Adhyaya 51

Verse 1

नरोत्तम उवाच । त्रिदशानां च देवानामन्येषां जगदीश्वरः । प्रभुः कर्ता च हर्त्ता च गोप्ता भर्त्ता पिता प्रसूः

નરોત્તમે કહ્યું—જગદીશ્વર ત્રિદશ દેવો તથા અન્ય સર્વ જીવોના પણ સ્વામી છે; તે જ પ્રભુ સર્જક અને સંહારક, રક્ષક અને પોષક, પિતા અને જન્મનો મૂળ સ્ત્રોત છે।

Verse 2

अस्माकं वाक्श्रमो विष्णोः कथनेनैव युज्यते । किंतु कौतूहलं मेऽस्ति पिपासा वा क्षुधापि वा

અમારો વાણી-પરિશ્રમ તો વિષ્ણુકથા કહવાથી જ સાર્થક થાય છે; પરંતુ મને એક કૌતૂહલ છે—આ તરસ છે કે ભૂખ પણ છે?

Verse 3

कृतं पृच्छति येनैव वक्तव्यं तत्प्रियेण हि । अतीतं चैव जानाति कथं नाथ पतिव्रता

તે જે થયું છે તે જ પૂછે છે, અને જે કહેવું યોગ્ય છે તે પણ તેને પ્રિય હોય તે જ. તે તો ભૂતકાળ પણ જાણે છે—હે નાથ, પતિવ્રતા સ્ત્રી પછી કેવી રીતે અન્યથા વર્તે?

Verse 4

किं वा तस्यां प्रभावं च वक्तुमर्हस्यशेषतः । भगवानुवाच । कथितं मे पुरा वत्स पुनः कौतूहलं द्विज

“અને તેનું પ્રભાવ શું છે? કૃપા કરીને સંપૂર્ણ રીતે કહો.” ભગવાન બોલ્યા—“વત્સ, તું આ મને પહેલાં પણ કહ્યું હતું; છતાં, હે દ્વિજ, ફરી કૌતૂહલ ઊઠ્યું છે.”

Verse 5

कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्ते मनसि वर्तते । पतिव्रता पतिप्राणा सदा पत्युर्हिते रता

તારા મનમાં જે છે તે બધું હું કહું છું. તે પતિવ્રતા છે, પતિને જ પ્રાણ સમજે છે, અને સદા પતિના હિતમાં રત રહે છે.

Verse 6

देवानामपि साऽऽराध्या मुनीनां ब्रह्मवादिनां । धवस्यैकस्य या नारी लोके पूज्यतमा स्मृता

તે દેવતાઓ માટે પણ આરાધ્ય છે અને બ્રહ્મવાદી મુનિઓ માટે પણ વંદનીય છે. જે સ્ત્રી એક જ પતિમાં નિષ્ઠિત રહે, તે લોકમાં સર્વાધિક પૂજ્ય ગણાય છે.

Verse 7

तस्या संमानने गुर्वी निभृता न भविष्यति । मध्यदेशे पुरा तात नगरी चातिशोभना

તેના સન્માનમાં કોઈ ભારે સંકોચ કે હિચકિચાટ રહેશે નહીં. હે તાત, પ્રાચીનકાળે મધ્યદેશમાં અતિશય શોભાયમાન એક નગરી હતી.

Verse 8

तस्यां च ब्रह्मजातीया सेव्या नाम्नी पतिव्रता । तस्या धवोऽभवत्कुष्ठी पूर्वकर्मविरोधतः

ત્યાં બ્રાહ્મણકુલમાં જન્મેલી સેવ્યા નામની પતિવ્રતા સ્ત્રી હતી. પૂર્વકર્મના પ્રતિકૂળ ફળથી તેના પતિને કુષ્ઠરોગ થયો.

Verse 9

गलद्व्रणास्य पत्युश्च नित्यं चर्यापरायणा । यद्यन्मनोरथं तस्य शक्त्या सा कुरुते भृशम्

મોઢામાંથી ઘા વહેતા એવા પતિની તે નિત્ય સેવા-ચર્યામાં તત્પર રહેતી. તેના મનમાં જે જે ઇચ્છા ઊઠે, તે તે પોતાની શક્તિથી બહુ જ પૂરતી કરતી.

Verse 10

अर्चयेद्देववन्नित्यं स्नेहं कुर्यादमत्सरा । कदाचित्पथि गच्छंतीं वेश्यां परमसुंदरीम्

તે પતિને દેવ સમાન નિત્ય અર્ચન કરે અને ઈર્ષ્યા વિના સ્નેહ દર્શાવે. એક વાર માર્ગમાં અતિ સુંદર એક વેશ્યા ચાલતી હતી.

Verse 11

दृष्ट्वाऽतीवाभवन्मोहान्मन्मथाविष्टचेतनः । निश्श्वस्य सुतरां दीर्घं ततस्तु विमनाऽभवत्

તેને જોઈ તે અત્યંત મોહમાં પડ્યો; મનમથથી આવિષ્ટ ચિત્તે તેણે બહુ લાંબો નિશ્વાસ નાખ્યો અને પછી નિરાશ થયો.

