वसन्त-प्रभावः तथा काम-उद्दीपन-वर्णनम् | Spring’s Influence and the Arousal of Kāma

Verse 1

अचेतसामपि तदा कामासक्तिरभून्मुने । सुचेतासां हि जीवानां सेति किं वर्ण्यते कथा

હે મુને! તે સમયે અચેતસમાન લોકોને પણ કામાસક્તિ થઈ; તો સુચેતન જીવોનાં વિષયમાં વધુ શું કહેવાય—આ કથા કેવી રીતે વર્ણવાય?

Verse 2

वसंतस्य च यो धर्म्मः प्रससार स सर्वतः । तपस्थाने महेशस्यौषधिप्रस्थे मुनीश्वर

હે મુનીશ્વર! વસંતનો સ્વભાવ સર્વત્ર પ્રસરી ગયો; વિશેષ કરીને મહેશના તપઃસ્થાન ઔષધિપ્રસ્થમાં।

Verse 3

वनानि च प्रफुल्लानि पादपानां महामुने । आसन्विशेषतस्तत्र तत्प्रभावान्मुनीश्वर

હે મહામુને, મુનીશ્વર! તે પ્રભાવથી ત્યાંનાં વનો વિશેષ રીતે પ્રફુલ્લિત બન્યાં; વૃક્ષો અને લતાઓ સર્વત્ર ફૂલ્યાં।

Verse 4

पुष्पाणि सहकाराणामशोकवनिकासु वै । विरेजुस्सुस्मरोद्दीपकाराणि सुरभीण्यपि

અશોક વાટિકાઓમાં સહકાર (આંબા)નાં પુષ્પો સુગંધિત થઈ ઝળહળ્યાં અને તે સુકુમાર સ્મર (કામ)ને ઉદ્દીપિત કરનારાં બન્યાં।

Verse 5

कैरवाणि च पुष्पाणि भ्रमराकलितानि च । बभूबुर्मदनावेशकराणि च विशेषतः

ભમરાઓથી ઘેરાયેલા શ્વેત કૈરવ (કુમુદ) પુષ્પો વિશેષ કરીને હૃદયોમાં મદનાવેશ જગાવનારાં બન્યાં।

Verse 6

सकामोद्दीपनकरं कोकिलाकलकूजितम् । आसीदति सुरम्यं हि मनोहरमतिप्रियम्

કોકિલાઓનું મધુર કલકૂજન કામભાવ ઉદ્દીપક હતું; તે દૃશ્ય અતિ સૂરમ્ય, મનોહર અને દર્શને અતિ પ્રિય હતું।

Verse 7

भ्रमराणां तथा शब्दा विविधा अभवन्मुने । मनोहराश्च सर्वेषां कामोद्दीपकरा अपि

હે મુને, ભમરાઓના વિવિધ પ્રકારના ગુંજનધ્વનિ થયા; તે સર્વને મનોહર અને કામભાવ ઉદ્દીપક પણ હતા।

Verse 8

चंद्रस्य विशदा कांतिर्विकीर्णा हि समंतत । कामिनां कामिनीनां च दूतिका इव साभवत्

ચંદ્રની નિર્મળ તેજસ્વી કાંતિ સર્વ દિશામાં ફેલાઈ; તે કામી અને કામિનીઓ માટે જાણે દૂતિકા બની।

Verse 9

मानिनां प्रेरणायासीत्तत्काले कालदीपिका । मारुतश्च सुखः साधो ववौ विरहिणोऽप्रियः

તે સમયે માનિનોને પ્રેરવા માટે જાણે ‘કાલદીપિકા’ પ્રગટ થઈ; હે સાધુ, જે પવન અન્યને સુખદ હતો, તે વિરહીઓને અપ્રિય લાગ્યો।

Verse 10

एवं वसंतविस्तारो मदनावेशकारकः । वनौकसां तदा तत्र मुनीनां दुस्सहोऽत्यभूत्

આ રીતે વસંતનો વિસ્તાર થયો, જે મદનનો આવેશ જગાડનાર હતો. ત્યારે ત્યાં વનવાસી મુનિઓ માટે તેને સહન કરવું અત્યંત દુષ્કર બની ગયું.

Verse 12

एवं चकार स मधुस्स्वप्रभावं सुदुस्सहम् । सर्वेषा चैव जीवानां कामोद्दीपनकारकः

આ રીતે મધુ પોતાના સ્વપ્રભાવથી અત્યંત દુર્દમ બની ગયો અને સર્વ જીવોમાં કામને ઉદ્દીપિત કરનાર કારણ બન્યો.

