
Sukta 8.4
Kaṇva (Kaṇva lineage; Kaṇvāḥ)
Triṣṭubh (probable; needs verification)
ઇન્દ્રને અર્પિત આ સ્તુતિ દેવને સર્વ દિશાઓમાંથી બોલાવે છે, સોમપિષણના યજ્ઞસ્થળે તે ઝડપથી આવે એવી વિનંતી કરે છે, અને અવરોધોને તોડી વિજય મેળવનાર તરીકે તેની પ્રશંસા કરે છે. તેમાં યજ્ઞની તાત્કાલિકતા (અધ્વર્યুকে સોમરસ વહેવા પ્રેરવું) અને વૃત્રહંતા તરીકે ઇન્દ્રની વૈશ્વિક ભૂમિકા એકસાથે ગૂંથાયેલી છે. અંતે સમૃદ્ધિના ચિત્રણ સાથે સ્તુતિ પૂર્ણ થાય છે—જાણે સ્થિર થયેલી પ્રકૃતિશક્તિઓ પણ વૃદ્ધિ ‘વહેંચી’ રહી હોય તેમ દેખાય છે.
Mantra 1
यदिन्द्र प्रागपागुदङ्न्यग्वा हूयसे नृभिः । सिमा पुरू नृषूतो अस्यानवेऽसि प्रशर्ध तुर्वशे ॥
હે ઇન્દ્ર, જો તને પૂર્વથી કે પશ્ચિમથી, ઉપરથી કે નીચેથી મનુષ્યો બોલાવે, તો પણ તું જ—ઘણો-એક—નૃ-સૂત (માનવીય તેજમાંથી જન્મેલો) છે. આ સાધક માટે વિજયી દબાણરૂપે આગળ ધસી આવ; તુર્વશ માટે જીતાડનાર શક્તિ બનીને પ્રચંડ રીતે પ્રગટ થા.
Mantra 2
यद्वा रुमे रुशमे श्यावके कृप इन्द्र मादयसे सचा । कण्वासस्त्वा ब्रह्मभिः स्तोमवाहस इन्द्रा यच्छन्त्या गहि ॥
હે ઇન્દ્ર, તું રૂમ, રુશમ, શ્યાવક, કૃપ—એ સૌની સાથે સંગમાં આનંદ માણે તો પણ, કણ્વો તને બ્રહ્મ (મંત્ર) અને સ્તોમ લઈને અહીં ખેંચે છે. હે ઇન્દ્ર, આવ—અમારા પ્રેરિત વચનો જ તારો રથ છે.
Mantra 3
यथा गौरो अपा कृतं तृष्यन्नेत्यवेरिणम् । आपित्वे नः प्रपित्वे तूयमा गहि कण्वेषु सु सचा पिब ॥
જેમ તરસેલો ગૌર (ફિક્કો-સુવર્ણ) તૈયાર કરેલા જળ તરફ, અવિરિણ (અનવરત) પ્રવાહ તરફ દોડી જાય—તેમ જ અમારી પાસે, અમારી પૂર્ણ મુલાકાતમાં, તું ઝડપથી આવ. કણ્વોમાં સઘન સખ્યતાથી પાન કર; આંતરિક આનંદ તૃપ્ત થાઓ.
Mantra 4
मन्दन्तु त्वा मघवन्निन्द्रेन्दवो राधोदेयाय सुन्वते । आमुष्या सोममपिबश्चमू सुतं ज्येष्ठं तद्दधिषे सहः ॥
હે મઘવન ઇન્દ્ર, સોમના બિંદુઓ તને આનંદિત કરે—સુત કરનારને સમૃદ્ધિ આપનાર તું. અમુષ્ય (પ્રાચીન આદર્શ)નો તે સોમ તું ચમૂમાં સુત થયેલો પીધો—જ્યેષ્ઠ; તેનાથી તું તારા અંદર વિજયી બળ સ્થાપે છે.
