Adhyaya 48

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अतः परं तु विप्रर्षे चांडालपतितो द्विजः । प्रलप्य च बहून्शोकान्जगाम कश्यपं मुनिम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—ત્યારબાદ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તે દ્વિજ ચાંડાલ-સ્થિતિમાં પતિત થઈ અનેક શોકોમાં વિલાપ કરતો મુનિ કશ્યપ પાસે ગયો।

Verse 2

गत्वोवाच मुनिश्रेष्ठ वदास्माकं हितं वचः । यथा पापाद्विमुच्येहं मुनिश्रेष्ठ तथा कुरु

ત્યાં જઈ તેણે કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, અમારું હિત કરતું વચન કહો; હે મુનિશ્રેષ્ઠ, એવો ઉપાય કરો કે હું અહીં જ પાપથી મુક્ત થાઉં।

Verse 3

तमुवाच महातेजा ईषद्धास्यः समंततः । कश्यप उवाच । संदर्शनाच्च म्लेच्छानामुपशांतोसि वै स्वयम्

ત્યારે મહાતેજસ્વી મુનિએ હળવી સ્મિત સાથે તેને સંબોધ્યો. કશ્યપ બોલ્યા—મ્લેચ્છોના દર્શન માત્રથી જ તું સ્વયં શાંત અને પ્રશાંત થયો છે।

Verse 4

गायत्र्याश्च जपैर्होमैर्व्रतैश्चांद्रायणदिभिः । स्मर नित्यं हरेः पादमुपोष्य हरिवासरम्

ગાયત્રીજપ, જપ, હોમ અને ચાંદ્રાયણાદિ વ્રતો દ્વારા—હરિવાસરે ઉપવાસ કરીને—નિત્ય હરિના ચરણોનું સ્મરણ કર।

Verse 5

अहर्निशं हरेर्ध्यानं प्रणामं कुरु तं प्रभुम् । तीर्थस्नानेन मंत्रेण पंकस्यांतं गमिष्यसि

દિવસ-રાત હરિનું ધ્યાન કર અને તે પ્રભુને પ્રણામ કર। તીર્થમાં મંત્રપૂર્વક સ્નાન કરવાથી પાપ-દુઃખરૂપ કાદવનો અંત પામશે।

Verse 6

ततः पापक्षयादेव ब्राह्मणत्वं च लप्स्यसे । व्रतैर्वृषाधिकैर्मोक्षं नाशयन्कल्मषं द्विज

પછી પાપક્ષયથી જ તું બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કરશ। હે દ્વિજ! ધર્મસમૃદ્ધ વ્રતો દ્વારા કલ્મષ નાશ કરીને તું મોક્ષ પામશ।

Verse 7

मुनेस्तस्य वचः श्रुत्वा कृतकृत्योऽभवत्तदा । पुण्यं स विविधं कृत्वापुनर्ब्रह्मत्वमाप्तवान्

તે મુનિના વચન સાંભળી તે ત્યારે કૃતકૃત્ય થયો। વિવિધ પુણ્યકર્મો કરીને તેણે ફરી બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 8

ततस्तप्त्वा तपस्तीव्रंस्वर्लोकं चिरमभ्यगात् । सद्वृत्तस्याखिलं पापं क्षयं याति दिने दिने

પછી તીવ્ર તપ કરીને તે સ્વર્ગલોકમાં ગયો અને લાંબા સમય સુધી ત્યાં રહ્યો। સદ્વૃત્તવાળાનું સર્વ પાપ દિવસે દિવસે ક્ષય પામે છે।

Verse 9

असद्वृत्तस्य पुण्यं हि क्षयं यात्यंजनोपमम् । अनाचाराद्धतो विप्र आचारात्सुरतां व्रजेत्

દુરાચારવાળાનું પુણ્ય અંજનની જેમ ક્ષય પામે છે. અનાચારથી બ્રાહ્મણ નષ્ટ થાય છે, અને સદાચારથી દેવત્વને પામે છે.

Verse 10

ततः कंठगतैः प्राणैराचारं कुरुते द्विजः । कर्मणा मनसांगेन सदाचारं सदा कुरु

ત્યારે, પ્રાણ કંઠે આવી ગયા હોય તોય દ્વિજ આચાર જાળવવા પ્રયત્ન કરે છે. કર્મથી, મનથી અને અંગોથી—સદા સદાચાર કર।

Verse 11

कश्यपस्योपदेशेन स विनीतोऽभवद्द्विजः । आचारं तु पुनः कृत्वा तपस्तप्तत्वा दिवं गतः

કશ્યપના ઉપદેશથી તે દ્વિજ વિનયી બન્યો. ફરી આચાર અપનાવી તપ કરીને તે સ્વર્ગે ગયો.

Verse 12

अनाचारी हतो विप्रः स्वर्गलोकेषु गर्हितः । आचारं तु पुनः कृत्वा सुरलोके महीयते

અનાચારી બ્રાહ્મણ નષ્ટ થાય છે અને સ્વર્ગલોકોમાં પણ નિંદિત થાય છે. પરંતુ જ્યારે તે ફરી આચાર કરે છે, ત્યારે દેવલોકમાં માન પામે છે.

Verse 13

नारद उवाच । प्राप्नुवंति गतिं लोकाः पूजयित्वा द्विजोत्तमान् । द्विजानां पीडनं कृत्वा गतिं गच्छति कां प्रभो

નારદે કહ્યું—દ્વિજોત્તમોની પૂજા કરવાથી લોકો શુભ ગતિ પામે છે. હે પ્રભુ, જે દ્વિજોને પીડે છે તે કઈ ગતિને પામે છે?

Verse 14

ब्रह्मोवाच । क्षुधा संतप्तदेहानां ब्राह्मणानां महात्मनाम् । नार्चयेच्छक्तितो भक्त्या स याति नरकं नरः

બ્રહ્માએ કહ્યું—સામર્થ્ય હોવા છતાં ભૂખથી પીડિત દેહવાળા મહાત્મા બ્રાહ્મણોને ભક્તિપૂર્વક સન્માન ન આપનાર મનુષ્ય નરકમાં જાય છે।

Verse 15

परुषेण क्रोशयित्वा क्रोधाद्यस्तु विसर्जयेत् । स याति नरकं घोरं महारौरवकृच्छ्रकम्

જે ક્રોધ વગેરેના વશમાં પડી કઠોર વચનોથી બીજાને રડાવે છે, તે ભયંકર નરક—મહારૌરવની કઠિન યાતના—ભોગવે છે।

Verse 16

सन्निवृत्तस्ततः कीटाद्यन्त्यजातिषु जायते । ततो रोगी दरिद्रस्तु क्षुधया परिपीडितः

ધર્મથી ભ્રષ્ટ થઈ તે પહેલાં કીડા વગેરે નીચ યોનિઓમાં જન્મે છે; પછી રોગી અને દરિદ્ર બની ભૂખથી અત્યંત પીડાય છે।

Verse 17

नावमन्येत्ततो विप्रं क्षुधया गृहमागतम् । न ददामीति यो ब्रूयाद्देवाग्निब्राह्मणेषु सः

અતએવ ભૂખથી પીડિત થઈ ઘેર આવેલા બ્રાહ્મણનો અપમાન ન કરવો. જે કહે, “હું નહીં આપું,” તે દેવો, અગ્નિ અને બ્રાહ્મણો પ્રત્યે અપરાધી બને છે।

Verse 18

तिर्यग्योनिशतं गत्वा चांडाल्यमुपगच्छति । पादमुद्यम्य यो विप्रं हंति गां पितरौ गुरुम्

જે પગ ઉંચો કરીને બ્રાહ્મણને મારે છે, અથવા ગાય, માતા-પિતા કે ગુરુનો વધ કરે છે—તે સૈકડો તિર્યક્ યોનિઓમાં ફરી અંતે ચાંડાલ અવસ્થાને પામે છે।

Verse 19

रौरवे नियतो वासस्तस्य नास्तीह निष्कृतिः । यदि पुण्याद्भवेज्जन्म स एव पंगुतां व्रजेत्

રૌરવ નરકમાં તેનું નિવાસ નિશ્ચિત છે; અહીં તેના માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી. પુણ્યવશ પુનર્જન્મ થાય તો પણ તે પંગુતા જ પામે છે.

Verse 20

अतिदीनो विषादी च दुःखशोकाभिपीडितः । एवं जन्मत्रयं प्राप्य भवेत्तस्य च निष्कृतिः

તે અત્યંત દીન, વિષાદગ્રસ્ત અને દુઃખ-શોકથી પીડિત રહે છે. આ રીતે ત્રણ જન્મ ભોગવીને તેની નિષ્કૃતિ (કર્મઋણક્ષય) થાય છે.

Verse 21

मुष्टिचपेटकीलैश्च हन्याद्विप्रं तु यः पुमान् । तापने रौरवे घोरे कल्पांतं सोपि तिष्ठति

જે પુરુષ બ્રાહ્મણને મુષ્ટિ, ચપેટ અથવા તીક્ષ્ણ શસ્ત્રથી આઘાત કરે છે, તે ભયંકર ‘તાપન’ અને ‘રૌરવ’ નરકોમાં કલ્પાંત સુધી રહે છે.

Verse 22

अथ जन्म समासाद्य कुक्कुरः क्रूरचंडकः । अंत्यजातिषु जातोपि दरिद्रः कुक्षिशूलवान्

પછી એવો જન્મ પામી તે ક્રૂર અને ઉગ્ર કૂતરો બન્યો. અને અંત્યજ જાતિઓમાં જન્મ્યો તોય તે દરિદ્ર રહ્યો તથા પેટશૂળથી પીડિત રહ્યો.

Verse 23

पादमुद्यच्छते वा यस्तस्य पादे शिलीपदः । खंजो वा मंदजंघो वा खण्डपादो भवेन्नरः

જે કોઈને મારવા પગ ઊંચો કરે છે, તેના પગમાં શ્લીપદ (હાથીપગ) થાય છે. તે મનુષ્ય લંગડો, અથવા નબળી જાંઘવાળો, કે પગથી ખંડિત પણ બને છે.