Verse 13

अकालनिमितं तात मधोर्वीक्ष्य हरस्तदा । आश्चर्य्यं परमं मेने स्वलीलात्ततनुः प्रभुः

હે તાત! મધુમાં તે અકાળ નિમિત્ત જોઈ હરે તેને પરમ આશ્ચર્ય માન્યું. સ્વલીલાથી જ તનુ ધારણ કરનાર પ્રભુએ તેને પોતાની લીલાનું જ ચિહ્ન ગણ્યું.

Verse 14

अथ लीलाकरस्तत्र तपः परमदुष्करम् । तताप स वशीशो हि हरो दुःखहरः प्रभुः

પછી ત્યાં જ લીલાકાર પ્રભુએ પરમ દુષ્કર તપ શરૂ કર્યું. સર્વને વશ કરનાર, દુઃખહર હર પ્રભુએ તીવ્ર તપ આચર્યું.

Verse 15

वसंते प्रसृते तत्र कामो रतिसमन्वितः । चूतं बाणं समाकृष्य स्थितस्तद्वामपार्श्वतः

વસંત સર્વત્ર પ્રસરી ગયો ત્યારે, રતિસહિત કામદેવે આંબાની મંજરીનો બાણ ખેંચી પ્રભુના ડાબા પાર्श્વે ઊભો રહ્યો.

Verse 16

स्वप्रभावं वितस्तार मोहयन्सकलाञ्जनान् । रत्यायुक्तं तदा कामं दृष्ट्वा को वा न मोहितः

ત્યારે રતિ સાથે યુક્ત કામદેવે પોતાનો પ્રભાવ વિસ્તારી સર્વને મોહિત કર્યા। તે સ્થિતિમાં કામને જોઈને કોણ મોહિત ન થાય?

Verse 17

एवं प्रवृत्तसुरतौ शृंगारोऽपि गणैस्सह । हावभावयुतस्तत्र प्रविवेश हरांतिकम्

આ રીતે તેમના પ્રેમસંયોગ દરમિયાન, ગણો સહિત શૃંગારદેવ પણ હાવભાવ અને રતિચેષ્ટાઓથી યુક્ત થઈ ત્યાં હરપ્રભુના સાન્નિધ્યમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 18

मदनः प्रकटस्तत्र न्यवसच्चित्तगो बहिः । न दृष्टवांस्तदा शंभोश्छिद्रं येन प्रविश्यते

ત્યાં મદન પ્રગટ થયો, છતાં બહાર જ સ્થિર રહ્યો, મનમાં જ વિચરતો રહ્યો; કારણ કે તે સમયે શંભુમાં પ્રવેશ માટે કોઈ છિદ્ર તેને દેખાયું નહીં।

Verse 19

यदा चाप्राप्तविवरस्तस्मिन्योगिवरे स्मरः । महादेवस्तदा सोऽभून्महाभयविमोहितः

જ્યારે તે શ્રેષ્ઠ યોગીમાં સ્મરને કોઈ વિવર મળ્યો નહીં, ત્યારે જ મહાદેવ મહાભયથી વ્યાકુળ થઈ મોહગ્રસ્ત બન્યા।

Verse 20

ज्वलज्ज्वालाग्निसंकाशं भालनेत्रसमन्वितम् । ध्यानस्थं शंकरं को वा समासादयितुं क्षमः

જે જ્વલંત અગ્નિની જ્વાળાઓ સમાન તેજસ્વી, ભાલનેત્રથી યુક્ત અને ધ્યાનસ્થ છે—એવા શંકરને નજીક જવા કોણ સમર્થ છે?

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे तत्र सखीभ्यां संयुता शिवा । जगाम शिवपूजार्थं नीत्वा पुष्पाण्यनेकशः

એ જ સમયે ત્યાં શિવા (પાર્વતી) પોતાની બે સખીઓ સાથે અનેક પુષ્પો લઈને ભગવાન શિવની પૂજા માટે ગઈ।

Verse 22

पृथिव्यां यादृशं लोकैस्सौंदर्यं वर्ण्यते महत् । तत्सर्वमधिकं तस्यां पार्वत्यामस्ति निश्चितम्

પૃથ્વી પર લોકો જે મહાન સૌંદર્યનું વર્ણન કરે છે, તે સર્વ નિશ્ચયે પાર્વતીમાં છે—અને તેનાથી પણ અધિક।

Verse 23

आर्तवाणि सुपुष्पाणि धृतानि च तया यदा । तत्सौंदर्यं कथं वर्ण्यमपि वर्षशतैरपि

જ્યારે તેણે ઋતુપ્રસૂત સુપુષ્પો પોતાના હાથમાં ધારણ કર્યા, ત્યારે તે સૌંદર્યનું વર્ણન કેવી રીતે થાય? સો વરસે પણ નહીં।

Verse 24

यदा शिवसमीपे तु गता सा पर्वतात्मजा । तदैव शंकरो ध्यानं त्यक्त्वा क्षणमवस्थितः

જ્યારે પર્વતાત્મજા પાર્વતી શિવની નજીક ગઈ, ત્યારે શંકરે તરત જ ધ્યાન છોડીને એક ક્ષણ સ્થિર રહી ગયા।

Verse 25

तच्छिद्रं प्राप्य मदनः प्रथमं हर्षणेन तु । बाणेन हर्षयामास पार्श्वस्थं चन्द्रशेखरम्

તે અવકાશ મેળવી મદને પ્રથમ આનંદ ઉત્પન્ન કરનાર બાણથી નજીક ઊભેલા ચન્દ્રશેખર (શિવ)ને હર્ષિત કરવા પ્રયત્ન કર્યો.

