Rig Veda 3.3.6: Mandala 3, Sukta 3, Mantra 6

Sukta 3.3

Rishi: Viśvāmitra Gāthina

Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Samhita Patha (Devanagari)

अग्निर्देवेभिर्मनुषश्च जन्तुभिस्तन्वानो यज्ञं पुरुपेशसं धिया । रथीरन्तरीयते साधदिष्टिभिर्जीरो दमूना अभिशस्तिचातनः ॥

Transliteration

agnír devébhir mánuṣaś ca jantúbhis tanvānáḥ yajñáṃ puru-péśasaṃ dhiyā́ | rathī́r antár īyate sā́dhadiṣṭi-bhir jīró damū́nā abhiśasti-cā́tanaḥ ||

Translation

અગ્નિ દેવો સાથે, મનુષ્યો તથા સર્વ પ્રાણીઓ સાથે, ધી (પ્રેરિત બુદ્ધિ) દ્વારા યજ્ઞને વિસ્તારે છે, તેને બહુરૂપ અને સમૃદ્ધ આકાર આપે છે. રથીની જેમ તે અંદરથી ગતિ કરે છે—સિદ્ધિદાયક કર્મોથી; નિવાસમાં ઝડપી એવો દમૂના, શત્રુના અભિશસ્તિ (દુષ્ટ આરોપ/આક્રમણ)ને દૂર હાંકે છે.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• अग्निः: Agni (the fire-god)
• अग्निः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: अग्नि- (प्रातिपदिक)

• देवेभिः: with the gods
• देवेभिः: सह/साधन (करण-भावः; ‘with’)
• Type: Noun
• Root: देव- (प्रातिपदिक)

• मनुष्यैः: with men (humans)
• मनुष्यैः: सह/साधन (करण-भावः; ‘with’)
• Type: Noun
• Root: मनुष्य- (प्रातिपदिक)

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च

• जन्तुभिः: with living beings/creatures
• जन्तुभिः: सह/साधन (करण-भावः; ‘with’)
• Type: Noun
• Root: जन्तु- (प्रातिपदिक)

• तन्वानः: spreading/expanding
• तन्वानः: कर्तृ (अग्निः) विशेषण
• Type: Verb (Participle)
• Root: √तन् (तनु)

• यज्ञम्: the sacrifice
• यज्ञम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: यज्ञ- (प्रातिपदिक)

• पुरुपेशसम्: of many adornments/with much beauty
• पुरुपेशसम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: पुरु- + पेशस्- (प्रातिपदिक; समास)

• धिया: by insight/with thought (devotion)
• धिया: करण
• Type: Noun
• Root: धि- (प्रातिपदिक)

• रथीः: the charioteer/rider
• रथीः: कर्तृ (अग्निः) विशेषण
• Type: Noun/Adjective
• Root: रथिन्- (प्रातिपदिक)

• अन्तरीयते: moves in-between / passes through
• अन्तरीयते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: अन्तर् + √इ (इण्) / वैदिक प्रयोग: ‘अन्तरीयते’

• साधदिष्टिभिः: with successful/fulfilling offerings (rites)
• साधदिष्टिभिः: करण
• Type: Noun (instrumental plural)
• Root: साधदिष्टि- (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि/तत्पुरुष-समास, वैदिक)

• जीरः: swift/quick
• जीरः: कर्तृ (अग्निः) विशेषण
• Type: Adjective
• Root: जीर- (प्रातिपदिक)

• दमूना: house-friend; lord of the house
• दमूना: कर्तृ (अग्निः) विशेषण
• Type: Adjective
• Root: दमूनस्/दमूना- (प्रातिपदिक; वैदिक)

• अभिशस्तिचातनः: the repeller of curses/hostile imprecations
• अभिशस्तिचातनः: कर्तृ (अग्निः) विशेषण
• Type: Noun/Adjective (agent-noun)
• Root: अभिशस्ति- + √चात्/√चत् (चातन ‘driving away’) (प्रातिपदिक; समास)