Mantra 5
प्र चक्रे सहसा सहो बभञ्ज मन्युमोजसा । विश्वे त इन्द्र पृतनायवो यहो नि वृक्षा इव येमिरे ॥
તમે બળથી બળને પ્રવર્તાવ્યું; ઓજસથી ઉથલાવનાર ક્રોધને તોડી નાખ્યો. હે ઇન્દ્ર, તારા સર્વ યુદ્ધકામી શત્રુઓ તારા વિજયી પ્રહાર સામે—વૃક્ષો કપાઈ પડે તેમ—ઢળી પડે છે.
Mantra 6
सहस्रेणेव सचते यवीयुधा यस्त आनळुपस्तुतिम् । पुत्रं प्रावर्गं कृणुते सुवीर्ये दाश्नोति नमउक्तिभिः ॥
જે તને જાણે હજાર યુવાન શસ્ત્રો સાથે સાથ આપે તેમ અનુસરે, અને નજીકની સ્તુતિથી તને સ્પર્શે—તે સુવીર્યના ક્ષેત્રમાં આગેવાન પરિણામરૂપ પુત્રને ઘડે; નમ્ર વચન-ઉક્તિઓથી તે પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરે છે.
Mantra 7
मा भेम मा श्रमिष्मोग्रस्य सख्ये तव । महत्ते वृष्णो अभिचक्ष्यं कृतं पश्येम तुर्वशं यदुम् ॥
મા ભય કરીએ; તારા ઉગ્ર સખ્યમાં અમે થાકી ન જઈએ. હે વીર્યવાન વૃષણ! તારો મહાન કૃત્ય—અંતર્દૃષ્ટિમાં પ્રગટ થયેલું—અમે નિહાળીએ; (અમારી તરફ) તુર્વશ અને યદુને જીતાવી લાવેલું.
Mantra 8
सव्यामनु स्फिग्यं वावसे वृषा न दानो अस्य रोषति । मध्वा सम्पृक्ताः सारघेण धेनवस्तूयमेहि द्रवा पिब ॥
ડાબી દિશામાં ફૂલતું સમૃદ્ધિ-પ્રવાહ ગતિ પામે છે; વૃષભ સમો તેની દાનધારા આનંદિત ઉછાળે વહે છે. મધુ અને સારથી સંમિશ્રિત આ રસધારાઓ—હે પૂર્ણતાની ધેનુઓ—ઝડપે આવો; અહીં દોડો, પીવો.
Mantra 9
अश्वी रथी सुरूप इद्गोमाँ इदिन्द्र ते सखा । श्वात्रभाजा वयसा सचते सदा चन्द्रो याति सभामुप ॥
અશ્વવાળો, રથવાળો, સુરૂપ, તેજસ્વી ગૌસમૃદ્ધિથી યુક્ત—હે ઇન્દ્ર, એવો છે તારો સખા. શૌર્યના ભાગીદાર બની, જીવન-વૃદ્ધિથી તે સદા સંગ કરે છે; સદૈવ ચંદ્ર સમો તેજસ્વી બની, સભા તરફ ઊંચે જાય છે.
Mantra 10
ऋश्यो न तृष्यन्नवपानमा गहि पिबा सोमं वशाँ अनु । निमेघमानो मघवन्दिवेदिव ओजिष्ठं दधिषे सहः ॥
ઋષિ-મૃગ સમ તરસતો, પાનપાત્ર તરફ આવ; જે ઇચ્છા તને ખેંચે છે તેના અનુસાર સોમ પિ. હે મઘવન, અંતરમાં સંકોચિત થઈ, દિવસે દિવસે તું સર્વોત્કૃષ્ટ બળ—સહસ—સ્થાપે છે.
Mantra 11
अध्वर्यो द्रावया त्वं सोममिन्द्रः पिपासति । उप नूनं युयुजे वृषणा हरी आ च जगाम वृत्रहा ॥
હે અધ્વર્યુ, સોમને વહેવા દે; ઇન્દ્રને તેની તરસ છે. હવે તેણે પોતાના બે બળવાન હરિ અશ્વોને જોડ્યા છે; વૃત્રહા નજીક આવી પહોંચ્યો છે.