Verse 24

पक्षवातेन चांगानि प्रकंपंते सदैव हि । मातरं पितरं विप्रं स्नातकं च तपस्विनम्

પક્ષવાતદોષથી તેના અંગો સદા કંપે છે; જે માતા‑પિતા, બ્રાહ્મણ, સ્નાતક અને તપસ્વીનો અપમાન કરે અથવા પીડા આપે તેવો થાય છે।

Verse 25

हत्वा गुरुगणं क्रोधात्कुंभीपाके चिरं भवेत् । उषित्वा चैव जायेत कीटजातिषु तत्परम्

ક્રોધથી ગુરુઓના સમૂહને મારી નાખનાર લાંબા સમય સુધી કુંભીપાક નરકમાં રહે છે; ત્યાં ભોગવીને પછી કીટયોનિમાં જન્મે છે અને એ જ નીચ સ્થિતિમાં આસક્ત રહે છે।

Verse 26

विरुद्धं परुषं वाक्यं यो वदेद्धि द्विजातिषु । अष्टौ कुष्ठाः प्रजायंते तस्य देहे दृढं सुत

જે દ્વિજોમાં વિરુદ્ધ અને કઠોર વચન બોલે છે, હે દૃઢ પુત્ર, તેના દેહમાં આઠ પ્રકારના કુષ્ઠ દૃઢપણે ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 27

विचर्चिकाथ दद्रूश्च मंडलः शुक्ति सिध्मकौ । कालकुष्ठस्तथा शुक्लस्तरुणश्चातिदारुणः

વિચર્ચિકા, દદ્રુ, મંડલ, શુક્તિ અને સિધ્મક; તેમજ કાલકુષ્ઠ, શુક્લ અને તરુણ—આ અત્યંત ભયંકર ચર્મરોગો છે।

Verse 28

ततो भिषक्प्रयोगे च पापात्पुण्यं पलायते । अपुण्याज्जलरेखेव तेनैव निधनं व्रजेत्

પછી પાપસ્થિતિમાં વૈદ્યપ્રયોગ કરાવતાં પણ તે પાપથી પુણ્ય ભાગી જાય છે; અપુણ્ય જળ પર દોરેલી રેખા જેવી લોપ પામે છે અને એ જ કારણે વિનાશને પામે છે।

Verse 29

एषां मध्ये महाकुष्ठास्त्रय एव प्रकीर्तिताः । कालकुष्ठस्तथा शुक्लस्तरुणश्चातिदारुणः

આમાં ત્રણ મહાકુષ્ઠ વિશેષ પ્રખ્યાત છે—કાલકુષ્ઠ, શુક્લકુષ્ઠ અને ‘તરুণ’ નામનું અતિ ભયંકર કુષ્ઠ।

Verse 30

महापातकभावानां ज्ञानात्संसर्गतोपि वा । अतिपातकिनामेव त्रयो देहे भवंति वै

મહાપાતકમાં પ્રવૃત્ત લોકો સાથે જાણીને સંગ કરવાથી—અથવા માત્ર સ્પર્શ-સંસર્ગથી પણ—અતિપાતકીના દેહમાં ખરેખર ત્રણ દોષો ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 31

संसर्गात्सहसंबंधाद्रोगः संचरते नृणाम् । दूरात्परित्यजेद्धीरः स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत्

સંસર્ગ અને નજીકના સંબંધથી મનુષ્યોમાં રોગ ફેલાય છે. તેથી ધીર પુરુષે દૂરથી જ ત્યાગ કરવો; અને સ્પર્શ થયો હોય તો વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું।

Verse 32

पतितं कुष्ठसंयुक्तं चांडालं च गवाशिनम् । श्वानं रजस्वलां भिल्लं स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत्

પતિત, કુષ્ઠરોગી, ચાંડાલ, ગોમાસભોજી, કૂતરો, રજસ્વલા સ્ત્રી તથા ભિલ્લ—એમનો સ્પર્શ થાય તો વિધિપૂર્વક શુદ્ધિ-સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 33

दुरितस्यानुरूपेण देहे कुष्ठा व्यवस्थिताः । इहलोके परत्रैवाप्यत्र नास्ति तु संशयः

પાપના અનુરૂપ દેહમાં કુષ્ઠ સ્થિર થાય છે—આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ; તેમાં કોઈ સંશય નથી।

Verse 34

न्यायेनोपार्जितां वृत्तिं ब्रह्मस्वं हरते तु यः । अक्षयं नरकं प्राप्य पुनर्जन्म न विद्यते

જે ન્યાયથી ઉપાર્જિત જીવનવૃત્તિ—બ્રાહ્મણસ્વ—હરી લે છે, તે અક્ષય નરકને પામે છે; ત્યાર પછી તેને પુનર્જન્મ નથી।

Verse 35

पिशुनो यस्तु विप्राणां रंध्रान्वेषणतत्परः । तं दृष्ट्वाप्यथवा स्पृष्ट्वा सचेलो जलमाविशेत्

બ્રાહ્મણોના દોષ શોધવામાં તત્પર નિંદકને જોઈને પણ કે સ્પર્શ કરીને પણ, શુદ્ધિ માટે વસ્ત્રসহ જળમાં પ્રવેશ કરવો જોઈએ।

Verse 36

ब्रह्मस्वं प्रणयाद्भुक्तं दहत्यासप्तमं कुलम् । विक्रमेण तु भुंजानो दशपूर्वान्दशापरान्

બ્રાહ્મણસ્વ જો (અયોગ્ય) સ્નેહ કે પક્ષપાતથી ભોગવાય, તો તે સાતમી પેઢી સુધી કુલને દહે છે; અને જે બળપૂર્વક ભોગવે છે, તે દસ પૂર્વજ અને દસ ઉત્તરજનો નાશ કરે છે।

Verse 37

न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते । विषमेकाकिनं हंति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकम्

તેઓ કહે છે—વિષ જ સાચું ‘વિષ’ નથી; (અન્યાયથી લીધેલું) બ્રાહ્મણસ્વ ‘વિષ’ કહેવાય છે। વિષ એકલાને મારે છે, પરંતુ બ્રાહ્મણધન પુત્ર-પૌત્રসহ નાશ કરે છે।

Verse 38

मोहाच्च मातरं गत्वा ब्राह्मणीं च गुरोस्त्रियम् । पतित्वा रौरवे घोरे पुनरुत्पत्तिदुर्लभः

મોહવશ જે પોતાની માતા પાસે જાય છે અને ગુરુની બ્રાહ્મણી પત્ની પાસે પણ જાય છે, તે ભયંકર રૌરવ નરકમાં પડીને પુનર્જન્મને અત્યંત દુર્લભ કરી લે છે।

Verse 39

पतंति पितरस्तस्य कुंभीपाकेथ तापने । अवीचिकालसूत्रे च महारौरवरौरवे

તેના પિતૃઓ કુંભીપાક તથા તાપન નરકમાં પડે છે; તેમજ અવીચી, કાલસૂત્ર, મહારૌરવ અને રૌરવમાં પણ પતિત થાય છે।

Verse 40

कदाचिदपि वा तेषां निष्कृतिं नानुमेनिरे । प्राणं हत्वा द्विजातीनां स्वयं यात्यपुनर्भवम्

આવા કર્મ માટે તેમણે ક્યારેય પ્રાયશ્ચિત્ત માન્યું નથી; દ્વિજાતિઓનો પ્રાણ હરણ કરનાર પોતે જ અપુનર્ભવ—ફરી ન આવવાની અવસ્થા—પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 41

पतंति पुरुषास्तस्य रौरवे च सहस्रशः । नारद उवाच । सर्वेषामेव विप्राणां वधे च पातकं समम्

તેના પુરુષો હજારોની સંખ્યામાં રૌરવ નરકમાં પડે છે। નારદે કહ્યું—બધા બ્રાહ્મણોના વધમાં પાપ સમાન જ છે।

Verse 42

विषमं वा कुतस्तिष्ठेत्तत्त्वतो वक्तुमर्हसि । ब्रह्मोवाच । हत्वा विप्रं ध्रुवं पुत्र पातकं यदुदाहृतम्

“તો અસમાનતા ખરેખર ક્યાં સ્થિત છે? તત્ત્વથી કહો.” બ્રહ્માએ કહ્યું—“પુત્ર, વિપ્રનો વધ કરવો નિશ્ચિતપણે પાતક કહેવાયો છે.”

