુષ્ય—ગુરુએ ઉપદેશેલા ધર્મો પાળીને ઉપવાસ કરતો હોવા છતાં—કઠોર વ્રતબંધનમાં રહેલા વ્યક્તિની પીડા સાચે સમજતો નથી; જેમ ધનવાન ગૃહસ્થ કષ્ટને નથી સમજતો.
Verse 57
तानि पापानि घोराणि संति यैश्च नरो भुवि । शतधा भेदमाप्नोति गिरिर्वज्रहतो यथा
જે પાપો અત્યંત ઘોર છે, તેનાથી ધરતી પર મનુષ્ય સો ભાગે વિખૂટો પડે છે—જેમ વજ્રાઘાતથી પર્વત ફાટી જાય।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter advances a theological-ethical argument: karmic law is precise and speech/actions against dharma—especially false teachings, abuse of elders, saint-blame, and desecration of Śiva’s sacred works—generate correspondingly precise naraka consequences.
The anatomically focused punishments symbolically map sin to the instrument of transgression: the tongue for false teaching, the mouth for abusive speech, and the ears for taking in sat-nindā. The imagery encodes a discipline of vāg (speech), śravaṇa (hearing), and saṅga (association) as prerequisites for Śaiva purity and higher realization.
No distinct iconographic manifestation is foregrounded in the sampled material; Śiva appears primarily as the sacral center whose abodes (āyatana), groves, and waterworks are protected by dharmic sanction, reinforcing Śiva’s role as moral governor and refuge rather than as a narrated form (svarūpa).