Sarga 15

Verse 1

ततः पञ्चवटीं गत्वा नानाव्यालमृगायुताम्।उवाच भ्रातरं रामस्सौमित्रिं दीप्ततेजसम्।।।।

પછી અનેક પ્રકારના ભયંકર વ્યાલ અને મૃગોથી ભરેલી પંચવટીમાં પહોંચીને, દીપ્તતેજસ્વી સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) એવા પોતાના ભાઈને શ્રીરામે કહ્યું.

Verse 2

आगताः स्म यथोद्दिष्टममुं देशं महर्षिणा।अयं पञ्चवटीदेशस्सौम्य पुष्पितपादपः।।।।

હે સૌમ્ય, મહર્ષિએ જેમ નિર્દેશ કર્યો હતો તેમ અમે આ દેશમાં આવી પહોંચ્યા છીએ. આ પંચવટી પ્રદેશ છે—પુષ્પિત પાદપોથી અલંકૃત.

Verse 3

सर्वतश्चार्यतां दृष्टिः कानने निपुणोह्यसि।आश्रमः कतरस्मिन्नो देशे भवति सम्मतः।।।।

વનમાં સર્વત્ર નજર ફેરવી જો; તું નિશ્ચયમાં નિપુણ છે. અહીં આપણાં માટે યોગ્ય આશ્રમ કયા પ્રદેશમાં થશે?

Verse 4

रमते यत्र वैदेही त्वमहं चैव लक्ष्मण।तादृशो दृश्यतां देशस्सन्निकृष्टजलाशयः।।।।वनरामण्यकं यत्र स्थलरामण्यकं तथा।सन्निकृष्टं च यत्र स्यात्समित्पुष्पकुशोदकम्।।।।

હે લક્ષ્મણ! જ્યાં વૈદેહી આનંદ પામે અને તું-હું પણ સુખે રહીએ—એવો દેશ શોધ, જ્યાં નજીક જળાશય હોય; જ્યાં વનનું સૌંદર્ય અને ભૂમિનું રમણિયપણું હોય, અને જ્યાં સમિધા, પુષ્પ, કુશ અને જળ સહેલાઈથી મળે.

Verse 5

रमते यत्र वैदेही त्वमहं चैव लक्ष्मण।तादृशो दृश्यतां देशस्सन्निकृष्टजलाशयः।।3.15.4।।वनरामण्यकं यत्र स्थलरामण्यकं तथा।सन्निकृष्टं च यत्र स्यात्समित्पुष्पकुशोदकम्।।3.15.5।।

હે લક્ષ્મણ! વૈદેહી જ્યાં આનંદ પામે અને તું-હું પણ સુખે રહીએ—એવો, જળાશયની નજીકનો દેશ શોધ; જ્યાં વન અને ભૂમિ બંને રમણિય હોય, અને જ્યાં સમિધા, પુષ્પ, કુશ તથા જળ તત્કાળ ઉપલબ્ધ હોય.

Verse 6

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मण संयताञ्जलिः।सीतासमक्षं काकुत्स्थमिदं वचनमब्रवीत्।।।।

રામે એમ કહ્યા પછી, લક્ષ્મણ સંયત અંજલિ કરીને, સીતાની સમક્ષ કાકુત્સ્થ રામને આ વચન બોલ્યા.

Verse 7

परवानस्मि काकुत्स्थ त्वयि वर्षशतं स्थिते।स्वयं तु रुचिरे देशे क्रियतामिति मां वद।।।।

હે કાકુત્સ્થ! તમે સો વર્ષ સુધી પણ અહીં રહો તો હું તમારાં પર જ નિર્ભર છું. તમે સ્વયં પસંદ કરેલા મનોહર સ્થાને ‘અહીં આશ્રમ રચો’ એમ માત્ર મને કહો.

Verse 8

सुप्रीतस्तेन वाक्येन लक्ष्मणस्य महात्मनः।विमृशन्रोचयामास देशं सर्वगुणान्वितम्।।।।

મહાત્મા લક્ષ્મણના આ વચનોથી અતિ પ્રસન્ન થઈ રામે વિચાર કર્યો અને સર્વ ગુણોથી યુક્ત એવો દેશ પસંદ કર્યો.

Verse 9

स तं रुचिरमाक्रम्य देशमाश्रमकर्मणि।हस्तौ गृहीत्वा हस्तेन रामस्सौमित्रिमब्रवीत्।।।।

આશ્રમ સ્થાપનના કાર્ય માટે યોગ્ય એવા તે મનોહર સ્થાને પહોંચી રામે સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)ના બંને હાથ પોતાના હાથમાં લઈને તેને કહ્યું.