Verse 43

लभते ब्रह्महा घोरं वक्तव्यं चापरं शृणु । लक्षकोटिसहस्राणां ब्राह्मणानां वधं भजेत्

બ્રહ્મહંતક ઘોર પાતક પામે છે; વધુ સાંભળો—તે જાણે લાખ-કરોડ-હજારો બ્રાહ્મણોના વધનો દોષ ભોગવે છે।

Verse 44

वेदशास्त्रयुतं हत्वा श्रोत्रियं विजितेंद्रियम् । विप्रं च वैष्णवं हत्वा तस्माद्दशगुणोत्तरम्

વેદ-શાસ્ત્રથી યુક્ત, ઇન્દ્રિયજયી શ્રોત્રિયને મારી નાખીને, તેમજ વૈષ્ણવ બ્રાહ્મણને મારી નાખીને, તેનાથી પણ દસગણું વધુ પાપ કહેવાય છે।

Verse 45

स्ववंशान्पातयित्वा तु पुनर्जन्म न विंदते । त्रिवेदं स्नातकं हत्वा वधस्यांतं न विन्दते

પોતાના વંશને પતિત કરાવ્યા પછી પુનર્જન્મ મળતો નથી; અને ત્રિવેદજ્ઞ સ્નાતકને મારી નાખ્યા પછી તે વધપાપનો અંત મળતો નથી।

Verse 46

श्रोत्रियं च सदाचारं तीर्थमंत्रप्रपूतकम् । ईदृशं ब्राह्मणं हन्तुः पापस्यांतो न विद्यते

વેદજ્ઞ, સદાચારયુક્ત, તીર્થકર્મ અને મંત્રોથી પવિત્ર એવા બ્રાહ્મણને મારનારના પાપનો કોઈ અંત નથી।

Verse 47

अपकारं समुद्दिश्य द्विजः प्राणान्परित्यजेत् । दृश्यते येन चान्येन ब्रह्महा स भवेन्नरः

અપકાર કરવાનો ઉદ્દેશ રાખીને કોઈ દ્વિજ પ્રાણત્યાગ કરે અને તે અન્ય કોઈએ જોયું હોય, તો તે મનુષ્ય બ્રહ્મહા (બ્રાહ્મણહંતક) બને છે।

Verse 48

वचोभिः परुषैर्वृत्तैः पीडितस्ताडितो द्विजः । यमुद्दिश्य त्यजेत्प्राणांस्तमाहुर्ब्रह्मघातिनम्

કઠોર વચનો અને ક્રૂર વર્તનથી પીડિત તથા તાડિત બ્રાહ્મણ જો કોઈને મનમાં રાખીને પ્રાણત્યાગ કરે, તો તે વ્યક્તિને બ્રહ્મઘાતી (બ્રાહ્મણહંતક) કહે છે।

Verse 49

ऋषयो मुनयो देवाः सर्वे ब्रह्मविदस्तथा । देशानां पार्थिवानां च स च वध्यो भवेदिह

ઋષિઓ, મુનિઓ અને દેવતાઓ—સર્વે બ્રહ્મવિદ—એવું કહે છે કે દેશોના અધિપતિઓ અને રાજાઓમાં પણ એવો પુરુષ આ લોકમાં વધયોગ્ય બને છે.

Verse 50

अतो ब्रह्मवधं प्राप्य पितृभिः सह पच्यते । प्रायोपवेशकं विप्रं बुधः संमानयेद्ध्रुवम्

અતએવ બ્રાહ્મણવધનો પાપ પ્રાપ્ત કરીને તે પિતૃઓ સાથે નરકમાં દહે છે. પ્રાયોપવેશ કરનાર બ્રાહ્મણને વિદ્વાન નિશ્ચયે સન્માન આપે.

Verse 51

दोषैश्चापि विनिर्मुक्तमुद्दिश्य प्राणमुत्सृजेत् । स प्रलिप्तो वधैर्घोरैर्न तु यं परिकीर्तयेत्

દોષોથી મુક્ત થવાના આશયથી કોઈ પ્રાણ ત્યાગે તોય, જો તે ઘોર વધકર્મોથી લિપ્ત હોય તો તેને પ્રશંસાપૂર્વક ઉલ્લેખ ન કરવો; ગુણગાન ન કરવું.

Verse 52

आत्मघातं द्रुमारोहं कोटरै रूपजीविनं । यः कुर्यादात्मनोघातं स्ववंशे ब्रह्महा भवेत्

જે આત્મઘાત કરે—પોતાને મારીને, વૃક્ષ પર ચઢીને (મૃત્યુ માટે), અથવા કોટરમાં પ્રવેશ કરીને (રૂપજીવી બની)—તે પોતાના વંશમાં બ્રહ્મહા બને છે.

Verse 53

भ्रूणं च घातयेद्यस्तु शिशुं वा आतुरं गुरुम् । ब्रह्महा स्वयमेव स्यान्न तु यं परिकीर्तयेत्

જે ભ્રૂણને, અથવા શિશુને, કે બીમાર ગુરુને મારી નાખે, તે પોતે જ બ્રહ્મહા બને છે; તેની પ્રશંસા કે કીર્તન ન કરવું.

Verse 54

मारयेच्च सगोत्रं वा ब्राह्मणं ब्राह्मणाधमः । तस्यैव तद्भवेत्पापं न तु यं परिकीर्त्तयेत्

જો કોઈ અધમ બ્રાહ્મણ પોતાના જ ગોત્રના બ્રાહ્મણનો વધ કરે, તો તે કર્મનું પાપ માત્ર હંતક પર જ પડે; જેના નામનો તે ઉચ્ચાર કરે, તેના પર નહીં।

Verse 55

पीडयित्वा द्विजं शूद्रः स्वकार्यं चापि साधयेत् । तत्रापापे च शूद्रस्य पातकं नान्यथा भवेत्

જો શૂદ્ર દ્વિજને પીડા આપી પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ કરે, અને તે કર્મ શૂદ્ર માટે અપાપ ગણાય, તો ત્યાં પાતક થતું નથી; અન્યથા નહીં।

Verse 56

तात्कालिक वधं हत्वा हंतारमाततायिनं । न च हंता च तत्पापैर्लिप्यते द्विजसत्तम

હે દ્વિજસત્તમ! તત્કાળ પ્રાણઘાતક આતતાયી હંતાને મારી નાખવાથી, મારનાર તે કર્મજન્ય પાપથી લિપ્ત થતો નથી।

Verse 57

आततायिनमायांतमपि वेदांतगं रणे । जिघांसंतं जिघांसेच्च न तेन ब्रह्महा भवेत्

મારવા આવતો આતતાયી—તે વેદાંતજ્ઞ હોય તોય—રણમાં તેને મારી શકાય; તેથી બ્રહ્મહત્યાનો દોષ લાગતો નથી।

Verse 58

अग्निदो गरदश्चैव धनहारी च सुप्तघः । क्षेत्रदारापहारी च षडेते ह्याततायिनः

આગ લગાવનાર, વિષ આપનાર, ધન હરણ કરનાર, સૂતા માણસને મારનાર, ખેતર/ભૂમિ હડપ કરનાર અને પત્નીનું અપહરણ કરનાર—આ છને ‘આતતાયી’ કહેવામાં આવ્યા છે।

Verse 59

खलो राजवधोद्योगी पितॄणां च वधे रतः । अनुयायी नृपो राज्ञश्चत्वारश्चाततायिनः

જે દુષ્ટ રાજવધ માટે ઉદ્યત હોય, જે પિતૃઓ/વડિલોના વધમાં રત હોય, રાજાનો અનુયાયી, અને સ્વયં રાજા—આ ચારેય નિશ્ચિત રીતે ‘આતતાયી’ ગણાય છે।

Verse 60

तत्क्षणान्न मृतं विप्रं पुनर्हंतुं न युज्यते । पुर्नहत्वा वधं घोरं ज्ञानात्प्राप्नोति निश्चितं

તે ક્ષણે બ્રાહ્મણ મર્યો ન હોય તો તેને ફરી મારવું યોગ્ય નથી. પરંતુ ફરી પ્રહાર કરીને વધ કરે તો, શાસ્ત્રજ્ઞાન મુજબ તે નિશ્ચિત રીતે ઘોર વધપાપનો ભાગી બને છે।

Verse 61

लोके विप्रसमो नास्ति पूजनीयो जगद्गुरुः । हत्वा तं यद्भवेत्पापं तत्परं च न विद्यते

લોકમાં બ્રાહ્મણ સમાન કોઈ નથી; તે જગદગુરુ રૂપે પૂજનીય છે. તેને હણવાથી જે પાપ થાય છે, તેનાથી મોટું પાપ નથી।

Verse 62

देववत्पूजनीयोसौ देवासुरगणैर्नरैः । ब्राह्मणस्य समो नास्ति त्रिषु लोकेषु निश्चितं

તે દેવ સમાન પૂજનીય છે—દેવગણ, અસુરગણ અને મનુષ્યો સૌ દ્વારા. નિશ્ચિત રીતે ત્રિલોકમાં બ્રાહ્મણ સમાન કોઈ નથી।

Verse 63

नारद उवाच । कां वृत्तिं समुपाश्रित्य जीवितव्यं द्विजेन हि । अपानेन सुरश्रेष्ठ तत्वतो वक्तुमर्हसि

નારદે કહ્યું—દ્વિજે કઈ જીવિકા-વૃત્તિનો આશ્રય લઈને જીવન નિર્વાહ કરવો જોઈએ? હે દેવશ્રેષ્ઠ, તત્ત્વ અનુસાર સત્ય રીતે કહેવું તમને યોગ્ય છે।

Verse 64

ब्रह्मोवाच । अयाचिता च या भिक्षा प्रशस्ता सा प्रकीर्तिता । उञ्छवृत्तिस्ततो भद्रा सुभद्रा सर्ववृत्तिषु

બ્રહ્માએ કહ્યું—જે ભિક્ષા વિનંતી કર્યા વિના પ્રાપ્ત થાય તે પ્રશંસનીય કહેવાય છે. તેથી ઉઞ્છવૃત્તિ (કણ વીણીને જીવન) શુભ છે—બધી વૃત્તિઓમાં અતિ શુભ।

Verse 65

यामाश्रित्य मुनिश्रेष्ठा गच्छंति ब्रह्मणः पदम् । दक्षिणा यज्ञशेषाणां ग्राह्या यज्ञगतेन हि

તે (ધર્મોપાય) નો આશ્રય લઈને મુનિશ્રેષ્ઠો બ્રહ્મપદને પામે છે. યજ્ઞના શેષમાંથી જ દક્ષિણા ગ્રહણ કરવી, કારણ કે તે યજ્ઞવિધિથી માન્ય છે।

Verse 66

पाठनं याजनं कृत्वा ग्रहीतव्यं धनं द्विजैः । पाठयित्वा पठित्वा च कृत्वा स्वस्त्ययनं शुभं

પાઠન અને યાજન કરીને દ્વિજોએ ધન ગ્રહણ કરવું જોઈએ. અન્યને પાઠ ભણાવી અને પોતે વેદપાઠ કરીને, શુભ સ્વસ્ત્યયન કર્મ પણ કરવું જોઈએ।

Verse 67

ब्राह्मणानामिदं जीव्यं शिष्टा वृत्तिः प्रतिग्रहः । शास्त्रोपजीविनो धन्या धन्या वृक्षोपजीविनः

બ્રાહ્મણો માટે આ જીવિકા યોગ્ય છે—શિષ્ટસંમતિ વૃત્તિ, એટલે પ્રતિગ્રહ. શાસ્ત્ર આધારિત જીવન જીવતા ધન્ય છે; વૃક્ષ આધારિત જીવન જીવતા પણ ધન્ય છે।

Verse 68

धन्या वृक्षलताजीव्या वाटीसस्योपजीविनः । अन्न जंतु वधे पापं तस्य दोषोपशांतये

વૃક્ષો અને લતાઓથી જીવિકા ચલાવનાર ધન્ય છે, અને વાડીના સસ્યથી નિર્વાહ કરનાર પણ ધન્ય છે. કારણ કે અન્ન માટે પ્રાણીવધ પાપ છે; તે દોષની શાંતિ માટે (આવો આહાર) છે।

Verse 69

नवधान्यानि शस्तानि विप्रेभ्यः संप्रदापयेत् । न चेत्प्राणिवधे ह्यत्र क्षीयंते चायुषो ध्रुवं

નવ પ્રકારના ધાન્ય અને યોગ્ય અન્ન-સામગ્રી શ્રદ્ધાપૂર્વક બ્રાહ્મણોને અર્પણ કરવી જોઈએ; નહિતર અહીં પ્રાણિહિંસાના દોષથી આયુષ્ય નિશ્ચિત રીતે ક્ષીણ થાય છે.

