पार्वतीवाक्यं—शिवस्य परब्रह्मत्व-निरूपणम् (Pārvatī’s Discourse: Establishing Śiva as Parabrahman)

Verse 1

पार्वत्युवाच । एतावद्धि मया ज्ञातं कश्चिदन्योयमागतः । इदानीं सकलं ज्ञातमवध्यस्त्वम्विशेषतः

પાર્વતીએ કહ્યું—એટલું જ મને જાણ હતું કે કોઈ બીજો અહીં આવ્યો છે; પરંતુ હવે બધું સ્પષ્ટ થયું—વિશેષ કરીને તું અવધ્ય, અજેય છે।

Verse 2

त्वयोक्तं विदितं देव तदलीकं न चान्यथा । यदि त्वयोदितं स्याद्वै विरुद्धं नोच्यते त्वया

હે દેવ, તમે કહેલું સત્ય તરીકે જ વિદિત છે—તે અસત્ય નથી, અન્યથા પણ નથી. જો કંઈ વિરુદ્ધ હોત, તો તમે તે ઉચ્ચારતાં જ ન હોત।

Verse 3

कदाचिद्दृश्यते तादृक् वेषधारी महेश्वरः । स्वलीलया परब्रह्म स्वरागोपात्तविग्रहः

ક્યારેક મહેશ્વર એવો જ વેષ ધારણ કરીને દર્શન આપે છે. તે પરબ્રહ્મ પોતાની લીલાથી, પોતાની સ્વેચ્છા અને આનંદ મુજબ, પ્રગટ વિગ્રહ ધારણ કરે છે.

Verse 4

ब्रह्मचारिस्वरूपेण प्रतारयितुमुद्यतः । आगतश्छलसंयुक्तं वचोवादीः कुयुक्तितः

બ્રહ્મચારીનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને, તેને છેતરવા ઉદ્યત થઈ તે આવ્યો. હૃદયમાં છલ રાખીને, કુયુક્તિથી ગૂંથેલા વચનો બોલ્યો.

Verse 5

शंकरस्य स्वरूपं तु जानामि सुविशेषतः । शिवतत्त्वमतो वच्मि सुविचार्य्य यथार्हतः

શંકરના સ્વરૂપને હું વિશેષ રીતે સ્પષ્ટ જાણું છું. તેથી યોગ્ય વિચાર કરીને, યથાર્થ રીતે હવે હું શિવતત્ત્વનું વર્ણન કરીશ.

Verse 6

वस्तुतो निर्गुणो ब्रह्म सगुणः कारणेन सः । कुतो जातिर्भवेत्तस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः

વાસ્તવમાં બ્રહ્મ નિર્ગુણ છે; કારણરૂપે તેને સગુણ કહેવાય છે. જે નિર્ગુણ થઈ પણ ગુણોના આધાર છે, તેને જન્મ ક્યાંથી થાય?

Verse 7

स सर्वासां हि विद्यानामधिष्ठानं सदाशिवः । किं तस्य विद्यया कार्य्यं पूर्णस्य परमात्मनः

બધી વિદ્યાઓનો અધિષ્ઠાન સદાશિવ છે. જે પૂર્ણ પરમાત્મા છે, તેને સાધનરૂપ વિદ્યાની શું જરૂર?

Verse 8

वेदा उच्छ्वासरूपेण पुरा दत्ताश्च विष्णवे । शंभुना तेन कल्पादौ तत्समः कोऽस्ति सुप्रभुः

પ્રાચીન કાળે શંભુના ઉચ્છ્વાસરૂપ વેદો વિષ્ણુને અપાયા. તેથી કલ્પના આરંભે તે સુપ્રભુ શંભુ સમાન કોણ છે?

Verse 9

सर्वेषामादिभूतस्य वयोमानं कुतस्ततः । प्रकृतिस्तु ततो जाता किं शक्तेस्तस्य कारणम्

જે સર્વનો આદિભૂત છે, તેના વયનું પ્રમાણ ક્યાંથી આવે? અને જો પ્રકૃતિ તેનીમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાય, તો તેની શક્તિનું કારણ શું?

Verse 10

ये भजंति च तं प्रीत्या शक्तीशं शंकरं सदा । तस्मै शक्तित्रयं शंभुः स ददाति सदाव्ययम्

જે પ્રેમભક્તિથી સદા શક્તીશ શંકર—શંભુ—નું ભજન કરે છે, તેમને શંભુ ત્રિવિધ શક્તિ આપે છે, જે સદૈવ અવિનાશી અને શાશ્વત છે.

