Rig Veda 9.68.4 — Mandala 9, Sukta 68, Mantra 4

Sukta 9.68

Devata: Soma Pavamāna

Chandas: Trishtubh (probable; requires verification)

Samhita Patha (Devanagari)

स मातरा विचरन्वाजयन्नपः प्र मेधिरः स्वधया पिन्वते पदम् । अंशुर्यवेन पिपिशे यतो नृभिः सं जामिभिर्नसते रक्षते शिरः ॥

Transliteration

sá mā́tarā vicáran vājáyan ápaḥ prá médhiraḥ svadháyā pinvate padám | aṃśúr yávena pipiśe yató nṛ́bhiḥ sáṃ jāmíbhir násate rákṣate śíraḥ ||

Translation

બે માતાઓ વચ્ચે વિચરતો, અપઃ (જળો)ને વૃદ્ધિ તરફ દોડાવતો, તે મેધિર (વિદ્વાન) સ્વધા (પોતાના નિયમ/સ્વભાવ)થી પદ (સ્થાન)ને ભરપૂર કરે છે. અંશુ (કિરણ) યવ (ધાન્ય) સાથે પીસાય છે; પછી નરો (મનુષ્યો) અને જામિભિઃ (સગા-સમાન શક્તિઓ) સાથે તે લક્ષ્યે પહોંચે છે અને શિરઃ (શિખર/મસ્તક)—ચેતનાનું શિખર—ની રક્ષા કરે છે.

Word by Word

• सः: he (that one)
• सः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• मातरौ: the two mothers
• मातरौ: कर्म
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)

• विचरन्: moving about, roaming
• विचरन्: कर्तृ (विशेषणरूपेण)
• Type: Verb (participle)
• Root: चर् (धातु) + वि- (उपसर्ग) → विचर्

• वाजयन्: strengthening/impelling (to victory), making vigorous
• वाजयन्: कर्तृ (विशेषणरूपेण)
• Type: Verb (participle)
• Root: वाजय् (नामधातु/धातु) < वाज (प्रातिपदिक)

• अपः: the waters
• अपः: कर्म
• Type: Noun
• Root: अप् (प्रातिपदिक)

• प्र: forth, forward
• प्र: —
• Type: Indeclinable
• Root: प्र (उपसर्ग/निपात)

• मेधिरः: wise, intelligent
• मेधिरः: कर्तृ (विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: मेधिर (प्रातिपदिक) < मेधा

• स्वधया: by (his) own power/impulse; by svadhā
• स्वधया: करण
• Type: Noun
• Root: स्वधा (प्रातिपदिक)

• पिन्वते: swells, makes flow, sets in motion
• पिन्वते: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: पिव्/पि (धातु; Vedic pinv-) → पिन्व्

• पदम्: the step/track/place
• पदम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)

• अंशुः: the Soma-stalk/beam (Soma)
• अंशुः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: अंशु (प्रातिपदिक)

• यवेन: with barley
• यवेन: करण
• Type: Noun
• Root: यव (प्रातिपदिक)

• पिपिशे: has been crushed/ground
• पिपिशे: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: पिष् (धातु) → पिपिष् (परिपूर्ण/तीव्र)

• यतः: from where; whence
• यतः: अपादान
• Type: Indeclinable
• Root: यतस् (अव्यय/सम्बन्ध-प्रातिपदिक)

• नृभिः: by men
• नृभिः: करण
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)

• सम्: together, completely
• सम्: —
• Type: Indeclinable
• Root: सम् (उपसर्ग/निपात)

• जामिभिः: with kinsmen/kinsfolk
• जामिभिः: करण
• Type: Noun
• Root: जामि (प्रातिपदिक)

• नसते: approaches, attains, comes into contact
• नसते: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: नस् (धातु; Vedic nas- ‘to approach/attain/help’)

• रक्षते: protects, guards
• रक्षते: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)

• शिरः: the head
• शिरः: कर्म
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)