Verse 70

तस्माद्दद्यात्सुबहूनि पितृदेवद्विजातिषु । अभावात्क्षत्त्रियावृत्तिर्ब्राह्मणैरूपजीव्यते

અતએવ પિતૃઓ, દેવો અને દ્વિજોને બહુ પ્રમાણમાં દાન આપવું જોઈએ; કારણ કે યોગ્ય આધાર ન હોય તો ક્ષત્રિયોની જીવિકા પણ બ્રાહ્મણોના આશ્રયથી જ ચાલે છે.

Verse 71

न्याययुद्धेषु योद्धव्यं चरेद्वीरव्रतं शुभम् । स तया च द्विजो वृत्या यद्धनं लभते नृपात्

માત્ર ન્યાયયુક્ત યુદ્ધોમાં જ યુદ્ધ કરવું જોઈએ અને શુભ વીરવ્રતનું પાલન કરવું જોઈએ; તથા એવી વૃત્તિ-આચરણથી દ્વિજ રાજા પાસેથી જે ધન મેળવે તે યોગ્ય માનવામાં આવે છે.

Verse 72

पितृयज्ञादिदानेषु मेध्यं तद्धनमुच्यते । समभ्यसेद्धनुर्विद्यां वेदयुक्तां सदानघः

પિતૃયજ્ઞ વગેરે દાનકાર્યોમાં જે ધન વપરાય છે તે ‘મેધ્ય’ એટલે પવિત્ર ધન કહેવાય છે. અને સદા નિર્દોષ વ્યક્તિએ વેદયુક્ત ધનુર્વિદ્યાનો સતત અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 73

शक्तिकुंतगदाखड्ग परिघाणां समंततः । अश्वारोहं गजारोहमैंद्रजालममानकं

ચારેય તરફ શક્તિ, કુંત, ગદા, ખડ્ગ અને પરિઘ ધારણ કરેલા યોદ્ધાઓ હતા; અશ્વારોહી અને ગજારોહી પણ—ઇન્દ્રજાળ સમાન અદ્ભુત દૃશ્ય હતું.

Verse 74

रथभूमिगतं युद्धं युक्तं सर्वत्र कारयेत् । द्विज देव ध्रुवाणां च स्त्रीणां वृत्तं तपस्विनाम्

રથસ્થ હોય કે ભૂમિ પર, યુદ્ધ સર્વ રીતે ધર્મપૂર્વક અને યોગ્ય રીતે કરાવવું; તેમજ દ્વિજ, દેવ, ધર્મમાં સ્થિર ધ્રુવજન, સ્ત્રીઓ અને તપસ્વીઓનું યથોચિત વર્તન જાળવવું।

Verse 75

साधु साध्वी गुरूणां च नृपाणां रक्षणाद्ध्रुवम् । यत्पुण्यं लभ्यते शूरैः कथं तद्ब्रह्मवादिभिः

સાધુઓ, સાધ્વીઓ અને ગુરુઓનું રાજાઓ દ્વારા રક્ષણ કરવાથી નિશ્ચિતપણે પુણ્ય મળે છે; પરંતુ શૂરવીરો જે પુણ્ય મેળવે છે, તે જ બ્રહ્મવાદીઓ (બ્રહ્મચિંતકો) કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરે?

Verse 76

सर्वपापक्षयं कृत्वा सोक्षयं स्वर्गमश्नुते । सम्मुखे न्याययुद्धे च पतंति ब्राह्मणा रणे

સર્વ પાપનો ક્ષય કરીને તે ક્ષયરહિત સ્વર્ગને પામે છે; અને સમ્મુખ ન્યાયયુદ્ધમાં બ્રાહ્મણો પણ રણમાં પડી જાય છે।

Verse 77

ते व्रजंति परं स्थानं न गम्यं ब्रह्मवादिनां । धर्मयुद्धस्य यद्वृत्तं शृणु पुण्यं यथार्थतः

તેઓ પરમ સ્થાનને પામે છે, જે બ્રહ્મવાદીઓ માટે પણ અગમ્ય છે; હવે ધર્મયુદ્ધમાં જે બન્યું તેનું પુણ્ય વર્ણન યથાર્થ રીતે સાંભળો।

Verse 78

संमुखेन प्रयुध्यंते न च गच्छंति कातरं । न भग्नं पृष्ठतो घ्नंति निःशस्त्रं प्रपलायितम्

તેઓ સમ્મુખે યુદ્ધ કરે છે અને કાયરતા ધારણ કરતા નથી; પરાજિત થઈ પીઠ ફેરવનારને, તેમજ નિઃશસ્ત્ર થઈ ભાગનારને તેઓ મારતા નથી।

Verse 79

अयुध्यमानं भीरुं च पतितं गतकल्मषं । असच्छूद्रं स्तुतिप्रीतमाहवे शरणागतम्

જે યુદ્ધ ન કરે, જે ભયભીત હોય, જે પડી ગયો હોય, જેના પાપ ક્ષય પામ્યા હોય—અહીં સુધી કે નીચ શૂદ્ર પણ, જે સ્તુતિથી પ્રસન્ન થાય—જો રણમાં શરણાગત થઈ આવે, તો તેને આશ્રય આપી રક્ષવો જોઈએ.

Verse 80

हत्वा च नरकं यांति दुर्वृत्ता जयकांक्षिणः । एषा च क्षत्त्रिया वृत्तिः सदाचारैस्तु गीयते

દુર્વૃત્ત લોકો વિજયની ઇચ્છાથી હત્યા કરીને અંતે નરકમાં જાય છે. આ જ ક્ષત્રિયોની વૃત્તિ છે—એવું સદાચારનિષ્ઠો ગાય છે.

Verse 81

यामाश्रित्य दिवं यांति सर्वक्षत्रियकुंजराः । धर्मयुद्धे शुभो मृत्युः संमुखे क्षत्त्रियस्य च

તે ધર્મસિદ્ધાંતનો આશ્રય લઈને સર્વ ક્ષત્રિય-કુંજર સમાન વીરો સ્વર્ગે જાય છે. ધર્મયુદ્ધમાં મૃત્યુ શુભ છે—વિશેષ કરીને ક્ષત્રિયને સામસામે મળેલી મૃત્યુ.

Verse 82

अत्र पूतो भवेत्सोपि सर्वपापैः प्रमुच्यते । स तिष्ठेत्स्वर्गलोके च प्रासादे रत्नभूषिते

અહીં તે પણ પવિત્ર બને છે અને સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. પછી તે સ્વર્ગલોકમાં રત્નોથી શોભિત પ્રાસાદમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 83

जांबूनदमयस्तंभे रत्नभूषितभूतले । इष्टद्रव्यैः सुसंपूर्णे दिव्यवस्त्रोपशोभिते

જાંબૂનદ સુવર્ણમય સ્તંભોવાળો, રત્નોથી શોભિત ભૂતલવાળો—ઇષ્ટ દ્રવ્યોથી સુસંપૂર્ણ અને દિવ્ય વસ્ત્રોથી અલંકૃત (પ્રાસાદ)।

Verse 84

पुरतः कल्पवृक्षाश्च तिष्ठंति सर्वदायिनः । वापीकूपतटाकाद्यैरुद्यानैरुपशोभिते

આગળ સર્વદાતા કલ્પવૃક્ષો ઊભા રહે છે; અને તે સ્થાન વાપી, કૂવો, તળાવ વગેરે જળાશયો તથા ઉદ્યાનો વડે સુશોભિત છે।

Verse 85

यौवनाढ्याश्च सेवंते तं देवपुरकन्यकाः । तस्याग्रतो मुदा नित्यं नृत्यंत्यप्सरसां गणाः

યૌવનસમૃદ્ધ દેવપુરની કન્યાઓ તેની સેવા કરે છે; અને તેની સામે આનંદથી અપ્સરાઓના સમૂહો નિત્ય નૃત્ય કરે છે।

Verse 86

गीतं गायंति गंधर्वा देवाश्च स्तुतिपाठकाः । एवं क्रमेण कल्पांते सार्वभौमो भवेन्नृपः

ગંધર્વો ગીત ગાય છે અને દેવો સ્તુતિપાઠ કરે છે; આ રીતે ક્રમે કલ્પાંતમાં રાજા સર્વભૌમ ચક્રવર્તી બને છે।

Verse 87

सर्वभोगैककर्ता च नीरुङ्मन्मथविग्रहः । तस्य पत्न्यः प्ररूपाढ्याः सदैव यौवनान्विताः

તે એકલો જ સર્વ ભોગોનો દાતા છે, નિરોગ—જાણે મન્મથનો સાકાર વિગ્રહ; તેની પત્નીઓ અતિરૂપવતી અને સદૈવ યૌવનયુક્ત છે।

Verse 88

धर्मशीलाः सुताः शुभ्राः समृद्धाः पितृसंमताः । एवं क्रमेण भुंजंति सप्तजन्मसु क्षत्रियाः

ધર્મશીલ, શુદ્ધ, સમૃદ્ધ અને પિતૃઓને માન્ય એવા પુત્રો સાથે—આ રીતે ક્રમે ક્ષત્રિયો સાત જન્મ સુધી સમૃદ્ધિ ભોગવે છે।

Verse 89

अन्यायेन तु योद्धारस्तिष्ठंति नरके चिरम् । एवं च क्षत्रिया वृत्तिर्ब्राह्मणैरुपजीव्यते

જે યોદ્ધાઓ અન્યાયથી યુદ્ધ કરે છે, તેઓ લાંબા સમય સુધી નરકમાં રહે છે. આ રીતે ક્ષત્રિયોની જીવિકા અને વર્તન બ્રાહ્મણો દ્વારા પોષાય અને માર્ગદર્શિત થાય છે.