Verse 10

अयं देशस्समश्रीमान् पुष्पितैस्तरुभिर्वृतः।इहाऽश्रमपदं सौम्य यथावत्कर्तुमर्हसि।।।।

આ પ્રદેશ સમતલ અને શ્રીમંત છે, પુષ્પિત વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો છે. અહીં, હે સૌમ્ય, આશ્રમપદ યથાવત્ રીતે બનાવવું તારે યોગ્ય છે.

Verse 11

इयमादित्यसङ्काशैः पद्मैस्सुरभिगन्धिभिः।अदूरे दृश्यते रम्या पद्मिनी पद्मशोभिता।।।।

અહીંથી બહુ દૂર નથી—સૂર્ય સમાન તેજથી ઝળહળતા અને સુગંધિત કમળોથી શોભિત એવી રમણીય પદ્મિની (કમળતળાવ) દેખાય છે.

Verse 12

यथातख्यातमगस्त्येन मुनिना भावितात्मना।इयं गोदावरी रम्या पुष्पितैस्तरुभिर्वृता।।।।हंसकारण्डवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता।

ભાવિતાત્મા મુનિ અગસ્ત્યે જેમ વર્ણન કર્યું હતું તેમ, આ રમણીય ગોદાવરી પુષ્પિત વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી છે; હંસ અને કારંડવોથી ભરપૂર છે અને ચક્રવાક પક્ષીઓના સમૂહોથી વધુ શોભિત બનેલી છે.

Verse 13

नातिदूरे न चासन्ने मृगयूथपिपीडिताः।।।।मयूरनादिता रम्याः प्रांशवो बहुकन्दराः।दृश्यन्ते गिरयः सौम्य फुल्लैस्तरुभिरावृताः।।।।

ન બહુ દૂર, ન બહુ નજીક—હે સૌમ્ય, મૃગયૂથોથી સંચરિત એવા પર્વતો દેખાય છે; રમણીય, ઊંચા, અનેક ગુફાઓવાળા, મયૂરના નાદથી ગુંજતા અને ફૂલેલા વૃક્ષોથી ઢંકાયેલા.

Verse 14

नातिदूरे न चासन्ने मृगयूथपिपीडिताः।।3.15.13।।मयूरनादिता रम्याः प्रांशवो बहुकन्दराः।दृश्यन्ते गिरयः सौम्य फुल्लैस्तरुभिरावृताः।।3.15.14।।

હે સૌમ્ય! ન બહુ દૂર, ન બહુ નજીક એવા પર્વતો દેખાય છે—મૃગોના ઝુંડોથી સંચરિત, મયૂરના મધુર નાદથી ગુંજિત, ઊંચા અને અનેક ગુહાઓવાળા, તથા ફૂલેલા વૃક્ષોથી સર્વત્ર આવૃત, અતિ રમ્ય।

Verse 15

सौवर्णैराजतैस्ताम्रैर्देशे देशे च धातुभिः।गवाक्षिता इवाभान्ति गजाः परमभक्तिभिः।।।।

સ્થાને સ્થાને સુવર્ણ, રજત અને તામ્ર ધાતુઓની શિરાઓથી યુક્ત પર્વતો ઝગમગે છે; જાણે ગવાક્ષો (ઝરોખા) જેવી પટ્ટીઓથી અલંકૃત હોય તેમ તેજસ્વી દેખાય છે—મહાન ગજોની દેહ પર પડેલી ચમકતી રેખાઓ સમા ભવ્ય।

Verse 16

सालैस्तालैस्तमालैश्च खर्जूरपनसाम्रकैः।नीवारैस्तिमिशैश्चैव पुन्नागैश्चोपशोभिताः।।।।चूतैरशोकैस्तिलकैश्चम्पकैः केतकैरपि।पुष्पगुल्मलतोपेतैस्तैस्तैस्तरुभिरावृताः।।।।चन्दनैस्पन्दनैर्नीपैः पर्णासैर्लिकुचैरपि।धवाश्वकर्णखदिरैः शमीकिंशुकपाटलैः।।।।

તે પ્રદેશ સાલ, તાલ, તમાલ, ખર્જૂર, પનસ અને આમ્રવૃક્ષોથી, નીવાર, ઘન તિમિશ અને પુન્નાગથી શોભિત છે। ચૂત, અશોક, તિલક, ચમ્પક અને કેતક, તેમજ પુષ્પિત ગુલ્મો અને લતાઓ સહિત અનેકવિધ વૃક્ષોથી સર્વત્ર આવૃત છે। ચંદન, સ્પંદન, નીપ, પર્ણાસ, લિકુચ, ધવ, અશ્વકર્ણ, ખદિર, શમી, કિંશુક અને પાટલ જેવા વૃક્ષો પણ ત્યાં શોભા વધારે છે।