Verse 11

तस्यैव भजनाज्जीवो मृत्युं जयति निर्भयः । तस्मान्मृत्युंजयन्नाम प्रसिद्धम्भुवनत्रये

માત્ર તેમના ભજનથી જીવ નિર્ભય બની મૃત્યુને જીતે છે; તેથી તેઓ ત્રિભુવનમાં ‘મૃત્યુંજય’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 12

तस्यैव पक्षपातेन विष्णुर्विष्णुत्वमाप्नुयात् । ब्रह्मत्वं च यथा ब्रह्मा देवा देवत्वमेव च

માત્ર તેમની કૃપાથી વિષ્ણુ વિષ્ણુત્વને પામે છે; તેવી જ રીતે બ્રહ્મા બ્રહ્મત્વને અને દેવો પોતાનું દેવત્વ પામે છે।

Verse 13

दर्शनार्थं शिवस्यादौ यथा गच्छति देवराट् । भूतादयस्तत्परस्य द्वारपालाश्शिवस्य तु

જેમ દેવરાજ આરંભે શિવના દર્શનાર્થે જાય છે, તેમ ભૂતાદિ પરિચારકો શિવમાં તત્પર રહી શિવના દ્વારપાલ બની સેવા કરે છે।

Verse 14

दण्डैश्च मुकुटं विद्धं मृष्टं भवति सर्वतः । किं तस्य बहुपक्षेण स्वयमेव महाप्रभुः

દંડોથી આઘાતિત અને વિદ્ધ થયેલું મુકુટ સર્વ તરફથી ચમકી ને મસૃણ બને છે. તો તેમાં બહુ પક્ષ-વિતર્ક શા માટે? સ્વયં મહાપ્રભુ જ પ્રમાણ છે।

Verse 15

कल्याणरूपिणस्तस्य सेवयेह न किं भवेत् । किं न्यूनं तस्य देवस्य मामिच्छति सदाशिवः

જેનુ સ્વરૂપ જ કલ્યાણ છે, તેની સેવા કરવાથી અહીં કયું શુભ ફળ ન થાય? તે દેવમાં શું ઉણપ છે કે સદાશિવ મને ઇચ્છે?

Verse 16

सप्तजन्मदरिद्रः स्यात्सेवेन्नो यदि शंकरम् । तस्यैतत्सेवनाल्लोको लक्ष्मीः स्यादनपायिनी

જે શંકરની સેવા-પૂજા કરતો નથી, તે સાત જન્મ સુધી પણ દરિદ્ર રહે છે. પરંતુ તેમની આ સેવાને કારણે લક્ષ્મી અચલ બની કદી દૂર થતી નથી.

Verse 17

यदग्रे सिद्धयोष्टौ च नित्यं नृत्यंति तोषितुम् । अवाङ्मुखास्सदा तत्र तद्धितं दुर्ल्लभं कुतः

જેનાં સમક્ષ અષ્ટ સિદ્ધિઓ પણ તેમને પ્રસન્ન કરવા નિત્ય નૃત્ય કરે છે અને સદા નમ્રમુખ રહે છે—તેમણે આપેલું પરમ હિત કેવી રીતે દુર્લભ થાય?

Verse 18

यद्यस्य मंगालानीह सेवते शंकरस्य न । यथापि मंगलन्तस्य स्मरणादेव जायते

અહીં કોઈ શંકર સંબંધિત મંગલ આચરણો ન કરે તોય, તે મંગલમય પ્રભુનું સ્મરણ માત્રથી જ તેના માટે મંગલ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 19

यस्य पूजाप्रभावेण कामास्सिद्ध्यन्ति सर्वशः । कुतो विकारस्तस्यास्ति निर्विकारस्य सर्वदा

જેનાં પૂજાપ્રભાવથી સર્વ કામનાઓ સર્વ રીતે સિદ્ધ થાય છે, તે સદા નિર્વિકાર પરમેશ્વરમાં પછી વિકૃતિ કે દોષ કેવી રીતે હોઈ શકે?