Verse 90

वैश्यैः शूद्रैस्तथान्यैश्च अंत्यजैर्म्लेच्छजातिभिः । ये च योधाः प्रयुध्यंते न्याययुद्धेन सर्वदा

વૈશ્ય, શૂદ્ર તથા અન્ય લોકો પણ—અંત્યજ અને મ્લેચ્છ જાતિઓમાં જન્મેલા પણ—જે યોદ્ધાઓ સદા ન્યાયયુદ્ધના ધર્મનિયમો અનુસાર યુદ્ધ કરે છે.

Verse 91

तेपि यांति परं स्थानं सर्वे वर्णा द्विजातयः । न शूरो यो द्विजो भीरुरस्त्रशस्त्रविवर्जितः

તેઓ પણ પરમ સ્થાનને પામે છે—બધા વર્ણોના દ્વિજ. પરંતુ જે દ્વિજ શૌર્યહીન, ભીરુ અને અસ્ત્ર-શસ્ત્રવિહિન છે, તે કર્તવ્યચ્યૂત અને નિંદનીય કહેવાય છે.

Verse 92

विपत्तौ वैश्यवृतिं च कारयेद्द्विजसत्तमः । वैश्यवृत्तिं वणिग्भावं कृषिं चैव तथापरैः

વિપત્તિના સમયે દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષ વૈશ્યવૃત્તિ અપનાવી શકે છે. વૈશ્યવૃત્તિ એટલે વેપાર અને ખેતી—એવું અન્ય શાસ્ત્રજ્ઞોએ કહ્યું છે.

Verse 94

कारयेत्कृषिवाणिज्यं विप्रकर्म न च त्यजेत् । वणिग्भावान्मृषात्युक्तौ दुर्गतिं प्राप्नुयाद्द्विजः । आर्द्रद्रव्यं परित्यज्य ब्राह्मणो लभते शिवम् । समुत्पाद्य ततो वृत्तिं दद्याद्विप्राय सर्वशः

તે ખેતી અને વાણિજ્ય કરાવી શકે, પરંતુ બ્રાહ્મણોચિત કર્મ છોડવું નહીં. વેપારીભાવથી અસત્ય બોલે તો દ્વિજ દુર્ગતિને પામે છે. અયોગ્ય રીતે પ્રાપ્ત થયેલ ધન ત્યજી દેતાં બ્રાહ્મણ શિવમંગળ પામે છે. ત્યારબાદ જીવનોપાય ઉપજાવી સર્વથા બ્રાહ્મણને (અંશ) દાન આપવું જોઈએ.

Verse 95

पितृयज्ञे तथा चाग्नौ जुहुयाद्विधिवद्द्विजः । तुलेऽसत्यं न कर्त्तव्यं तुलाधर्मप्रतिष्ठिता

દ્વિજએ પિતૃયજ્ઞમાં તથા પવિત્ર અગ્નિમાં વિધિપૂર્વક આહુતિ આપવી જોઈએ; અને તોલ-તુલામાં અસત્ય ન કરવું, કારણ કે તુલા ધર્મ પર પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 96

छलभावं तुले कृत्वा नरकं प्रतिपद्यते । अतुलं चापि यद्द्रव्यं तत्र मिथ्या परित्यजेत्

તોલમાં છલ કરનાર નરકને પામે છે. અને જે દ્રવ્ય તોલવા યોગ્ય નથી, તેમાં પણ મિથ્યા વ્યવહાર ત્યજવો જોઈએ.

Verse 97

एवं मिथ्या न कर्त्तव्या मृषा पापप्रसूतिका । नास्ति सत्यात्परोधर्मो नानृतात्पातकं परम्

અતએવ મિથ્યા બોલવું ન જોઈએ; જુઠ્ઠું પાપને જન્મ આપે છે. સત્યથી પરે કોઈ ધર્મ નથી, અને અસત્યથી મોટું કોઈ પાતક નથી.

Verse 98

अतः सर्वेषु कार्येषु सत्यमेव विशिष्यते । अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम्

અતએવ સર્વ કાર્યોમાં સત્ય જ વિશેષ છે. સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞો અને સત્યને તુલામાં ધરતાં—સત્ય જ ભારે પડ્યું.

Verse 99

अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते । यो वदेत्सर्वकार्येषु सत्यं मिथ्या परित्यजेत्

સહસ્ર અશ્વમેધોથી પણ સત્ય જ વિશેષ છે. સર્વ કાર્યોમાં સત્ય બોલવું અને મિથ્યા ત્યજવી જોઈએ.

Verse 100

स निस्तरति दुर्गाणि स्वर्गमक्षयमश्नुते । वाणिज्यं कारयेद्विप्रो मिथ्याऽवश्यं परित्यजेत्

તે દુર્ગમ આપત્તિઓને પાર કરી અક્ષય સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે. બ્રાહ્મણ વેપાર કરી શકે, પરંતુ અસત્યનો નિશ્ચયે ત્યાગ કરવો જોઈએ.

Verse 101

वृद्धिं च निक्षिपेत्तीर्थे स्वयं शेषं तु भोजयेत् । देहक्लेशात्तत्सहस्रगुणं भवति सर्वदा

વધારાનો ભાગ તીર્થમાં અર્પણરૂપે નિક્ષેપ કરવો અને પોતે માત્ર શેષનું જ ભોજન કરવું. દેહક્લેશથી તે પુણ્ય સર્વદા સહસ્રગણું થાય છે.

Verse 102

अर्थार्जनविधौ मर्त्या विशंति विषमे जले । कांतारमटवीं चैव श्वापदैः सेवितां तथा

અર્થાર્જનના પ્રયત્નમાં મનુષ્યો જોખમી જળમાં પ્રવેશે છે; તેમજ નિર્જન કાંતાર-અટવીમાં અને શ્વાપદોથી સેવિત અરણ્યમાં પણ જાય છે.

Verse 103

गिरिं गिरिगुहां दुर्गां म्लेच्छानां शस्त्रपातिनाम् । गृहं प्रतिभयं स्थानं धनलोभात्समंततः

ધનના લોભથી પર્વત, પર્વતગુહા અને દુર્ગ પણ ચારે તરફથી શસ્ત્રપ્રહાર કરનારા મ્લેચ્છોનું ભયંકર નિવાસસ્થાન બની જાય છે.

Verse 104

सुतदारान्परित्यज्य दूरं गच्छंति लोभिनः । स्कंधे भारं वहंत्यन्ये तर्यां चक्रे निपातनैः

લોભી લોકો પુત્ર અને પત્નીને ત્યજી દૂર જાય છે. કેટલાક ખભા પર ભાર વહન કરે છે; કેટલાકને મારથી નાવમાં કે ચક્ર પર પટકાવી દેવામાં આવે છે.

Verse 105

क्षेपणीभिर्महादुःखैस्सदा प्राणव्ययेन च । अर्थस्य संचयः पुत्र प्राणात्प्रियतरो महान्

સદા મહાદુઃખો અને પ્રાણક્ષય સાથે, હે પુત્ર, ધનનો સંગ્રહ પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય—અતિ પ્રિય—થઈ જાય છે।

Verse 106

एभिर्न्यायार्जितं वित्तं वणिग्भावेन यत्नतः । पितृदेवद्विजातिभ्यो दत्तं चाक्षयमश्नुते

આ ઉપાયો દ્વારા ન્યાયપૂર્વક, વણિકભાવથી પ્રયત્ન કરીને કમાયેલું ધન—પિતૃઓ, દેવો અને દ્વિજોને દાન આપતાં—અક્ષય પુણ્ય બને છે।

Verse 107

एतौ दोषौ महांतौ च वाणिज्ये लाभकर्मणि । लोभानामपरित्यागो मृषा ग्राह्यश्च विक्रयः

લાભ માટેના વેપારમાં આ બે મહાદોષ છે—લોભનો ત્યાગ ન કરવો, અને ખોટ/છલથી ખરીદ-વેચાણ કરવું।

Verse 108

एतौ दोषो परित्यज्य कुर्यादर्थार्जनं बुधः । अक्षयं लभते दानाद्वणिग्दोषैर्न लिप्यते

આ બે દોષો ત્યજીને બુદ્ધિમાને ધનાર્જન કરવું જોઈએ. દાનથી તે અક્ષય પુણ્ય પામે છે અને વણિકદોષોથી લિપ્ત થતો નથી।

Verse 109

पुण्यकर्मरतो विप्रः कृषिं हि परिकारयेत् । वाहयेद्दिवसस्यार्धं बलीवर्दचतुष्टयम्

પુણ્યકર્મમાં રત બ્રાહ્મણે ખેતી કરાવવી જોઈએ; ચાર બળદોને દિવસના અડધા ભાગ સુધી કામે લગાડવા જોઈએ।