Verse 26

शृंगारैश्च तदा भावैस्सहिता पार्वती हरम् । जगाम कामसाहाय्ये मुने सुरभिणा सह

હે મુને, ત્યારે શૃંગાર અલંકારોથી સજ્જ અને કોમળ પ્રેમભાવોથી યુક્ત પાર્વતી, કામના સહાયથી, સુરભિ સાથે હર (શિવ) પાસે ગઈ.

Verse 27

तदेवाकृष्य तच्चापं रुच्यर्थं शूलधारिणः । द्रुतं पुष्पशरं तस्मै स्मरोऽमुंचत्सुसंयतः

એ જ ધનુષ ખેંચી, શૂલધારી (શિવ)માં રતિ જગાવવા માટે, સુસંયમી સ્મરે ઝડપથી તેમના પર પુષ્પશર છોડ્યો.

Verse 28

यथा निरंतरं नित्यमागच्छति तथा शिवम् । तन्नमस्कृत्य तत्पूजां कृत्वा तत्पुरतः स्थिता

જેમ તેઓ (શિવ) સતત અને નિત્ય આવતાં, તેમ તે શિવ પાસે પહોંચી; તેમને નમસ્કાર કરીને, તેમની પૂજા કરીને, તે તેમના સમક્ષ ઊભી રહી.

Verse 29

सा दृष्टा पार्वती तत्र प्रभुणा गिरिशेन हि । विवृण्वती तदांगानि स्त्रीस्वभावात्सुलज्जया

ત્યાં પ્રભુ ગિરીશ (શિવ)એ પાર્વતીને જોઈ. સ્ત્રીસ્વભાવની કોમળ લજ્જાથી તેણીએ પોતાના અંગો ગોઠવી સંકોચથી ઢાંકી લીધાં.

Verse 30

सुसंस्मृत्य वरं तस्या विधिदत्तं पुरा प्रभुः । शिवोपि वर्णयामास तदंगानि मुदा मुने

હે મુને, પૂર્વે વિધાતા બ્રહ્માએ તેણીને આપેલો વર સારી રીતે સ્મરીને, પ્રભુ શિવ પણ આનંદથી તેના અંગોપાંગ (વિશેષ પાસાં) વર્ણવવા લાગ્યા।

Verse 31

शिव उवाच । कि मुखं किं शशांकश्च किं नेत्रे चोत्पले च किम् । भ्रुकुट्यौ धनुषी चैते कंदर्पस्य महात्मनः

શિવ બોલ્યા— ‘મુખ શું અને ચંદ્ર શું? નેત્ર શું અને કમળ શું? આ બે ધનુષાકાર ભ્રૂઓ તો મહાત્મા કંદર્પના ધનુષ છે.’

Verse 32

अधरः किं च बिंबं किं किं नासा शुकचंचुका । किं स्वरः कोकिलालापः किं मध्यं चाथ वेदिका

‘તેના અધર શું—બિંબફળ સમાન છે શું? તેની નાસિકા શું—શુક (પોપટ)ની ચાંચ જેવી છે શું? તેનો સ્વર શું—કોકિલનો આલાપ છે શું? અને તેની કટિ શું—પવિત્ર વેદિકા જેવી છે શું?’

Verse 33

किं गतिर्वर्ण्यते ह्यस्याः किं रूपं वर्ण्यते मुहुः । पुष्पाणि किं च वर्ण्यंते वस्त्राणि च तथा पुनः

તેની ચાલનું સાચું વર્ણન કેવી રીતે થાય? તેના રૂપનું વારંવાર વર્ણન પણ કેવી રીતે પૂરતું થાય? તેના પુષ્પાભૂષણો અને તેમ જ તેના વસ્ત્રો—આ બધાનું ફરી ફરી વર્ણન કેવી રીતે કરાય?

