Shloka 36

हयमेध

यज्ञोपक्रमः — Commencement of the Aśvamedha Preparations

Devanagari script

तथा वसिष्ठवचनादृश्यशृङ्गस्य चोभयो:।शुभे दिवसनक्षत्रे निर्यातो जगतीपति:।।1.13.36।।

Transliteration

tathā vasiṣṭhavacanād ṛśyaśṛṅgasya cobhayoḥ |

śubhe divasanakṣatre niryāto jagatīpatiḥ || 1.13.36 ||

Translation

વસિષ્ઠ અને ઋષ્યશૃંગ—બન્નેના વચન અનુસાર, શુભ દિવસ અને શુભ નક્ષત્રે જગતીપતિ રાજા પ્રસ્થાન કર્યો.

Word by Word

• तथा: thus, accordingly
• तथा: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Indeclinable
• Root: tathā (अव्यय)
• Form: अव्यय (indeclinable adverb); अर्थे—‘एवं/तद्वत्’

• वसिष्ठवचनात्: from Vasiṣṭha’s words/command
• वसिष्ठवचनात्: Apadana (अपादानम्)
• Type: Noun
• Root: वसिष्ठ-वचन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः (षष्ठी-तत्पुरुषः) ‘वसिष्ठस्य वचनम्’; नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी विभक्ति (ablative/अपादान), एकवचन

• ऋश्यशृङ्गस्य: of Ṛśyaśṛṅga
• ऋश्यशृङ्गस्य: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: ऋश्यशृङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति (genitive/सम्बन्ध), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• उभयोः: of both (of them)
• उभयोः: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: ubha (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-प्रातिपदिक; पुं/नपुंसक, षष्ठी विभक्ति (genitive/सम्बन्ध), द्विवचन

• शुभे: on an auspicious
• शुभे: Adhikarana (अधिकरणम्)
• Type: Adjective
• Root: śubha (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (locative/अधिकरण), एकवचन; (दिवसनक्षत्रे इत्यस्य विशेषणम्)

• दिवसनक्षत्रे: at (the time of) day and constellation
• दिवसनक्षत्रे: Adhikarana (अधिकरणम्)
• Type: Noun
• Root: दिवस-नक्षत्र (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्वसमासः (इतरेतर-द्वन्द्वः) ‘दिवसश्च नक्षत्रं च’; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (locative/अधिकरण), एकवचन

• निर्यातः: set out, departed
• निर्यातः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि-या (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle used predicatively); पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; अर्थः—‘निर्गतः/प्रस्थितः’

• जगतीपतिः: the lord of the world (the king)
• जगतीपतिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जगती-पति (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः (षष्ठी-तत्पुरुषः) ‘जगत्याः पतिः’; पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति (nominative/कर्ता), एकवचन

Context

O foremost of kings, you ought to see the sacrificial ground full of sources of entertainment arranged everywhere, as though improvised by imagination".

Characters & Entities

• Vasiṣṭha
• Ṛśyaśṛṅga
• Daśaratha (jagatīpati)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Respect for wise counsel and ritual propriety: dharma is enacted through obedience to qualified teachers and attention to auspicious order.

What is the narrative situation?

Daśaratha proceeds toward the yajña proceedings at the time deemed auspicious by the leading sages.

Which character virtue is emphasized?

Humility and discipline: the king aligns his actions with the guidance of Vasiṣṭha and Ṛśyaśṛṅga.