Verse 110

अभावात्त्रितयं चैव अविश्रामं न कारयेत् । चारयेच्च तृणेऽच्छिन्नै चोरव्याघ्रविवर्जिते

આ ત્રણનો અભાવ હોય ત્યારે પશુઓને વિરામ વિના ચલાવવું નહીં; જ્યાં ઘાસ અછિન્ન હોય અને સ્થળ ચોર તથા વાઘથી રહિત હોય ત્યાં તેમને ચરવા દેવું।

Verse 111

दद्याद्घासं यथेष्टं च नित्यमातर्पयेत्स्वयम् । गोष्ठं च कारयेत्तस्य किंचिद्विघ्नविवर्जितम्

ઇચ્છા મુજબ ઘાસ‑ચારો આપવો અને રોજ પોતે જ તેમને તૃપ્ત કરવું; તેમજ તેમના માટે કોઈ પણ વિઘ્ન‑ઉપદ્રવ રહિત ગોશાળા બનાવડાવવી।

Verse 112

सदा गोमयमूत्राभ्यां विघसैश्च विवर्जितम् । न मलं निक्षिपेद्गोष्ठे सर्वदेवनिकेतने

સર્વદેવોનાં નિકેતન સમાન ગોશાળાને હંમેશાં ગોમય, ગોમૂત્ર અને ઉચ્છિષ્ટ‑અવશેષથી રહિત રાખવી; ગોશાળામાં મેલ ન નાંખવો।

Verse 113

आत्मनः शयनीयस्य सदृशं कारयेद्बुधः । समं निर्वापयेद्यत्नाच्छीतवातरजस्तथा

બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ તેના માટે પોતાની શય્યા જેવી શય્યા બનાવડાવે; અને પ્રયત્નપૂર્વક તેને સમતલ તથા શીતળ રાખે, જેથી ઠંડી, પવન અને ધૂળ વગેરે ન લાગે।

Verse 114

प्राणस्य सदृशं पश्येद्गां च सामान्यविग्रहम् । अस्य देहे सुखंदुःखं तथा तस्यैव कल्पते

ગાયને પોતાના પ્રાણ સમાન અને સમાન દેહધર્મવાળી તરીકે જોવી; આ દેહમાં જે સુખ‑દુઃખ થાય છે, તે જ તેને પણ થાય છે—એવું માનવું।

Verse 115

अनेन विधिना यस्तु कृषिकर्माणि कारयेत् । स च गोवाहनैर्दोषैर्न लिप्येत धनी भवेत्

જે આ વિધાન મુજબ કૃષિકર્મ કરાવે છે, તે બળદો અને વાહનો સંબંધિત દોષોથી લિપ્ત થતો નથી અને ધનવાન બને છે।

Verse 116

दुर्बलं पीडयेद्यस्तु तथैव गदसंयुतम् । अतिबालातिवृद्धं च स गोहत्यां समालभेत्

જે દુર્બળને, રોગગ્રસ્તને, અતિ નાનાને અને અતિ વૃદ્ધને પીડાવે છે, તે ગોહત્યાનું પાપ પામે છે।

Verse 117

विषमं वाहयेद्यस्तु दुर्बलं सबलं तथा । स गोहत्यासमं पापं प्राप्नोतीह न संशयः

જે દુર્બળ (પશુ)ને સબળ સમજી અસમાન કે અતિભાર વહન કરાવે છે, તે ગોહત્યાસમાન પાપ પામે છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 118

यो वाहयेद्विना सस्यं खादंतं गां निवारयेत् । मोहात्तृणं जलं वापि स गोहत्यासमं लभेत्

પાકની જરૂર ન હોવા છતાં ગાયને કામે લગાડે, ખાતી ગાયને અટકાવે, અથવા મોહવશ તેને ઘાસ કે પાણી પણ ન આપે—તે ગોહત્યાસમાન પાપ પામે છે।

Verse 119

संक्रांत्यां पौर्णमास्यां चामावास्यायां तथैव च । हलस्य वाहनात्पापं गवामयुतहत्यया

સંક્રાંતિ, પૂનમ અને અમાસના દિવસે હળને વાહનરૂપે વાપરવાથી જે પાપ થાય છે, તે દસ હજાર ગાયોની હત્યા સમાન કહેવાયું છે।

Verse 120

अमूषु पूजयेद्यस्तु सितैश्चित्रादिभिर्नरः । कज्जलैः कुसुमैस्तैलैः सोक्षयं स्वर्गमश्नुते

જે મનુષ્ય તે પવિત્ર સ્વરૂપોની શ્વેત દ્રવ્યો, ચિત્રાદિ અર્પણો, કાજળ, પુષ્પ અને તેલથી પૂજા કરે છે, તે અક્ષય સ્વર્ગને પામે છે.

Verse 121

घासमुष्टिं परगवे यो ददाति सदाह्निकम् । सर्वपापक्षयस्यस्य स्वर्गं चाक्षयमश्नुते

જે વ્યક્તિ દરરોજ નિત્યકર્મ સાથે પરની ગાયને એક મુઠ્ઠી ઘાસ આપે છે, તે સર્વ પાપક્ષય પામી અક્ષય સ્વર્ગનો ભોગ કરે છે.

Verse 122

यथा विप्रस्तथा गौश्च द्वयोः पूजाफलं समम् । विचारे ब्राह्मणो मुख्यो नृणां गावः पशौ तथा

જેમ બ્રાહ્મણ પૂજ્ય છે તેમ ગાય પણ પૂજ્ય છે; બન્નેની પૂજાનું ફળ સમાન છે. પરંતુ વિચારથી મનુષ્યોમાં બ્રાહ્મણ મુખ્ય છે અને પશુઓમાં ગાય મુખ્ય છે.

Verse 123

नारद उवाच । विप्रो ब्रह्ममुखे जातः कथितो मे त्वयानघ । कथं गोभिः समो नाथ विस्मयो मे विधे ध्रुवम्

નારદ બોલ્યા—હે અનઘ! તમે મને કહ્યું કે બ્રાહ્મણ બ્રહ્માના મુખમાંથી જન્મ્યો છે. તો હે નાથ, તે ગાયો સાથે સમાન કેવી રીતે? હે વિધાતા, આ મને નિશ્ચયે મહા આશ્ચર્ય છે.

Verse 124

ब्रह्मोवाच । शृणु चात्र यथातथ्यं ब्राह्मणानां गवां यथा । एकपिंडक्रियैक्यं तु पुरुषैर्निर्मितं पुरा

બ્રહ્મા બોલ્યા—અહીં યથાર્થ વાત સાંભળો; બ્રાહ્મણો અને ગાયો વિષે જે સત્ય છે તે. પ્રાચીનકાળે મનુષ્યોએ એવો સિદ્ધાંત સ્થાપ્યો કે એક જ પિંડદાન અને એક જ ક્રિયાસમૂહથી (તેમનું) એકત્વ માનવામાં આવે છે.

Verse 125

पुरा ब्रह्ममुखोद्भूतं कूटं तेजोमयं महत् । चतुर्भागप्रजातं तद्वेदोग्निर्गौर्द्विजस्तथा

પ્રાચીન કાળે બ્રહ્માના મુખમાંથી મહાન, તેજોમય અને સઘન પ્રકાશપુંજ પ્રગટ થયો. તે ચાર ભાગે વિભક્ત થઈ વેદ, અગ્નિ, ગાય અને દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) રૂપે ઉત્પન્ન થયો.

Verse 126

प्राक्तेजः संभवो वेदो वह्निरेव तथैव च । परतो गौस्तथा विप्रो जातश्चैव पृथक्पृथक्

આદિતેજમાંથી વેદનો સંભવ થયો અને એ જ રીતે અગ્નિ પણ પ્રગટ થયો. ત્યારબાદ ગાય અને વિપ્ર (બ્રાહ્મણ) પણ પ્રત્યેક અલગ અલગ, સ્વતંત્ર રૂપે જન્મ્યા.

Verse 127

तत्र सृष्टा मया चादौ वेदाश्चत्वार एकशः । स्थित्यर्थं सर्वलोकानां भुवनानां समंततः

ત્યાં જ આરંભમાં મેં ચારેય વેદોને એક સમગ્ર રૂપે સર્જ્યા, જેથી સર્વ તરફના સર્વ લોકો અને સર્વ ભુવનોનું સ્થિતિસ્થાપન (પાલન) થઈ શકે.

Verse 128

अग्निर्हव्यानि भुंजीत देवहेतोस्तथा द्विजः । आज्यं गोप्रभवं विद्धि तस्मादेते प्रसूतकाः

દેવતાઓના હિતાર્થે અર્પિત હવ્યને અગ્નિ ભોગવે છે, અને એ જ રીતે દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) પણ (અર્પિત અંશ) ગ્રહણ કરે છે. ઘી ગાયમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે—એવું જાણો; તેથી એ બધા ‘પ્રસૂતક’ કહેવાય છે.

Verse 129

न संति यदि लोकेषु चत्वारोमी महत्तराः । तदाखिलं च भुवनं नष्टं स्थावरजंगमम्

જો લોકોમાં આ ચાર મહાન તત્ત્વો ન હોત, તો સ્થાવર-જંગમ સહિત આખું ભુવન નષ્ટ થઈ જાય.

Verse 130

एभिर्धृताः सदा लोकाः प्रतिष्ठंति स्वभावतः । स्वभावो ब्रह्मरूपोसावेते ब्रह्ममयाः स्मृताः

આના દ્વારા લોકોએ સદા ધારણ પામે છે અને પોતાના સ્વભાવથી જ સ્થિર રહે છે. તે સ્વભાવ બ્રહ્મરૂપ છે; તેથી તેઓ બ્રહ્મમય તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 131

तस्माद्गौः पूजनीयोसौ विप्र देवासुरैरपि । उदारः सर्वकार्येषु जातस्तथ्यो गुणाकरः

અતએવ, હે વિપ્ર, તે ગાય દેવો અને અસુરો દ્વારા પણ પૂજનીય છે. તે સર્વ કાર્યોમાં ઉદાર, સાચે ઉપકારિણી રૂપે જન્મેલી અને ગુણોની ખાણ છે.