Verse 20

शिवेति मंगलन्नाम मुखे यस्य निरन्तरम् । तस्यैव दर्शनादन्ये पवित्रास्संति सर्वदा

જેનાં મુખ પર ‘શિવ’ એવું મંગલ નામ સતત રહે છે, એવા ભક્તના માત્ર દર્શનથી જ અન્ય લોકો પણ સદાય પવિત્ર થાય છે।

Verse 21

यद्यपूतम्भवेद्भस्म चितायाश्च त्वयोदितम् । नित्यमस्यांगगं देवैश्शिरोभिर्द्धार्यते कथम्

જો, તું કહ્યા મુજબ, ચિતાની ભસ્મ અપૂત હોય, તો દેવો તેને નિત્ય પોતાના અંગો પર—વિશેષ કરીને શિરે—કેવી રીતે ધારણ કરે છે?

Verse 22

यो देवो जगतां कर्ता भर्ता हर्ता गुणान्वितः । निर्गुणश्शिवसंज्ञश्च स विज्ञेयः कथम्भवेत्

જે દેવ જગતનો કર્તા, ભર્તા અને હર્તા છે, ગુણોથી યુક્ત હોવા છતાં નિર્ગુણ છે, અને ‘શિવ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે—તેને તત્ત્વતઃ કેવી રીતે જાણવો?

Verse 23

अगुणं ब्रह्मणो रूपं शिवस्य परमात्मनः । तत्कथं हि विजानन्ति त्वादृशास्तद्बहिर्मुखाः

પરમાત્મા શિવનું સ્વરૂપ નિર્ગુણ બ્રહ્મ છે. તો પછી તે તત્ત્વથી બહિર્મુખ એવા તમારાં જેવા લોકો તેને સાચે કેવી રીતે જાણી શકે?

Verse 24

दुराचाराश्च पापाश्च देवेभ्यस्ते विनिर्गताः । तत्त्वं ते नैव जानन्ति शिवस्यागुणरूपिणः

દુરાચારીઓ અને પાપીઓ—દેવોમાંથી ઉત્પન્ન થયાં હોવા છતાં—નિર્ગુણ સ્વરૂપ શિવના તત્ત્વને કદી પણ જાણતા નથી.

Verse 25

शिवनिन्दां करोतीह तत्त्वमज्ञाय यः पुमान् । आजन्मसंचितं पुण्यं भस्मीभवति तस्य तत्

જે મનુષ્ય શિવતત્ત્વને ન જાણીને અહીં શિવની નિંદા કરે છે, તેનું જન્મથી સંગ્રહિત પુણ્ય ભસ્મ થઈ જાય છે.

Verse 26

त्वया निंदा कृता यात्र हरस्यामित तेजसः । त्वत्पूजा च कृता यन्मे तस्मात्पापम्भजाम्यहम्

તમે ત્યાં અમિત તેજવાળા હરાની નિંદા કરી છે, અને તમે મારી પણ પૂજા કરી છે—એથી તે પાપનો ભાગ હું સ્વીકારું છું।

Verse 27

शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा सचेलं स्नानमाचरेत् । शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा प्रायश्चितं समाचरेत्

શિવદ્વેષીને જોઈને વસ્ત્રসহિત સ્નાન કરવું જોઈએ; અને શિવદ્વેષીને જોઈને વિધિપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્ત પણ કરવું જોઈએ.

Verse 28

रे रे दुष्ट त्वया चोक्तमहं जानामि शंकरम् । निश्चयेन न विज्ञातश्शिव एव सनातनः

અરે અરે દુષ્ટ! તું કહે છે—‘હું શંકરને જાણું છું’; પરંતુ નિશ્ચયે તું સનાતન શિવને જાણ્યો નથી—એ જ એક સનાતન પ્રભુ છે.

Verse 29

यथा तथा भवेद्रुद्रो यथा वा बहुरूपवान् । ममाभीष्टतमो नित्यं निर्विकारी सतां प्रियः

રુદ્ર જેમ પણ હોય—આ રીતે કે તે રીતે, અથવા બહુરૂપે—તે સદા મારો પરમ પ્રિય છે; તે નિર્વિકારી છે અને સત્પુરુષોને નિત્ય પ્રિય છે.

Verse 30

विष्णुर्ब्रह्मापि न समस्तस्य क्वापि महात्मनः । कुतोऽन्ये निर्जराद्याश्च कालाधीनास्सदैवतम्

વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા પણ કોઈ રીતે તે સર્વસમાવેશક પરમ મહાત્મા નથી. તો પછી અન્ય દેવો—‘અમર’ કહેવાતા પણ—પોતાના દેવત્વ સહિત સદા કાળાધીન જ છે.