Verse 34

लालित्यं चारु यत्सृष्टौ तदेकत्र विनिर्मितम् । सर्वथा रमणीयानि सर्वांगानि न संशयः

સૃષ્ટિમાં જે લાલિત્ય અને સૌંદર્ય છે તે જાણે એક જ સ્થાને એકત્ર ઘડી મૂકાયું હોય. તેના સર્વ અંગો સર્વથા રમણીય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 35

अहो धन्यतरा चेयं पार्वत्यद्भुतरूपिणी । एतत्समा न त्रैलोक्ये नारी कापि सुरूपिणी

અહો! અદ્ભુતરૂપિણી એવી આ પાર્વતી કેટલી ધન્ય છે. ત્રિલોકમાં તેની સમાન એવી પરમસુંદર બીજી કોઈ સ્ત્રી નથી।

Verse 36

सुलावण्यानिधिश्चेयमद्भुतांगानि बिभ्रती । विमोहिनी मुनीनां च महासुखविवर्द्धिनी

આ સુલાવણ્યની નિધિ છે, અદ્ભુત અંગો ધારણ કરનારી. મુનિઓને પણ મોહી શકે એવી, અને મહાસુખ વધારનારી છે।

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वर्णयित्वा तु तदंगानि मुहुर्मुहुः । विधिदत्तवराध्यासाद्धरस्तु विरराम ह

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે તેના અંગોનું વારંવાર વર્ણન કરીને, વિધિ (બ્રહ્મા) દ્વારા દત્ત વર પર મન લગાવેલા હર (શિવ) ત્યારબાદ વિરામ પામ્યા।

Verse 38

हस्तं वस्त्रांतरे यावदचालयत शंकरः । स्त्रीस्वभावाच्च सा तत्र लज्जिता दूरतो गता

શંકરે વસ્ત્રના વાળમાં હાથ હલાવ્યો તેટલામાં, સ્ત્રીસ્વભાવથી તે ક્ષણે લજ્જિત થઈ દૂર હટી ગઈ।

Verse 39

विवृण्वती निजांगानि पश्यंती च मुहुर्मुहुः । सुवीक्षणैर्महामोदात्सुस्मिताभूच्छिवा मुने

હે મુને, શિવા (પાર્વતી) વારંવાર પોતાના અંગો પ્રગટ કરતી અને ફરી ફરી કોમળ, દીર્ઘ દૃષ્ટિ નાખતી, મહાન આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ સુમધુર સ્મિતવાળી બની।

Verse 40

एवं चेष्टां तदा दृष्ट्वा शंभुर्मोहमुपागतः । उवाच वचनं चैवं महालीलो महेश्वरः

એવી તેની ચેષ્ટા જોઈ શંભુ ક્ષણમાત્ર મોહમાં પડ્યા; પછી મહાલીલાધર મહેશ્વરે આ વચન કહ્યું.

Verse 41

अस्या दर्शनमात्रेण महानंदो भवत्यलम् । यदालिंगनमेनस्याः कुर्य्यां किन्तु ततस्सुखम्

એના માત્ર દર્શનથી જ મહાનંદ થાય છે—એટલું જ પૂરતું; જો હું એને આલિંગન કરું તો પછી કેટલું અપાર સુખ થશે!

Verse 42

क्षणमात्रं विचार्य्येत्थं संपूज्य गिरिजां ततः । प्रबुद्धस्य महायोगी सुविरक्तो जगाविति

આ રીતે ક્ષણમાત્ર વિચાર કરીને, પછી ગિરિજાનું વિધિવત્ પૂજન કરી, પ્રબુદ્ધ મહાયોગી—અતિ વિરક્ત—એમ બોલ્યા.

Verse 43

किं जातं चरितं चित्रं किमहं मोहमागतः । कामेन विकृतश्चाद्य भूत्वापि प्रभुरीश्वरः

મારેમાં આ કેવું વિચિત્ર વર્તન જન્મ્યું? હું મોહમાં કેવી રીતે પડ્યો? પ્રભુ અને ઈશ્વર હોવા છતાં આજે કામથી વિકૃત થયો છું.

Verse 44

ईश्वरोहं यदीच्छेयं परांगस्पर्शनं खलु । तर्हि कोऽन्योऽक्षमः क्षुद्रः किं किं नैव करिष्यति

જો હું—ઈશ્વર થઈને—પરદેહ-સ્પર્શની ઇચ્છા કરું, તો પછી કયો ક્ષુદ્ર અને અશક્ત માણસ સંયમ રાખશે? તે શું શું નહીં કરે?

Verse 45

एवं वैराग्यमासाद्य पर्य्यंकासादनं च तत् । वारयामास सर्वात्मा परेशः किं पतेदिह

આ રીતે વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરીને અને શય્યા પર શયન કરવાના સમાન તે નિશ્ચયને ધારણ કરીને, સર્વાત્મા પરમેશ્વર શિવે તેને અટકાવ્યું—વિચાર્યું, “આ અહીં કેમ પડીને વિનાશ પામે?”