Verse 132

सर्वदेवमयः साक्षात्सर्वसत्वानुकंपकः । अस्य कार्यं मया सृष्टं पुरैव पोषणं प्रति

તે સాక్షાત્ સર્વદેવમય છે અને સર્વ પ્રાણીઓ પર કરુણાવાન છે. પોષણના હેતુથી મેં બહુ પહેલાં જ તેનું આ કાર્ય સર્જ્યું હતું.

Verse 133

अतएव मया दत्तं वरं चातिसुशोभनम् । एकजन्मनि ते मोक्षस्तवास्त्विति विनिश्चितम्

આ કારણે મેં તને અતિ શોભન એવો વર આપ્યો છે—નિશ્ચિત થયું છે કે એક જ જન્મમાં તને મોક્ષ પ્રાપ્ત થશે.

Verse 134

अत्रैव ये मृता गावस्त्वागच्छंति ममालयम् । पापस्य कणमात्रं तु तेषां देहेन तिष्ठति

અહીં જ જે ગાયો મરે છે, તે મારી ધામને પામે છે; તેમના દેહમાં પાપનો કણમાત્ર પણ ટકતો નથી.

Verse 135

देवी गौर्धेनुका देवाश्चादिदेवी त्रिशक्तिका । प्रसादाद्यस्य यज्ञानां प्रभवो हि विनिश्चितः

તે દેવી કામધેનુ-સ્વરૂપા, સર્વ દેવસમૂહની જ મૂર્તિ, ત્રિશક્તિમય આદિદેવી છે; તેના પ્રસાદથી જ યજ્ઞોનો પ્રાદુર્ભાવ નિશ્ચિત થાય છે।

Verse 136

गवां सर्वपवित्राणि पुनंति सकलं जगत् । मूत्रं गोर्गोमयं क्षीरं दधिसर्पिस्तथैव च

ગાયના સર્વ પરમ પવિત્ર પદાર્થો સમગ્ર જગતને પવિત્ર કરે છે—ગોમૂત્ર, ગોમય, દૂધ, દહીં અને ઘી પણ।

Verse 137

अमीषां भक्षणे पापं न तिष्ठति कलेवरे । तस्माद्घृतं दधि क्षीरं नित्यं खादंति धार्मिकाः

આનું સેવન કરવાથી પાપ શરીરમાં રહેતું નથી; તેથી ધાર્મિકો નિત્ય ઘી, દહીં અને દૂધનું સેવન કરે છે।

Verse 138

विशिष्टं सर्वद्रव्येषु गव्यमिष्टं परं शुभम् । यस्यास्ये भोजनं नास्ति तस्य मूर्तिस्तु पूतिका

સર્વ દ્રવ્યોમાં ગવ્ય (ગાયથી ઉત્પન્ન) પદાર્થ વિશિષ્ટ, પરમ શુભ અને ઇષ્ટ ગણાય છે; પરંતુ જેના મોઢામાં ભોજન નથી, તેની દેહમૂર્તિ જ દુર્ગંધમય બને છે।

Verse 139

अन्नाद्यं पंचरात्रेण सप्तरात्रेण वै पयः । दधि विंशतिरात्रेण घृतं स्यान्मासमेककम्

પકાવેલું અન્ન પાંચ રાત સુધી, દૂધ સાત રાત સુધી; દહીં વીસ રાત સુધી અને ઘી એક પૂર્ણ માસ સુધી યોગ્ય રહે છે।

Verse 140

अगव्यैर्यस्तु भुंक्ते वै मासमेकं निरंतरम् । भोजने तस्य मर्त्यस्य प्रेताः खादंति चैव हि

જે મનુષ્ય એક માસ સુધી સતત ગૌ-ઉત્પન્ન પદાર્થો વિના તૈયાર કરેલું ભોજન કરે છે, તે મર્ત્યના ભોજનમાં પ્રેતગણ પણ નિશ્ચયે સહભાગી થઈને ભક્ષણ કરે છે।

Verse 141

परमान्नं परं शुद्धं स्विन्नं चातपतण्डुलैः । भुक्त्वा तु यत्कृतं पुण्यं कोटिकोटिगुणं भवेत्

જે સૂર્યમાં સુકવેલા ચોખાને વરાળમાં પકાવી બનાવેલું પરમ શુદ્ધ ‘પરમાન્ન’ ભોજન કરે છે, તેનાથી ઉત્પન્ન પુણ્ય કરોડો-કરોડો ગણું વધે છે।

Verse 142

अन्यच्चापि च यद्द्रव्यं हविष्यं शास्त्रनिर्मितम् । तद्भुक्तवा यत्कृतं कर्म सर्वं लक्षगुणं भवेत्

અને શાસ્ત્રવિહિત ‘હવિષ્ય’ રૂપે નિર્ધારિત અન્ય કોઈ પણ દ્રવ્ય—તે ભોજન કરીને જે કર્મ કરવામાં આવે, તે સર્વે લાખ ગણું ફળદાયક બને છે।

Verse 143

निरामिषं च यत्किंचित्तस्माद्यद्यत्फलं लभेत् । तस्माद्गौः सर्वकार्येषु शस्त एको युगेयुगे

નિરામિષ (અહિંસક) આચરણથી જે કોઈ ફળ મળે—અતએવ સર્વ કાર્યોમાં, યુગે યુગે, એકમાત્ર ગૌ જ પ્રશંસનીય કહેવાઈ છે।

Verse 144

सर्वदा सर्वकामेषु धर्मकामार्थमोक्षदः । नारद उवाच । केषु किं वा प्रयोगेण परं पुण्यं प्रकीर्तितं

તે સર્વદા, સર્વ કામનાઓમાં, ધર્મ-કામ-અર્થ-મોક્ષ આપનાર છે। નારદ બોલ્યા—“કયા વિષયોમાં, અથવા કઈ પ્રયોગવિધિથી, પરમ પુણ્ય પ્રકીર્તિત છે?”

Verse 145

वद तत्सर्वलोकेश यथा जानामि तत्वतः । ब्रह्मोवाच । सकृत्प्रदक्षिणं कृत्वा गोधनं चाभिवंदयेत्

હે સર્વલોકેશ! તે મને કહો જેથી હું તેને તત્ત્વથી જાણી શકું. બ્રહ્માએ કહ્યું—એકવાર પ્રદક્ષિણા કરીને ગોધનને પણ ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરવો જોઈએ.

Verse 146

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः स्वर्गं चाक्षयमश्नुते । सुराचार्यो यथा वंद्यः पूज्योसौ माधवो यथा

તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ અક્ષય સ્વર્ગને પામે છે. જેમ દેવગુરુ વંદનીય છે, તેમ જ તે પૂજનીય છે—માધવ (વિષ્ણુ) સમાન.

Verse 147

सप्तप्रदक्षिणं कृत्वा चैश्वर्यात्पाकशासनः । कल्य उत्थाय गोमध्ये पात्रं गृह्य सहोदकम्

સાત પ્રદક્ષિણા કરીને, ઐશ્વર્યવાન પાકશાસન (ઇન્દ્ર) પ્રાતઃકાળે ઊઠ્યો; અને ગોમધ્યમાં ઊભો રહી જળসহ પાત્ર ગ્રહણ કર્યું.

Verse 148

निषिंचेद्यो गवां शृंगं मस्तकेनैव तज्जलम् । प्रतीच्छेत निराहारस्तस्य पुण्यं निबोधत

જે ગાયના શિંગમાંથી જળ ઢાળી તે જળને પોતાના મસ્તક પર સ્વીકારે અને નિરાહાર રહે—તેનું પુણ્ય જાણો, સાંભળો.

Verse 149

श्रूयंते यानि तीर्थानि त्रिषु लोकेषु नारद । सिद्धचारणयुक्तानि सेवितानि महर्षिभिः

હે નારદ! ત્રિલોકમાં જેમની કીર્તિ સાંભળાય છે એવા જે તીર્થો—સિદ્ધો અને ચારણોથી યુક્ત—તે મહર્ષિઓ દ્વારા પણ સેવિત અને પૂજિત છે.

Verse 150

अभिषेकस्समस्तेषां गवां शृंगोदकस्य च । प्रातरुत्थाय यो मर्त्यः स्पृशेद्गां च घृतं मधु

સમસ્ત ગાયોનું અભિષેક અને ગાયના શિંગના જળનો ઉપયોગ વિધિરૂપે કહ્યો છે. જે મનુષ્ય પ્રાતઃ ઊઠીને ગાયને સ્પર્શે અને ઘી તથા મધને પણ સ્પર્શે/ગ્રહણ કરે, તે પુણ્ય પામે છે.

Verse 151

सर्षपांश्च प्रियंगूंश्च कल्मषात्प्रतिमुच्यते । घृतक्षीरप्रदा गावो घृतयोन्यो घृतोद्भवाः

રાઈ અને પ્રિયંગુનું દાન કરવાથી કલ્મષમાંથી મુક્તિ મળે છે. ઘી અને દૂધ આપનાર ગાયો ઘી-યોનિ છે, ઘીમાંથી ઉત્પન્ન છે; ઘી જ તેમનું મૂળ છે.

Verse 152

घृतनद्यो घृतावर्तास्ता मे संतु सदा गृहे । घृतं मे सर्वगात्रेषु घृतं मे मनसि स्थितम्

મારા ઘરમાં સદા ઘીની નદીઓ અને ઘીના આવર્તો રહો. ઘી મારા સર્વ અંગોમાં વ્યાપ્ત થાઓ; ઘી મારા મનમાં સ્થિર રહો.

Verse 153

गावो ममाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च । गावश्च सर्वगात्रेषु गवांमध्ये वसाम्यहम्

ગાયો સદા મારા આગળ છે અને ગાયો જ મારા પાછળ પણ છે. ગાયો મારા સર્વ અંગોમાં છે; હું ગાયોના મધ્યમાં વસું છું.