Verse 31

इति बुध्या समालोक्य स्वया सत्या सुतत्त्वतः । शिवार्थं वनमागत्य करोमि विपुलं तपः

આ રીતે પોતાની સત્ય બુદ્ધિથી યથાર્થ તત્ત્વને નિહાળી, શિવપ્રાપ્તિ માટે તે વનમાં આવી અને વિશાળ તપ કર્યું.

Verse 32

स एव परमेशानस्सर्वेशो भक्तवत्सलः । संप्राप्तुम्मेऽभिलाषो हि दीनानुग्रहकारकम्

એ જ પરમેશાન, સર્વેશ્વર, ભક્તવત્સલ છે. દીન-દુઃખિત પર કૃપા કરનાર તે શિવને પ્રાપ્ત કરવાની મારી તીવ્ર અભિલાષા છે.

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिजा सा हि गिरीश्वरसुता मुने । विरराम शिवं दध्यो निर्विकारेण चेतसा

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુને! આમ કહી ગિરીશ્વરની પુત્રી ગિરિજાએ મૌન ધારણ કર્યું અને નિર્વિકાર સ્થિર ચિત્તથી શિવનું ધ્યાન કર્યું.

Verse 34

तदाकर्ण्य वचो देव्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः । पुनर्वचनमाख्यातुं यावदेव प्रचक्रमे

દેવીના વચન સાંભળી તે બ્રહ્મચારી દ્વિજ તરત જ ફરી પોતાનું ઉત્તર કહેવા માટે પ્રવૃત્ત થયો.

Verse 35

उवाच गिरिजा तावत्स्वसखीं विजयां द्रुतम् । शिव सक्तमनोवृत्तिश्शिवनिंदापराङ्मुखी

ત્યારે ગિરિજાએ પોતાની સખી વિજયાને તરત કહ્યું—તેનું મન સંપૂર્ણ શિવમાં આસક્ત હતું અને શિવનિંદાથી તે વિમુખ હતી.

Verse 36

गिरिजोवाच । वारणीयः प्रयत्नेन सख्ययं हि द्विजाधमः । पुनर्वक्तुमनाश्चैव शिवनिंदां करिष्यति

ગિરિજાએ કહ્યું—હે સખી, આ અધમ દ્વિજને પ્રયત્નપૂર્વક રોકવો જોઈએ; તે ઝઘડામાં તત્પર છે. ફરી બોલવાની ઇચ્છાથી તે શિવનિંદા કરશે.

Verse 37

न केवलम्भवेत्पापं निन्दां कर्तुश्शिवस्य हि । यो वै शृणोति तन्निन्दां पापभाक् स भवेदिह

માત્ર શિવની નિંદા કરનારને જ પાપ લાગતું નથી; જે તે નિંદા સાંભળે છે તે પણ આ જ જીવનમાં તે પાપનો ભાગી બને છે।

Verse 38

शिवनिन्दाकरो वध्यस्सर्वथा शिवकिंकरैः । ब्राह्मणश्चेत्स वै त्याज्यो गन्तव्यं तत्स्थलाद्द्रुतम्

શિવની નિંદા કરનાર શિવના કિંકરો દ્વારા સર્વ રીતે દંડનીય છે. તે બ્રાહ્મણ હોય તોય ત્યાજ્ય છે; અને તે સ્થાનથી તુરંત દૂર જવું જોઈએ।

Verse 39

अयं दुष्टः पुनर्निन्दां करिष्यति शिवस्य हि । ब्राह्मणत्वादवध्यश्चैत्त्याज्योऽदृश्यश्च सर्वथा

આ દુષ્ટ ફરી શિવની નિંદા કરશે. પરંતુ બ્રાહ્મણત્વથી તે વધ્ય નથી; તેથી તેને સર્વથા ત્યજી, દરેક રીતે દૂર—અદૃશ્ય—રાખવો જોઈએ।

Verse 40

हित्वैतत्स्थलमद्येव यास्यामोऽन्यत्र मा चिरम् । यथा संभाषणं न स्यादनेनाऽविदुषा पुनः

“આજેજ આ સ્થળ છોડીને, વિલંબ વિના અન્યત્ર જઈએ, જેથી આ અજ્ઞાની સાથે ફરી વાતચીત ન કરવી પડે.”