Verse 12

श्रुत्वा गृहाद्विनिःसृत्य साध्वी पप्रच्छ तं पतिं । उन्मनास्त्वं कथं नाथ निःश्वासस्ते कथं विभो

આ સાંભળી સાધ્વી પત્ની ઘરેથી બહાર આવી પતિને પૂછવા લાગી—“નાથ, તમે કેમ ઉદાસ છો? હે વિભો, આ લાંબો નિશ્વાસ કેમ?”

Verse 13

ब्रूहि मे यच्च कर्तव्यमकर्तव्यं च यत्प्रियम् । दयितं ते करिष्यामि त्वमेको मे गुरुः प्रियः

મને કહો કે શું કરવું યોગ્ય છે, શું ન કરવું, અને તમને શું પ્રિય છે. તમને જે પ્રિય છે તે હું કરીશ; તમે જ મારા પ્રિય ગુરુ છો.

Verse 14

अभीष्टं वद मे नाथ यथाशक्ति करोम्यहम् । इत्युक्ते तामुवाचेदं वृथा किं भाषसे प्रिये

હે નાથ, તમને જે અભીષ્ટ છે તે કહો; મારી શક્તિ મુજબ હું કરીશ. એમ કહ્યે પછી તેણે કહ્યું—પ્રિયે, વ્યર્થ કેમ બોલે છે?

Verse 15

न शक्ता त्वं न चैवाहं मोघं वक्तुं न युज्यते । प्रष्टुं नाधिकरोषीति यथा दीर्घतरोः फलम्

ન તું સમર્થ છે, ન હું; વ્યર્થ બોલવું યોગ્ય નથી. તને પૂછવાનો અધિકાર નથી—જેમ બહુ ઊંચા વૃક્ષનું ફળ સહેલાઈથી મળતું નથી.

Verse 16

भूमौ स्थित्वा तु खर्वात्मा समुद्धर्तुं प्रवांछति । तथा मे रमणी लोभान्मोहाद्यदभिवांछितम्

ભૂમિ પર ઊભો રહીને પણ મૂઢ મનુષ્ય જાણે જગત ઉઠાવવાની ઇચ્છા કરે છે. તેમ જ મારી પ્રિયાએ લોભ અને મોહથી કલ્પિત વસ્તુ ઇચ્છી.

Verse 17

दंपत्योरपि दुःसाध्यमपयानं वदाम्यहम् । पतिव्रतोवाच । ज्ञात्वा तु त्वन्मनोवृत्तं शक्ताहं कार्यसाधने

હું એવો પ્રસ્થાન કહું છું જે દંપતી માટે પણ દુઃસાધ્ય છે. પતિવ્રતા બોલી—તમારા મનોભાવને જાણી હું કાર્યસાધનમાં સમર્થ છું.

Verse 18

आदेशं कुरु मे नाथ कर्तव्यं येन केनचित् । यदि ते दुर्लभं कार्यं कर्तुं शक्नोमि यत्नतः

હે નાથ, મને આજ્ઞા કરો; જે કંઈ કર્તવ્ય હોય તે મને સોંપો. જો તમારું કોઈ દુર્લભ કાર્ય હોય તો હું પ્રયત્નપૂર્વક તેને કરી શકું છું.

Verse 19

तदा मे त्वतिकल्याणं फलिष्यति परे त्विह । इत्युक्ते परमः प्रीतः स्थितो वचनमब्रवीत्

ત્યારે મારું પરમ કલ્યાણ નિશ્ચિત ફળ આપશે—અહીં પણ અને પરલોકમાં પણ. એમ કહેવાતાં તે અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને ત્યાં જ સ્થિર રહી આ વચન બોલ્યો.

Verse 20

पापाभ्यासाच्च पाप्मानं पृच्छतीति विनिश्चयः । पथ्यस्मिन्संप्रगच्छंतीं वेश्यां परमसुंदरीम्

પાપનો વારંવાર અભ્યાસ થવાથી મનુષ્ય પાપમાર્ગ જ પૂછે છે—એવો નિશ્ચય છે. એ માર્ગ પર ચાલતાં તેણે પરમસુંદર એક વેશ્યાને જતા જોયી.

Verse 21

सर्वतश्चानवद्यांगीं दृष्ट्वा मे दह्यते मनः । यदि तां त्वत्प्रसादाच्च प्राप्नोमि नवयौवनां

તેના સર્વ અંગ નિર્દોષ જોઈને મારું મન અંદરથી દહે છે. જો તમારા પ્રસાદથી હું તેને ફરી નવયૌવનવતી રૂપે પ્રાપ્ત કરી શકું તો...