Mantra 12
स्वयं चित्स मन्यते दाशुरिर्जनो यत्रा सोमस्य तृम्पसि । इदं ते अन्नं युज्यं समुक्षितं तस्येहि प्र द्रवा पिब ॥
દાતા પોતે પણ એમ જ માને છે: જ્યાં તું સોમથી તૃપ્ત થાય છે. આ તારો યોગ્ય અન્ન છે—સુપ્રક્ષાલિત, સુસંસ્કૃત; તેની પાસે આવ—આગળ ધસી જા અને પિ.
Mantra 13
रथेष्ठायाध्वर्यवः सोममिन्द्राय सोतन । अधि ब्रध्नस्याद्रयो वि चक्षते सुन्वन्तो दाश्वध्वरम् ॥
હે અધ્વર્યુઓ, રથમાર્ગ પર અડગ રહેનારા ઇન્દ્ર માટે સોમ દબાવો. તેજસ્વી આધાર પર દબાણ-પથ્થરો કાર્યરત દેખાય છે; યજ્ઞ અર્પણ કરનારા સોમપાવકો અધ્વરને પ્રગટ કરે છે.
Mantra 14
उप ब्रध्नं वावाता वृषणा हरी इन्द्रमपसु वक्षतः । अर्वाञ्चं त्वा सप्तयोऽध्वरश्रियो वहन्तु सवनेदुप ॥
દિપ્તિમાન બ્રધ્ન પાસે બે બળવાન હરિ અશ્વો ફૂંકતા-ફૂંકતા ઇન્દ્રને અપ્સુ—જળોમાંથી—પાર લઈ જાય છે. દરેક સવનમાં યજ્ઞશ્રીરૂપ સાત શક્તિઓ તમને અમારી તરફ અહીં વહન કરે.
Mantra 15
प्र पूषणं वृणीमहे युज्याय पुरूवसुम् । स शक्र शिक्ष पुरुहूत नो धिया तुजे राये विमोचन ॥
અમે આગળ પુષણને પસંદ કરીએ છીએ—યોજનયોગ્ય, બહુવિધ વસુથી સમૃદ્ધ. હે શક્ર, હે પુરુહૂત, ધિયા દ્વારા અમને શિક્ષા આપો; હે વિમોચન, તુજ પ્રેરિત રાય અને પૂર્ણતા માટે.
Mantra 16
सं नः शिशीहि भुरिजोरिव क्षुरं रास्व रायो विमोचन । त्वे तन्नः सुवेदमुस्रियं वसु यं त्वं हिनोषि मर्त्यम् ॥
અમને એકસાથે તીક્ષ્ણ કર, જેમ ચામડાકારના હાથમાં ક્ષુરા (રેઝર) તીક્ષ્ણ થાય; હે વિમોચન, અમને સમૃદ્ધિનું ધન અર્પ. તારા અંદર તે સુસાધ્ય, ઉષસ્-સમાન પ્રભાતી વસુ છે—જેને તું મર્ત્યમાં પ્રેરિત કરે છે.
Mantra 17
वेमि त्वा पूषन्नृञ्जसे वेमि स्तोतव आघृणे । न तस्य वेम्यरणं हि तद्वसो स्तुषे पज्राय साम्ने ॥
હે પૂષન, તારી ઋજુ ગતિમાં, તારા માર્ગદર્શનમાં હું તને જાણું છું; હે આઘૃણે (ઉષ્મ-પ્રભાસ્વી), તારી સ્તુતિ કરવી હું જાણું છું. તારા એ વૈભવની સીમા હું જાણતો નથી; તેથી પજ્રના દૃઢ સામ્નમાં હું તારી સ્તુતિ ગાઉં છું.