Verse 17

सालैस्तालैस्तमालैश्च खर्जूरपनसाम्रकैः।नीवारैस्तिमिशैश्चैव पुन्नागैश्चोपशोभिताः।।3.15.16।।चूतैरशोकैस्तिलकैश्चम्पकैः केतकैरपि।पुष्पगुल्मलतोपेतैस्तैस्तैस्तरुभिरावृताः।।3.15.17।।चन्दनैस्पन्दनैर्नीपैः पर्णासैर्लिकुचैरपि।धवाश्वकर्णखदिरैः शमीकिंशुकपाटलैः।।3.15.18।।

પંચવટી પ્રદેશ સાલ, તાલ, તમાલ, ખર્જૂર, પનસ અને આમ્રવૃક્ષોથી, નીવાર, ઘન તિમિશ અને પુન્નાગથી શોભિત છે; ચૂત, અશોક, તિલક, ચમ્પક, કેતક તથા પુષ્પિત ગુલ્મ-લતાઓ સહિત અનેકવિધ વૃક્ષોથી સર્વત્ર આવૃત છે; અને ચંદન, સ્પંદન, નીપ, પર્ણાસ, લિકુચ, ધવ, અશ્વકર્ણ, ખદિર, શમી, કિંશુક અને પાટલ જેવા વૃક્ષો પણ ત્યાં શોભા વધારે છે।

Verse 18

सालैस्तालैस्तमालैश्च खर्जूरपनसाम्रकैः।नीवारैस्तिमिशैश्चैव पुन्नागैश्चोपशोभिताः।।3.15.16।।चूतैरशोकैस्तिलकैश्चम्पकैः केतकैरपि।पुष्पगुल्मलतोपेतैस्तैस्तैस्तरुभिरावृताः।।3.15.17।।चन्दनैस्पन्दनैर्नीपैः पर्णासैर्लिकुचैरपि।धवाश्वकर्णखदिरैः शमीकिंशुकपाटलैः।।3.15.18।।

આ વર્ણન ફરી એ જ છે: પંચવટી પ્રદેશ સાલ, તાલ, તમાલ, ખર્જૂર, પનસ અને આમ્રવૃક્ષોથી, નીવાર, ઘન તિમિશ અને પુન્નાગથી શોભિત; ચૂત, અશોક, તિલક, ચમ્પક, કેતક તથા પુષ્પિત ગુલ્મ-લતાઓ સહિત અનેકવિધ વૃક્ષોથી સર્વત્ર આવૃત; અને ચંદન, સ્પંદન, નીપ, પર્ણાસ, લિકુચ, ધવ, અશ્વકર્ણ, ખદિર, શમી, કિંશુક અને પાટલ જેવા વૃક્ષોથી વધુ મનોહર બનેલો છે।

Verse 19

इदं पुण्यमिदं मेध्यमिदं बहुमृगद्विजम्।इह वत्स्याम सौमित्रे सार्धमेतेन पक्षिणा।।।।

આ સ્થાન પુણ્ય છે, આ સ્થાન યજ્ઞાદિ કર્મો માટે યોગ્ય છે, અને અહીં અનેક પશુઓ તથા પક્ષીઓ વસે છે. હે સૌમિત્રે, આ પક્ષી (જટાયુ) સાથે મળીને આપણે અહીં નિવાસ કરીશું.

Verse 20

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा।अचिरेणाऽश्रमं भ्रातुश्चकार सुमहाबलः।।।।

રામે એમ કહ્યા પછી, પરાક્રમી શત્રુવીરહંતા અને મહાબળવાન લક્ષ્મણે અલ્પ સમયમાં ભાઈ માટે આશ્રમ રચી દીધો.

Verse 21

पर्णशालां सुविपुलां तत्र सङ्खातमृत्तिकाम्।सुस्तम्भां मस्करैर्दीर्घैः कृतवंशां सुशोभनाम्।।3.15. 21।।शमीशाखाभिरास्तीर्य दृढपाशावपाशिताम्।कुशकाशशरैः पर्णैस्सुपरिच्छादितां तथा।।3.15.22।।समीकृततलां रम्यां चकार लघुविक्रमः।निवासं राघवस्यार्थे प्रेक्षणीयमनुत्तमम्।।3.15.23।।

ત્યાં લક્ષ્મણે વિશાળ પર્ણશાળા બનાવી—માટી ખોદી સમતલ કરી, લાંબા વાંસના થાંભલાઓથી મજબૂત આધાર ઊભા કર્યા, અને સુગઠિત, શોભાયમાન રચના તૈયાર કરી.