Verse 22

तदा मे सफलं जन्म कुरु साध्वि हितं मम । यदि मां कुष्ठिनं दीनं पूतिगंधं नवव्रणम्

હે સાધ્વી, ત્યારે મારું જન્મ સફળ કરો; મારું હિત કરો—ભલે હું કুষ্ঠરોગી, દીન, દુર્ગંધયુક્ત અને નવ વ્રણોથી ઢંકાયેલો હોઉં.

Verse 23

न गच्छति वरारोहा तदा मे निधनं हितम् । श्रुत्वा तेनेरितं वाक्यं साध्वी वचनमब्रवीत्

“જો તે સુન્દરી ન જાય, તો મારા માટે મૃત્યુ જ શ્રેયસ્કર છે.” તેના કહેલા વચન સાંભળી તે સાધ્વીએ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 24

यथाशक्ति करिष्यामि स्थिरी भव प्रभोऽधुना । मनसाथ समालोच्य क्षपांते ह्युषसि द्रुतम्

“હું યથાશક્તિ કરીશ; હે પ્રભુ, હવે સ્થિર રહો. મનમાં વિચારી રાત્રિના અંતે—ઉષા સમયે—ઝડપથી કરીશ.”

Verse 25

गोमयं सह शोधन्या गृहीत्वा सा ययौ मुदा । संप्राप्य गणिकागेहं शोधयित्वा च चत्वरम्

ગોમય અને શુદ્ધિની ઝાડૂ લઈને તે આનંદથી ગઈ. ગણિકાના ઘેર પહોંચી તેણે ચૌક/આંગણું પણ શુદ્ધ કર્યું.

Verse 26

प्रतोलीं वीथिकां चैव गोमयं प्रददौ मुदा । सा तूर्णमागता गेहे जनस्यालोकने भयात्

તેણે આનંદથી પ્રતોલી (દ્વાર) અને વીથીકા (ગલી) પર પણ ગોમય લગાવ્યું. પછી લોકોની નજરના ભયથી તે ઝડપથી ઘરમાં આવી ગઈ.

Verse 27

एवं क्रमेण सा साध्वी चरति स्म दिनत्रयम् । अथ सा वारमुख्या च चेटिकाश्चेटकानपि

આ રીતે ક્રમશઃ તે સાધ્વીએ ત્રણ દિવસ સુધી આચરણ કર્યું. પછી મુખ્ય ગણિકા દાસીઓ સાથે—અને દાસોને પણ સાથે લઈને—આવી પહોંચી.

Verse 28

अपृच्छत्कस्य कर्माणि शोभनानि च चत्वरे । मया नोक्तेप्युषः काले कस्य मत्प्रियकारणात्

તે ચત્વરમાં પૂછવા લાગ્યો—“આ શોભન કર્મો કોના છે?” ઉષાકાળે મેં કંઈ કહ્યું ન હતું, છતાં મારા પ્રિયકારણથી કોના નિમિત્તે તે મને પ્રસન્ન કરવા પ્રિય બન્યો—એવું તે મનમાં વિચારતો રહ્યો।

Verse 29

रुच्यकर्मणि दीप्यंते रथ्या चत्त्वर वीथिकाः । परस्परेण संचिंत्य वारमुख्यां च तेऽब्रुवन्

રસાળ ઉત્સવો પ્રજ્વલિત થતાં ગલીઓ, ચત્વરો અને માર્ગો તેજસ્વી બન્યા। પછી તેઓ પરસ્પર વિચાર કરીને મુખ્ય વારમુખી (ગણિકા)ને સંબોધીને બોલ્યા।

Verse 30

अस्माभिर्न कृतं भद्रे कर्म चैतत्प्रमार्जनम् । अथ सा विस्मयं गत्वा संचिंत्य रजनीक्षये

તેઓ બોલ્યા—“ભદ્રે, અમે આ માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્તકર્મ કે શુદ્ધિકરણ કર્યું નથી.” ત્યારે તે આશ્ચર્યમાં પડી, રાત્રિ ક્ષય થતી વેળાએ મનમાં વિચારવા લાગી।

Verse 31

तया च दृश्यते सा च तथैव पुनरागता । दृष्ट्वा तां महतीं साध्वीं ब्राह्मणीं च पतिव्रताम्

તેણે તેણીને જોઈ, અને તે પણ એ જ રીતે ફરી પાછી આવી. તે મહાન સાધ્વી, પતિવ્રતા બ્રાહ્મણીને જોઈ સૌના હૃદયમાં શ્રદ્ધાભાવથી નમ્રતા છવાઈ ગઈ।

Verse 32

दधार चरणे तस्या हा क्षमस्वेति भाषिणी । आयुर्देहं च संपत्तिर्यशोर्थः कीर्तिरेव च

“હાય, ક્ષમા કરો” એમ કહી તેણે તેના ચરણ પકડી લીધા. શરણાગતિરૂપે આયુષ્ય, દેહ, સંપત્તિ—માન, ધન અને કીર્તિ પણ અર્પણ કરી।

Verse 33

एतासां मे विनाशाय स्फुरसीव पतिव्रते । यद्यत्प्रार्थयसे साध्वि नित्यं दास्यामि तद्दृढम्

હે પતિવ્રતે, મારા આ શત્રુઓના વિનાશ માટે તું જાણે પ્રજ્વલિત થઈ ઊઠી છે. હે સાધ્વી, તું જે જે પ્રાર્થના કરશ, તે હું નિત્ય અને દૃઢપણે નિશ્ચયે આપીશ.

