HomeRamayanaBala KandaSarga 47Shloka 10
Previous Verse
Next Verse

Shloka 10

दितेर्गर्भभङ्गो मरुत्प्रतिष्ठा च

Diti’s Severed Embryo and the स्थापना of the Maruts; Viśālā-nagara Lineage

एष देशस्स काकुत्स्थ महेन्द्राध्युषित: पुरा।दितिं यत्र तपस्सिद्धामेवं परिचचार स:।।।।

eṣa deśas sa kākutstha mahendrādhyuṣitaḥ purā | ditiṃ yatra tapas-siddhām evaṃ paricacāra saḥ || 1.47.10 ||

હે કાકુત્સ્થ, આ એ જ પ્રદેશ છે જ્યાં પૂર્વે મહેન્દ્ર ઇન્દ્ર નિવાસ કરતો; અહીં દિતિનું તપ ફળ્યું ત્યારે તેણે એવી રીતે તેની પરિચર્યા કરી હતી.

एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
देशःregion
देशः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सःthat
सः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; देशः इति विशेषण (‘that very’)
काकुत्स्थO Kakutstha (Rāma)
काकुत्स्थ:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootकाकुत्स्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
महेन्द्राध्युषितःformerly inhabited by Mahendra (Indra)
महेन्द्राध्युषितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहेन्द्र-अध्युषित (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (‘महेन्द्रेण अध्युषितः’); क्त (PPP) from अधि-√वस्/√षद (epic usage ‘adhyuṣita’ = inhabited); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; देशः इति विशेषण
पुराformerly
पुरा:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय, कालवाचक (formerly)
दितिम्Diti
दितिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदिति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
यत्रwhere
यत्र:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय, सम्बन्ध/देशवाचक (relative adverb: where)
तपःby austerity
तपः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; साधनवाचक (by austerity)
सिद्धाम्accomplished / perfected
सिद्धाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसिद्ध (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; दितिम् इति विशेषण
एवम्thus
एवम्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय, प्रकारवाचक (thus)
परिचचारserved / attended upon
परिचचार:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootपरि-चर् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

"O Descendant of Kakustha (Rama)! this is that country which was formerly inhabited by Indra. Here Indra attended on Diti who achieved the fruit of her austerities.

V
Viśvāmitra
R
Rāma (Kākutstha)
I
Indra (Mahendra)
D
Diti

FAQs

Dharma includes honoring sacred places tied to tapas and moral events; geography becomes a carrier of ethical memory.

Viśvāmitra identifies a region for Rāma, linking it to Indra’s past service to Diti during her successful austerities.

Reverence for tapas and history—learning dharma through remembrance of exemplary (and cautionary) events.