Mantra 18
परा गावो यवसं कच्चिदाघृणे नित्यं रेक्णो अमर्त्य । अस्माकं पूषन्नविता शिवो भव मंहिष्ठो वाजसातये ॥
ભલે ગાવો (કિરણો) યવસના ચરાગાહ તરફ દૂર જઈ પડે, હે આઘૃણે, હે અમર્ત્ય, તારો રેકણ (ધન-સમૃદ્ધિ) સદા અચલ રહે છે. હે પૂષન, અમારા માટે શિવ અવિતા (કલ્યાણકારી રક્ષક) થા; વાજસાતિ—બળની સમૃદ્ધિ જીતવા—માટે સર્વાધિક દાતા થા.
Mantra 19
स्थूरं राधः शताश्वं कुरुङ्गस्य दिविष्टिषु । राज्ञस्त्वेषस्य सुभगस्य रातिषु तुर्वशेष्वमन्महि ॥
કુરુઙ્ગના દિવ્ય પ્રયત્નોમાં—શત અશ્વોથી સમૃદ્ધ, સ્થિર અને ઘન રાધસ્ (દાન-સમૃદ્ધિ)—અમે ઓળખી મનમાં ધારણ કર્યું છે; ત્વેષ (ઉત્સાહી) અને સુભગ રાજાના દાનોમાં, તુર્વશોમાં થતી રાતિઓ (ઉદાર ભેટો)માં અમે તેને સ્મરીએ છીએ.
Mantra 20
धीभिः सातानि काण्वस्य वाजिनः प्रियमेधैरभिद्युभिः । षष्टिं सहस्रानु निर्मजामजे निर्यूथानि गवामृषिः ॥
ધી-પ્રેરિત વિચારો દ્વારા, કાણ્વના વિજય-લાભો દ્વારા—વાજિન (બળવાન) એવા, પ્રિયમેધ (પ્રિય-મેધાવિ) અને અભિદ્યુ (દિવ્યને જીતનાર) શક્તિઓ દ્વારા—અમે ક્રમશઃ સાઠ હજારને બહાર ખેંચી લઈએ છીએ; ઋષિ ગવાં નિર્યૂથાનિ—ગૌઓના ઝુંડ (કિરણ-ધેનુઓ)—છુપાવમાંથી પ્રગટ કરે છે.
Mantra 21
वृक्षाश्चिन्मे अभिपित्वे अरारणुः । गां भजन्त मेहनाश्वं भजन्त मेहना ॥
મારા અભિપિત્વે—આંતરિક નિવાસમાં—વૃક્ષો સુધી (સ્થિર શક્તિઓ) પણ મને પ્રતિસાદ આપ્યા છે; તેઓ મને ગાં (કિરણ-ધેનુ) વહેંચે છે, તેઓ મને અશ્વ (બળ) વહેંચે છે—વૃદ્ધિ આપનાર દાતાઓ.
Indra is summoned universally—called from every direction—affirming that no matter where he is, he hears the human invocation.
The hymn intensifies into ritual action: the Soma is to be made to flow because Indra thirsts; his swift approach and warlike readiness are emphasized through the image of yoked steeds and heroic epithets.
Indra’s near arrival as Vṛtra-slayer, converging cosmic victory (over the coverer) with the immediate sacrificial moment (Soma offered now).
The hymn settles into the language of increase and distribution—wealth, cattle, and horse-power—suggesting a world reordered by Indra’s presence where even nature participates in bestowing prosperity.
यदिन्द्र प्रागपागुदङ्न्यग्वा हूयसे नृभिः । सिमा पुरू नृषूतो अस्यानवेऽसि प्रशर्ध तुर्वशे ॥vṛtrahā
mehanā
It is an invocation of Indra to come quickly to the Soma sacrifice, praised as the obstacle-slayer who brings victory and material increase like cattle and horses.
Because the hymn is tied to the Soma-pressing ritual: the Adhvaryu’s action of pressing and letting Soma run is the moment that draws Indra near, since Indra is said to thirst for Soma.
In Vedic language, cows and horses symbolize wealth, light, and strength; the hymn asks that Indra’s presence convert the sacrifice into tangible prosperity and sustained power for the worshipper and community.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.