Verse 34

सुवर्णं मणिरत्नं वा चेलं वा यन्मनोरथं । तामुवाच ततः साध्वी न मे चार्थे प्रयोजनम्

“સોનું હોય કે મણિરત્ન હોય કે વસ્ત્ર—જે મનોરથ હોય તે કહો,” એમ તેણે કહ્યું. ત્યારે સાધ્વીએ ઉત્તર આપ્યો, “મને એવા ધનનો કોઈ ઉપયોગ નથી.”

Verse 35

अस्ति कार्यं च ते किञ्चिद्वदामि कुरुषे यदि । तदा मे हृदि संतोषः कृतं सर्वं त्वयाऽधुना

તને કહેવાનું મારું એક નાનું કામ છે—તું મારી વાત પ્રમાણે કરશ તો મારું હૃદય સંતોષ પામશે; જાણે હમણાં જ તું મારા માટે બધું કરી દીધું હોય તેમ થશે.

Verse 36

गणिकोवाच । सत्यं सत्यं करिष्यामि द्रुतं वद पतिव्रते । कुरु मे रक्षणं मातर्द्रुतं कृत्यं च मे वद

ગણિકાએ કહ્યું—“સત્ય, સત્ય, હું કરીશ. હે પતિવ્રતે, ઝડપથી કહો. માતા, મારી રક્ષા કરો; અને મને શું કરવું છે તે તરત કહો.”

Verse 37

त्रपया निकृतं वाच्यं तस्यामुक्तं वरं प्रियम् । क्षणं विमृश्य सा वेश्या कृत्वा क्षांतिमुवाच च

લાજને કારણે તેણે સંયત વાણીમાં તેને પ્રિય અને મનોહર વચનો કહ્યા. ક્ષણભર વિચારી તે વેશ્યા ક્ષમા-ધૈર્ય ધારણ કરીને ફરી બોલી.

Verse 38

कुष्ठिनः पूतिगंधस्य संपर्के दुःखिता भृशम् । दिनैकं च करिष्यामि यद्यागच्छति मद्गृहम्

દુર્ગંધયુક્ત રક્તપિત્તિયાના સંપર્કથી હું અત્યંત દુઃખી છું. તેમ છતાં, જો તે મારા ઘરે આવે, તો હું એક દિવસ માટે સહન કરીશ.

Verse 39

पतिव्रतोवाच । आगमिष्यामि ते गेहमद्य रात्रौ च सुंदरि । भुक्तभोग्यं पतिं हृष्टं पुनर्नेष्यामि मद्गृहम्

પતિવ્રતા બોલી: 'હે સુંદરી, આજે રાત્રે હું તારા ઘરે આવીશ. ભોગવિલાસ પછી પ્રસન્ન થયેલા પતિને હું ફરીથી મારા ઘરે લઈ જઈશ.'

Verse 40

गणिकोवाच । गच्छ शीघ्रं महाभागे स्वगृहं च पतिव्रते । पतिस्ते चार्द्धरात्रे स आगच्छतु च मद्गृहम्

ગણિકા બોલી: 'હે મહાભાગા, હે પતિવ્રતા, તું જલ્દી તારા ઘરે જા. તારા પતિ મધરાતે મારા ઘરે આવે.'

Verse 41

बहवो मे प्रियास्संति राजानस्तत्समाश्च ये । एकैको मद्गृहे नित्यं तिष्ठतीह निरंतरम्

મારા અનેક પ્રિય રાજાઓ છે અને તેમના સમાન અન્ય લોકો પણ છે. તેમાંનો દરેક હંમેશા મારા ઘરમાં નિરંતર રહે છે.

Verse 42

अद्याहं मे गृहं शून्यं करिष्यामि च त्वद्भयात् । स चागच्छतु ते भर्त्ता स चास्मान्प्राप्य गच्छतु

આજે તારા ડરથી હું મારું ઘર ખાલી કરી દઈશ. તારા પતિ આવે અને મને પામીને ચાલ્યા જાય.

Verse 43

एतच्छ्रुत्वा तु सा साध्वी गतासौ स्वगृहे तथा । पत्यौ निवेदयामास कृत्यं ते फलितं प्रभो

આ સાંભળીને તે સાધ્વી પોતાના ઘેર પાછી ગઈ. તેણે પતિને નિવેદન કર્યું—“પ્રભુ, તમારું અભિપ્રેત કાર્ય ફળ્યું છે.”