Verse 22

पर्णशालां सुविपुलां तत्र सङ्खातमृत्तिकाम्।सुस्तम्भां मस्करैर्दीर्घैः कृतवंशां सुशोभनाम्।।3.15. 21।।शमीशाखाभिरास्तीर्य दृढपाशावपाशिताम्।कुशकाशशरैः पर्णैस्सुपरिच्छादितां तथा।।।।समीकृततलां रम्यां चकार लघुविक्रमः।निवासं राघवस्यार्थे प्रेक्षणीयमनुत्तमम्।।।।

શમીની ડાળીઓ પાથરી તેણે તેને મજબૂત દોરડાંથી દૃઢ બાંધી, અને પછી કુશ, કાશ, સરકંડા તથા પાંદડાંથી છાપરું સારી રીતે ઢાંકી દીધું.

Verse 23

पर्णशालां सुविपुलां तत्र सङ्खातमृत्तिकाम्।सुस्तम्भां मस्करैर्दीर्घैः कृतवंशां सुशोभनाम्।।3.15. 21।।शमीशाखाभिरास्तीर्य दृढपाशावपाशिताम्।कुशकाशशरैः पर्णैस्सुपरिच्छादितां तथा।।3.15.22।।समीकृततलां रम्यां चकार लघुविक्रमः।निवासं राघवस्यार्थे प्रेक्षणीयमनुत्तमम्।।3.15.23।।

લઘુવિક્રમી લક્ષ્મણે જમીન સમતલ કરી, રાઘવના હિતાર્થે મનોહર નિવાસ—અનુત્તમ અને દર્શનીય—તૈયાર કર્યો.

Verse 24

सहसा लक्ष्मणः श्रीमान् नदीं गोदावरीं तदा।स्नात्वा पद्मानि चादाय सफलः पुनरागतः।।।।

ત્યારે શ્રીમાન્ લક્ષ્મણ સહસા ગોદાવરી નદી પાસે ગયા; સ્નાન કરીને કમળનાં પુષ્પો લઈને, કાર્ય સિદ્ધ કરી ફરી પાછા આવ્યા.

Verse 25

ततः पुष्पबलिं कृत्वा शान्तिं च स यथाविधि।दर्शयामास रामाय तदाश्रमपदं कृतम्।।।।

પછી તેમણે વિધિ મુજબ પુષ્પબલિ અર્પણ કરી અને શાંતિવિધિ સંપન્ન કરી; ત્યારબાદ તૈયાર કરાયેલું તે આશ્રમસ્થાન રામને દર્શાવ્યું.

Verse 26

स तं दृष्ट्वा कृतं सौम्यमाश्रमं सीतया सह।राघवः पर्णशालायां हर्षमाहारयत्परम्।।।।

સીતા સાથે તે સુમધુર, સુસજ્જ આશ્રમને જોઈ રાઘવ પર્ણશાળામાં પરમ હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયા.

Verse 27

सुसंहृष्टः परिष्वज्य बाहुभ्यां लक्ष्मणं तदा।अतिस्निग्धं च गाढं च वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

અતિ હર્ષિત થઈ તેમણે બંને ભુજાઓથી લક્ષ્મણને પરમ સ્નેહથી ગાઢ રીતે આલિંગન કર્યું અને પછી આ હૃદયસ્પર્શી વચન બોલ્યા.

Verse 28

प्रीतोऽस्मि ते महत्कर्म त्वया कृतमिदं प्रभो।प्रदेयो यन्निमित्तं ते परिष्वङ्गो मया कृतः।।।।

“હે પ્રભુ, તું કરેલું આ મહાન કાર્ય જોઈ હું તારા પર અત્યંત પ્રસન્ન છું. તેથી આ ક્ષણે હું તને જે આપી શકું તે—મારું આલિંગન—અર્પણ કર્યું છે.”

Verse 29

भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन च लक्ष्मण।त्वया पुत्रेण धर्मात्मा न संवृत्तः पिता मम।।।।

હે લક્ષ્મણ! તું પરહૃદયજ્ઞ, કૃતજ્ઞ અને ધર્મજ્ઞ એવો પુત્રસમાન ભાઈ છે; તેથી મારા ધર્માત્મા પિતા જાણે મને ગુમાયા જ નથી.

Verse 30

एवं लक्ष्मणमुक्त्वा तु राघवो लक्ष्मिवर्धनः।तस्मिन् देशे बहुफले न्यवसत्सुसुखं वशी।।।।

આ રીતે લક્ષ્મણને કહીને, સમૃદ્ધિ વધારનાર અને સંયમી રાઘવ તે બહુફળવંત દેશમાં અતિ સુખપૂર્વક નિવાસ કરવા લાગ્યા.

Verse 31

कञ्चित्कालं स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च।अन्वास्यमानो न्यवसत्स्वर्गलोके यथामरः।।।।

થોડા સમય સુધી તે ધર્માત્મા સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે, તેમની સેવા દ્વારા અનુસરીત થઈ, સ્વર્ગમાં અમર સમાન ત્યાં નિવાસ કરતા રહ્યા.