Verse 41

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा चोमया यावत्पादमुत्क्षिप्यते मुने । असौ तावच्छिवस्साक्षादालंबे प्रियया स्वयम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનિ, ઉમાએ એમ કહી પગ ઉઠાવવાનો જ પ્રયત્ન કર્યો, તે જ ક્ષણે સాక్షાત્ ભગવાન શિવ સ્વયં પોતાની પ્રિયાનો આધાર બન્યા।

Verse 42

कृत्वा स्वरूपं सुभगं शिवाध्यानं यथा तथा । दर्शयित्वा शिवायै तामुवाचावाङ्मुखीं शिवः

શિવે શિવધ્યાનને અનુરૂપ અતિ મંગલ અને સુંદર સ્વરૂપ ધારણ કરીને તે સ્વરૂપ શિવા (પાર્વતી)ને દર્શાવ્યું; પછી લજ્જાથી મુખ નમાવેલી તેણીને શિવ બોલ્યા।

Verse 43

शिव उवाच । कुत्र यास्यसि मां हित्वा न त्वं त्याज्या मया पुनः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि नादेयम्विद्यते तव

શિવ બોલ્યા—મને છોડીને ક્યાં જશો? હવે તને હું ફરી કદી ત્યજીશ નહીં. હું પ્રસન્ન છું—વર માગ; તારા માટે અદેય એવું કંઈ નથી।

Verse 44

अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः क्रीत एव ते । क्रीतोऽस्मि तवसौन्दर्यात्क्षणमेकं युगाय ते

આજથી હું તારો દાસ—તારા માટે કરેલા તપથી જાણે તારા દ્વારા ખરીદાયેલો. તારા સૌંદર્યથી મોહીત થઈ હું ‘ક્રીત’ થયો છું; તારી સાથેનો એક ક્ષણ પણ મને યુગ સમાન લાગે છે।

Verse 45

त्यज्यतां च त्वया लज्जा मम पत्नी सनातनी । गिरिजे त्वं हि सद्बुध्या विचारय महेश्वरि

હે ગિરિજે, તું આ લાજ ત્યજી દે. તું મારી સનાતન પત્ની છે. હે મહેશ્વરી, તારી સદ્બુદ્ધિથી આ વિષયને સારી રીતે વિચાર.

Verse 46

मया परीक्षितासि त्वं बहुधा दृढमानसे । तत्क्षमस्वापराधम्मे लोकलीलानुसारिणः

હે દૃઢમનવાળી, મેં તને અનેક રીતે પરખી છે. તેથી લોકલીલા અનુસાર વર્તનાર મારા આ અપરાધને ક્ષમા કર.

Verse 47

न त्वादृशीम्प्रणयिनीं पश्यामि च त्रिलोकके । सर्वथाहं तवाधीनस्स्वकामः पूर्य्यतां शिवे

ત્રિલોકમાં તારા જેવી પ્રણયિની મને ક્યાંય દેખાતી નથી. હું સર્વથા તારા અધિન છું; તેથી હે શિવે, મારી અભીષ્ટ ઇચ્છા પૂર્ણ થાઓ.

Verse 48

एहि प्रिये मत्सकाशं पत्नी त्वं मे वरस्तव । त्वया साकं द्रुतं यास्ये स्वगृहम्पर्वत्तोत्तमम्

આવો પ્રિયે, મારી પાસે આવો. તું મારી પત્ની છે અને તારો વર દાન થયો છે. તારી સાથે હું ઝડપથી આપણા પોતાના ભવ્ય ગૃહ—ઉત્તમ પર્વત—પર જઈશ.

Verse 49

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते देवदेवेन पार्वती मुदमाप सा । तपोजातं तु यत्कष्टं तज्जहौ च पुरातनम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—દેવોના દેવએ આમ કહ્યે પાર્વતી આનંદથી ભરાઈ ગઈ. અને તપસ્યાથી ઉપજેલું જે જૂનું કષ્ટ હતું, તે તેણે ત્યારે જ ત્યજી દીધું.

Verse 50

सर्वः श्रमो विनष्टोभूत्स त्यास्तु मुनिसत्तम । फले जाते श्रमः पूर्वो जन्तोर्नाशमवाप्नुयात्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ સત્ય છે—ફળ પ્રાપ્ત થતાં જ પૂર્વનો સર્વ શ્રમ જાણે નષ્ટ થઈ જાય છે; પરિણામ પ્રગટ થતાં જીવનું પહેલાનું કષ્ટ ઓસરિ જાય છે.