Verse 44

अद्य रात्रौ च तद्गेहं गंतुं ख्यातिं करोति सा । प्रभूताः पतयस्तस्यास्तव कालो न विद्यते

આજ રાત્રે પણ તે તે પુરુષના ઘેર જઈ પોતાની ખ્યાતિ વધારી રહી છે. તેના ઘણા પતિ રહ્યા છે—તારા માટે તેને સમય નથી.

Verse 45

विप्र उवाच । कथं यास्यामि तद्गेहं मया गंतुं न शक्यते । एतज्ज्ञात्वा कुतः क्षांतिः कृतं कार्यं कथं भवेत्

વિપ્રે કહ્યું—“હું તે ઘેર કેવી રીતે જાઉં? મારાથી ત્યાં જવું શક્ય નથી. આ જાણીને મનને શાંતિ ક્યાંથી મળે? અને કાર્ય પૂર્ણ થયું એમ કેવી રીતે કહેવાય?”

Verse 46

पतिव्रतोवाच । स्वपृष्ठस्थमहं कृत्वा नेष्यामि तद्गृहं प्रति । सिद्धे ह्यर्थे नयिष्यामि पुनस्ते नैव वर्त्मना

પતિવ્રતાએ કહ્યું—“તમને મારી પીઠ પર બેસાડીને હું તે ઘેર લઈ જઈશ. હેતુ સિદ્ધ થયા પછી તમને ફરી પાછા લાવીશ—પણ આ જ માર્ગથી નહીં.”

Verse 47

द्विज उवाच । कल्याणि त्वत्कृतेनैव सर्वं मे कृत्यमेष्यति । इदानीं यत्कृतं कर्म स्त्रीजनैरपि दुःसहम्

દ્વિજે કહ્યું—“કલ્યાણી, તારા કરેલાથી જ મારા સર્વ કર્તવ્યો પૂર્ણ થશે. પરંતુ હવે જે કાર્ય હાથ ધરાયું છે, તે સ્ત્રીઓ માટે પણ દુઃસહ છે.”

Verse 48

तस्मिंश्च नगरे रम्ये नित्यं च धनिनो गृहे । पौरेश्च प्रचुरं वित्तं हृतं राज्ञा श्रुतं तदा

ત્યારે એવું સાંભળવામાં આવ્યું કે તે રમ્ય નગરમાં ધનવાનોના ઘરોમાં તથા નગરજનો પાસે રહેલું બહુ ધન રાજાએ સતત જપ્ત કરી લીધું.

Verse 49

श्रुत्वा सर्वान्निशाचारानाहूय नृपती रुषा । जीवितुं यदि वो वांछा चोरं मामद्य दास्यथ

આ વાત સાંભળી રાજા ક્રોધે સર્વ નિશાચરોને બોલાવી કહ્યું—“જો તમારે જીવવું હોય તો આજે જ તે ચોરને મને સોંપો.”

Verse 50

गृहीत्वा तु नृपस्याज्ञां यत्तैर्जिघृक्षयाकुलैः । चारैश्चोरो गृहीतस्तैर्बलाच्चैव नृपाज्ञया

રાજાની આજ્ઞા મેળવી તે ચરો તેને પકડવાની ઉત્કંઠાથી વ્યાકુળ થયા અને રાજાજ્ઞા મુજબ બળપૂર્વક તે ચોરને પકડી લીધા.

Verse 51

नगरोपांतदेशे च वृक्षमूले घने वने । समाधिस्थोमहातेजामांडव्योमुनिपुंगवः

નગરના ઉપાંત પ્રદેશમાં, ઘન વનમાં એક વૃક્ષમૂળે, મહાતેજસ્વી તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ મুনি માંડવ્ય સમાધિસ્થ હતા.

Verse 52

व्यातिष्ठद्वह्निसंकाशो योगिनां प्रवरो मुनिः । अंतर्नाडीगतो वायुः किंचिन्न प्रतिभाति च

યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ તે મુનિ અગ્નિસમાન તેજસ્વી થઈ સ્થિત હતા; પરંતુ અંતર્નાડીઓમાં પ્રવેશેલો પ્રાણવાયુ કશી રીતે પણ પ્રગટ થતો ન હતો.

Verse 53

तं ब्रह्मतुल्यं तिष्ठन्तं दृष्ट्वा दुष्टा महामुनिम् । चोरोयमद्भुताकारो धूर्तस्तिष्ठति कानने

બ્રહ્મતુલ્ય તેજસ્વી મહામુનિને ત્યાં ઊભા જોઈ તે દુષ્ટ બોલ્યો— “આ અદ્ભુત આકારનો ચોર છે; આ ધૂર્ત વનમાં ઊભો છે।”

Verse 54

एवमुक्त्वा तु तं पापा बबन्धुर्मुनिसत्तमम् । नोक्ताश्च नेक्षितास्तेन पुरुषा अतिदारुणाः

આવું કહીને તે પાપીઓએ મુનિશ્રેષ્ઠને બાંધી દીધા; પરંતુ તેમણે તે અત્યંત ભયંકર પુરુષોને ન તો સંબોધ્યા, ન તો નજરે જોયા।

Verse 55

ततो राजा उवाचेदं संप्राप्तस्तस्करो मया । उपांते च पथिद्वारे कुरुध्वं घोरदण्डनम्

પછી રાજાએ કહ્યું— “મારા દ્વારા ચોર પકડાયો છે. રસ્તાના દ્વાર પાસે તેને ઘોર દંડ આપો।”

Verse 56

मांडव्यश्च मुनिस्तत्र पथिशूले च कीलितः । पायुदेशे च तैर्दत्तं शूलं यावच्च मस्तकम्

ત્યાં માંડવ્ય મુનિને રસ્તાની બાજુ શૂળ પર ખીલવામાં આવ્યો; તેમણે ગુદાપ્રદેશથી શૂળ ઘુસાડી મસ્તક સુધી પહોંચાડ્યો।

Verse 57

व्यथां स च न जानाति शूले विद्धतनुर्यमात् । अन्यैरपि कृतो दण्डः कृतस्तैस्तु मनोहितः

યમ દ્વારા શૂળ પર વિદ્ધ દેહ હોવા છતાં તેને પીડા થતી નથી; અન્યોએ આપેલો દંડ પણ તેના માટે મનોહિત અને પ્રિય બની જાય છે।

Verse 58

एतस्मिन्नंतरे रात्रावंधकारे घनोन्नते । स्वपतिं पृष्ठतः कृत्वा प्रययौ सा पतिव्रता

એ દરમિયાન રાત્રે ઘન અંધકાર છવાઈ ગયો ત્યારે, તે પતિવ્રતા પોતાના પતિને પાછળ રાખીને આગળ પ્રસ્થાન કરી।

Verse 59

मांडव्यस्य तनौ सङ्गात्कुष्ठिनो गंध आगतः । भग्नः समाधिस्तस्यैवं कुष्ठिसंसर्गतो ध्रुवम्

માંડવ્યના દેહસંસર્ગથી કুষ্ঠીનો દુર્ગંધ તેને લાગી ગયો; તેથી કুষ্ঠી-સંસર્ગના કારણે તેની સમાધિ નિશ્ચિત રીતે ભંગ થઈ ગઈ।

Verse 60

मांडव्य उवाच । एवं येनाधुना कृच्छ्रं कारितं गात्रवेदनम् । स एव भस्मतां यातु प्रोदिते च विरोचने

માંડવ્ય બોલ્યા—જેણે હમણાં જ મને આ કઠોર કષ્ટ અને દેહવેદના કરાવી, તેજસ્વી સૂર્ય ઉગે ત્યારે એ જ ભસ્મ થઈ જાય।

Verse 61

मांडव्येनैवमुक्तस्स पपात धरणीतले । ततः पतिव्रता चाह ब्रध्नो नोदयतु ध्रुवं

માંડવ્યે એમ કહ્યાથી તે ધરતી પર પડી ગયો. ત્યારે પતિવ્રતા બોલી—‘બ્રધ્ન (સૂર્ય) નિશ્ચયે ઉગે નહીં; સ્થિર જ રહે।’

Verse 62

दिनत्रयं गृहं नीत्वा शापाद्वेश्मगता ततः । शयनीये स्थितं रम्ये धृत्वाऽतिष्ठत्पतिव्रता

ત્રણ દિવસ તેને ઘેર લઈ જઈ, પછી શાપના કારણે તે ગૃહમાં પ્રવેશી. રમ્ય શય્યા પાસે તેને ધારણ કરીને તે પતિવ્રતા ઊભી રહી।

Verse 63

शप्त्वा तं च मुनिश्रेष्ठो गतो देशमभीष्टकम् । सूरो नोदयते लोके यावच्चैव दिनत्रयम्

તેને શાપ આપી મુનિશ્રેષ્ઠ પોતાના અભિષ્ટ દેશમાં ગયા. ત્યાર પછી જગતમાં ત્રણ દિવસ સુધી સૂર્યોદય થયો નહિ.

Verse 64

निखिलं व्यथितं दृष्ट्वा त्रैलोक्यं सचराचरम् । शतक्रतुं पुरस्कृत्य गता देवाः पितामहम्

ચરાચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોક વ્યથિત થયેલું જોઈ દેવોએ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)ને આગળ રાખીને પિતામહ (બ્રહ્મા) પાસે ગયા.

Verse 65

वृत्तं न्यवेदयन्सर्वं पद्मयोनौ दिवौकसः । कारणं च न जानीमस्त्वं तु योग्यं विधेहि नः

દિવૌકસ દેવોએ પદ્મયોનિ (બ્રહ્મા)ને સમગ્ર વૃત્તાંત જણાવ્યું—“કારણ અમને જાણીતું નથી; તમે સમર્થ છો, અમારા માટે નિર્ણય કરો.”

Verse 66

ब्रह्मोवाच । पतिव्रताया यद्वृत्तं मांडव्यस्य मुनेश्च यत् । यथा नोदयते ब्रध्नो धाता देवेष्ववेदयत्

બ્રહ્માએ કહ્યું—“તે પતિવ્રતાનું વર્ણન અને મુનિ માંડવ્યનો પ્રસંગ સાંભળો; ધાતાએ દેવોમાં જેમ પ્રગટ કર્યું, જેથી બ્રધ્ન (સૂર્ય) ફરી ઉદય ન થાય.”

Verse 67

ततो देवा विमानैश्च पुरस्कृत्य प्रजापतिम् । गतास्तदंतिकं विप्र तूर्णं सर्वे च भूतलम्

પછી દેવોએ પ્રજાપતિને આગળ રાખીને, વિમાનોમાં આરોહણ કરીને, હે વિપ્ર, સૌ મળીને ઝડપથી પૃથ્વી પર તે સ્થાનની નજીક ગયા.

Verse 68

तेषां श्रिया विमानानां मुनीनां किरणैस्तथा । शतसूर्यमिवाभाति नान्यत्र च गृहोदरे

તે દિવ્ય વિમાનોની શ્રી અને મુનિઓના કિરણમય તેજથી ગૃહનું આંતર શત સૂર્ય સમું ઝળહળી ઊઠ્યું; અન્યત્ર એવી કાંતિ ક્યાંય ન હતી।

Verse 69

हा हतास्मि कथं सूरो मद्गृहे समुपस्थितः । अदृश्यंत तया देवा विमानैर्हंससन्निभैः

“હાય, હું નાશ પામી! સૂર્ય મારા ઘરમાં કેવી રીતે પ્રગટ થયો?” તેના દ્વારા હંસસમાન વિમાનોમાં આરૂઢ દેવો દેખાયા।

Verse 70

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा तामुवाच पतिव्रताम् । अखिलानां च देवानां द्विजानां च गवां तथा

એ દરમ્યાન બ્રહ્માએ તે પતિવ્રતાને સંબોધી કહ્યું—સમસ્ત દેવો, દ્વિજો અને ગાયો તરફથી, તેમના હિતની ઇચ્છાથી।

Verse 71

यथैव निधनं तेषां कथं ते परिरोचते । मातः क्रोधं त्यजस्वाद्य सूर्यस्योदयनं प्रति

જો તેમનું મૃત્યુ જ થવાનું હોય, તો તે તને કેવી રીતે ગમે? માતા, આજે ક્રોધ ત્યજી સૂર્યોદય તરફ મન વાળો।

Verse 72

पतिव्रतोवाच । सर्वलोकानतिक्रम्य पतिरेको गुरुर्मम । अस्य मृत्युर्मुनेश्शापादुदिते च विरोचने

પતિવ્રતા બોલી—“સર્વ લોકોને અતિક્રમીને મારા માટે એકમાત્ર ગુરુ મારા પતિ જ છે. મુનિના શાપથી તેની મૃત્યુ થશે, અને વિરોચન ઉદિત થાય ત્યારે તે બનશે.”

Verse 73

तेनैव कारणेनैष मया शप्तो दिवाकरः । न कोपान्न च मोहाच्च लोभात्कामान्न मत्सरात्

એ જ કારણથી મેં આ દિવાકર (સૂર્ય)ને શાપ આપ્યો—ક્રોધથી નહીં, મોહથી નહીં, લોભથી નહીં, કામનાથી નહીં, મત્સરથી પણ નહીં।

Verse 74

ब्रह्मोवाच । एकस्य निधनेनैव त्रैलोक्यस्य हितं भवेत् । ततस्ते चाधिकं पुण्यं मातरेवं भविष्यति

બ્રહ્માએ કહ્યું—એક જ વ્યક્તિના નિધનથી જો ત્રિલોકનું હિત સિદ્ધ થાય, તો તને વધુ પુણ્ય મળશે; માતા માટે પણ એવું જ થશે।

Verse 75

सा चोवाच विधिं तत्र देवानामग्रतः सती । पतिं त्यक्त्वा च मे सत्यं शिवं मे नानुरोचते

ત્યારે સતી દેવતાઓની સામે બ્રહ્માને બોલી—હું સત્ય કહું છું; પતિને ત્યજી દઉં તો પણ શિવ મને સ્વીકાર્ય નથી।

Verse 76

ब्रह्मोवाच । उदिते च खगे सौम्ये पत्यौ ते भस्मतां गते । स्वस्थेभूते च त्रैलोक्ये करिष्यामि हितं तव

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે સૌમ્યે, શુભ ખગ ઉદય પામે અને તારો પતિ ભસ્મીભૂત થાય, તથા ત્રિલોક સ્વસ્થ બને, ત્યારે હું તારો હિત કરીશ।

Verse 77

भस्मनः पुरुषो भाव्यः कामदेवसमप्रभः । गुणैः सर्वैर्युतो भर्ता रतिवत्त्वं च सर्वदा

ભસ્મમાંથી એક પુરુષ પ્રગટ થશે—કામદેવ સમાન તેજસ્વી; સર્વ ગુણોથી યુક્ત યોગ્ય ભર્તા, અને સદા રતિ-શક્તિથી સમૃદ્ધ।

Verse 78

यथापूज्यो हरिर्दैवैर्यथा लक्ष्मीश्च पूजिता । तथैव दंपती स्वर्गे तस्मान्मद्वचनं कुरु

જેમ દેવો હરિની પૂજા કરે છે અને જેમ લક્ષ્મી પણ પૂજિત છે, તેમ જ આ દંપતી સ્વર્ગમાં સન્માનિત થશે. તેથી મારા વચનનું પાલન કર.

Verse 79

पतिव्रतोवाच । पत्युर्मे निधने ब्रह्मन्विधवा लोकनिंदिता । कांस्तु लोकान्गमिष्यामि भग्ना चारामलीमसा

પતિવ્રતા બોલી— હે બ્રાહ્મણ! પતિના નિધનથી હું વિધવા બની, લોકમાં નિંદિત થઈ. આચારની મલિનતાથી ભંગ થયેલી હું હવે કયા લોકોએ જઈશ?

Verse 80

ब्रह्मोवाच । अतस्ते नास्ति दोषो वै न मृतस्ते धवोऽधुना । अस्माकं वचनेनैव कुष्ठी मन्मथतां व्रजेत्

બ્રહ્મા બોલ્યા— તેથી તને કોઈ દોષ નથી; તારો પતિ અત્યારે પણ મર્યો નથી. મારા વચનમાત્રથી આ કুষ্ঠી મન્મથત્વને પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 81

वदत्येवंविधौ सा च विमृश्य क्षणमेव च । बाढमुक्तवती सा च ततस्सूर्योदयोऽभवत्

એ રીતે કહેતાં તેણે ક્ષણમાત્ર વિચાર કર્યો અને ‘બાઢમ્’—“એમ જ થાઓ”—એવું ઉત્તર આપ્યો. ત્યારબાદ સૂર્યોદય થયો.

Verse 82

अभवद्भस्मरूपोऽसौ मुनिशापप्रपीडितः । भस्मनो मध्यतो जातो द्विजो मन्मथपीडितः

મુનિના શાપથી પીડિત તે ભસ્મરૂપ બની ગયો. અને તે ભસ્મના મધ્યમાંથી એક દ્વિજ જન્મ્યો, જે મન્મથથી પીડિત હતો.

Verse 83

दृष्ट्वा विस्मयपमापन्नाः सर्वे ते पुरवासिनः । मुदिता देवसंघाश्च जनः स्वस्थतरोऽभवत्

તે જોઈને નગરના સર્વ નિવાસીઓ પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. દેવસમૂહો આનંદિત થયા અને જનતા વધુ સ્વસ્થ તથા નિશ્ચિંત બની.

Verse 84

विमानेनार्कवर्णेन स्वर्लोकादागतेन च । पतिना सह सा साध्वी सुरैः सार्द्धं गता दिवम्

સ્વર્લોકથી આવેલા સૂર્યવર્ણ વિમાનમાં તે સાધ્વી પોતાના પતિ સાથે દેવતાઓની સંગતમાં દિવ્યલોકને ગઈ.

Verse 85

एवं पतिव्रता यस्माच्छुभा चैव तु मत्समा । तेन वृत्तं च जानाति भूतं भव्यं प्रवर्तनम्

કારણ કે તે એવી પતિવ્રતા, શુભ અને મારી સમાન છે, તેથી તે ભૂત, ભવિષ્ય અને ઘટનાઓની ગતિ જાણે છે.

Verse 86

य इदं श्रावयेल्लोके पुण्याख्यानमनुत्तमम् । तस्य पापं क्षयं याति जन्मजन्मकृतं च यत्

જે આ લોકમાં આ અનુત્તમ પુણ્યાખ્યાનનું શ્રવણ કરાવે છે, તેના જન્મોજન્મના કરેલા પાપો પણ ક્ષય પામે છે.

Verse 87

अक्षयं लभते स्वर्गं विबुधैः संप्रयुज्यते । ब्राह्मणो लभते वेदं जन्मजन्मसु बाडव

તે અક્ષય સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે અને વિબુધો (દેવો) સાથે એકરૂપ થાય છે. હે બાડવ! બ્રાહ્મણ જન્મોજન્મમાં વેદ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 88

सकृच्छृणोति यः पूतो दुष्कृतौघाद्विमुच्यते । सुरालयमवाप्नोति स्वर्गाद्भ्रष्टो धनी भवेत्

જે આને એકવાર પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળે છે તે પવિત્ર બને છે અને પાપકર્મોના પ્રવાહથી મુક્ત થાય છે. તે દેવલોકનું ધામ પામે છે; અને સ્વર્ગથી ચ્યૂત થયો હોય તો પણ પૃથ્વી પર ધનવાન બને છે.