Verse 154

इत्याचम्य जपेन्मंत्रं सायंप्रातरिदं शुचिः । सर्वपापक्षयस्तस्य स्वर्लोके पूजितो भवेत्

આ રીતે આચમન કરીને શુદ્ધ વ્યક્તિએ સાંજે અને સવારે આ મંત્રનો જપ કરવો. તેના સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે અને તે સ્વર્ગલોકમાં પૂજિત બને છે.

Verse 155

यथा गौश्च तथा विप्रो यथाविप्रस्तथा हरिः । हरिर्यथा तथा गंगा एतेन ह्यवृषाः स्मृताः

જેમ ગાય છે તેમ બ્રાહ્મણ; જેમ બ્રાહ્મણ તેમ હરિ. જેમ હરિ તેમ ગંગા—આ ઉપદેશથી એ બધા ‘અવૃષાઃ’ (અહિંસ્ય) તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 156

गावो बंधुर्मनुष्याणां मनुष्या बांधवा गवाम् । गौश्च यस्मिन्गृहे नास्ति तद्बंधुरहितं गृहम्

ગાયો મનુષ્યોની બંધુ છે અને મનુષ્યો ગાયોના બંધુ છે। જે ઘરમાં ગાય નથી, તે ઘર બંધુવિહિન ગણાય છે।

Verse 157

गोमुखे चाश्रिता वेदाः सषडंगपदक्रमाः । शृंगयोश्च स्थितौ नित्यं सहैव हरिकेशवौ

ગોમુખમાં વેદો આશ્રિત છે—ષડંગ સહિત અને પદક્રમ સહિત। અને તેના બંને શિંગાં પર નિત્ય હરી તથા કેશવ સાથે સ્થિત રહે છે।

Verse 158

उदरेऽवस्थितः स्कंदः शीर्षे ब्रह्मा स्थितः सदा । वृषद्ध्वजो ललाटे च शृंगाग्र इंद्र एव च

તેના ઉદરમાં સ્કંદ સ્થિત છે અને શિરે સદા બ્રહ્મા વિરાજે છે। લલાટે વૃષધ્વજ (શિવ) છે અને શિંગના અગ્રે ઇન્દ્ર જ છે।

Verse 159

कर्णयोरश्विनौ देवौ चक्षुषोश्शशिभास्करौ । दंतेषु गरुडो देवो जिह्वायां च सरस्वती

કાનમાં બે અશ્વિનીદેવો છે; આંખોમાં ચંદ્ર અને સૂર્ય છે। દાંતમાં દેવ ગરુડ છે અને જીભ પર સરસ્વતી વિરાજે છે।

Verse 160

अपाने सर्वतीर्थानि प्रस्रावे चैव जाह्नवी । ऋषयो रोमकूपेषु मुखतः पृष्ठतो यमः

અપાનમાર્ગમાં સર્વ તીર્થો નિવાસ કરે છે; વીર્યપ્રવાહમાં જાહ્નવી (ગંગા) સ્થિત છે. રોમકૂપોમાં ઋષિઓ વસે છે; આગળ મુખ અને પાછળ યમ (મૃત્યુનાથ) છે.

Verse 161

धनदो वरुणश्चैव दक्षिणं पार्श्वमाश्रितौ । वामपार्श्वे स्थिता यक्षास्तेजस्वंतो महाबलाः

ધનદ (કુબેર) અને વરુણ જમણા પાર्श્વમાં સ્થિત છે; ડાબા પાર्श્વમાં તેજસ્વી અને મહાબળવાન યક્ષો સ્થિત છે.

Verse 162

मुखमध्ये च गंधर्वा नासाग्रे पन्नगास्तथा । खुराणां पश्चिमे पार्श्वेऽप्सरसश्च समाश्रिताः

મુખના મધ્યમાં ગંધર્વો વસે છે; નાસિકાના અગ્રભાગે પન્નગ (નાગ) રહે છે; અને ખુરોના પશ્ચિમ (પાછલા) પાર्श્વમાં અપ્સરાઓ આશ્રિત છે.

Verse 163

गोमये वसते लक्ष्मीर्गोमूत्रे सर्वमंगला । पादाग्रे खेचरा वेद्या हंभाशब्दे प्रजापतिः

ગોમયમાં લક્ષ્મી વસે છે; ગોમૂત્રમાં સર્વ મંગળતા નિવાસ કરે છે. ખુરના અગ્રભાગે ખેચર (દિવ્યચર) જાણવાં; અને ‘હંભા’ શબ્દમાં પ્રજાપતિ સ્થિત છે.

Verse 164

चत्वारः सागराः पूर्णा धेनूनां च स्तनेषु वै । गां च स्पृशति यो नित्यं स्नातो भवति नित्यशः

ધેનુઓના સ્તનોમાં નિશ્ચયે ચારેય સાગરો પરિપૂર્ણ છે. તેથી જે નિત્ય ગાયને સ્પર્શ કરે છે, તે દરરોજ સ્નાત (શુદ્ધ) ગણાય છે.

Verse 165

अतो मर्त्यः प्रपुष्टैस्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते । गवां रजः खुरोद्धूतं शिरसा यस्तु धारयेत्

અતએવ જે મનુષ્ય ગાયોના ખુરાંથી ઉડેલી ધૂળને ભક્તિપૂર્વક મસ્તક પર ધારણ કરે છે, તે દૃઢ થયેલા સર્વ પાપોથી પણ મુક્ત થાય છે।

Verse 166

स च तीर्थजले स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते । नारद उवाच । गवां च दशवर्णानां कस्य दाने च किंफलम्

અને જે તીર્થજળમાં સ્નાન કરે છે તે પણ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે। નારદ બોલ્યા—“ગાયોના દશ વર્ણોમાંથી કઈ ગાયનું દાન કરવાથી કયું ફળ પ્રાપ્ત થાય?”

Verse 167

ब्रूहि तत्त्वं गुरुश्रेष्ठ परमेष्ठिन्प्रियं यदि । ब्रह्मोवाच । श्वेतां गां ब्राह्मणे दत्वा मानवश्चेश्वरो भवेत्

“હે ગુરુશ્રેષ્ઠ! તમે પરમેશ્વરને પ્રિય હો તો તત્ત્વસત્ય કહો.” બ્રહ્મા બોલ્યા—“બ્રાહ્મણને શ્વેત ગાય દાન કરવાથી મનુષ્ય ઐશ્વર્યવાન અને પ્રભુત્વશાળી બને છે।”

Verse 168

प्रासादे वसते नित्यं भोगी च सुखमेधते । धूम्रा तु स्वर्गकांतार संसारे पापमोक्षिणी

તે સદા પ્રાસાદમાં વસે છે અને ભોગી સુખમાં વૃદ્ધિ પામે છે। પરંતુ ધૂમ્રા (વર્ણની ગાય) સ્વર્ગમાં પણ જાણે વનપ્રાંત સમાન છે; અને સંસારમાં પાપમોચિની બને છે।

Verse 169

अक्षयं कपिलादानं कृष्णां दत्वा न सीदति । पांडुरा दुर्लभा लोके गौरी च कुलनंदिनी

કપિલા ગાયનું દાન અક્ષય પુણ્ય આપનારું છે; અને કૃષ્ણા (કાળી) ગાય દાન કરવાથી મનુષ્ય દુઃખમાં પડતો નથી। પાંડુરા (ધવળ) ગાય લોકમાં દુર્લભ છે, અને ગૌરી પણ કુળની નંદિની છે।

Verse 170

रक्ताक्षी रूपकामस्य धनकामस्य नीलिका । एकां च कपिलां दत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

રક્તાક્ષી ગાય રૂપની ઇચ્છા પૂર્ણ કરે છે અને નીલિકા ગાય ધનની ઇચ્છા પૂર્ણ કરે છે. એક પણ કપિલા (ભૂરાશી) ગાયનું દાન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 171

यत्तु बाल्यकृतं पापं यौवने वार्धके कृतम् । वाचाकृतं कर्मकृतं मनसा यत्प्रचिंतितं

બાળ્યમાં કરેલું પાપ, યુવાનીમાં કે વૃદ્ધાવસ્થામાં કરેલું પાપ—વાણીથી કરેલું, કર્મથી કરેલું, અથવા મનમાં માત્ર વિચારેલું—

Verse 172

अगम्यागमनं चैव मित्रद्रोहे च पातकम् । मानकूटं तुलाकूटं कन्यानृतं गवानृतम्

અગમ્ય સાથે ગમન, અને મિત્રદ્રોહનું પાતક; માપમાં છેતરપિંડી, તોળમાં છેતરપિંડી, કન્યા વિષે અસત્ય, અને ગાયો વિષે અસત્ય—

Verse 173

सर्वं च नाशयेत्क्षिप्रं कपिलां यः प्रयच्छति । दशयोजनविस्तीर्णा महापारा महानदी

જે વ્યક્તિ તત્કાળ કપિલા ગાયનું દાન કરે છે, તે સર્વ (પાપો)નો શીઘ્ર નાશ કરે છે. (આગળ) દસ યોજન વિસ્તૃત, વિશાળ કાંઠાવાળી એક મહાનદી છે.

Verse 174

नारा च जलकांतारे प्रसृते चोदकार्णवे । यावद्वत्सस्य द्वौ पादौ मुखं यावन्न जायते

જળમય વનાંતરમાં, જ્યારે જળસમુદ્ર પ્રસરી ગયો હતો—ત્યાં સુધી (એવું જ રહ્યું) જ્યાં સુધી વાછરડાના બે પગ પ્રગટ ન થયા અને જ્યાં સુધી તેનું મુખ પણ જન્મ્યું ન હતું.

Verse 175

तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुंचति । सुवर्णशृंगीं वस्त्राढ्यां सर्वालंकारभूषिताम्

જ્યાં સુધી ગાય વાછરડું પ્રસવે નહીં, ત્યાં સુધી તેને પૃથ્વી સમાન જાણવી—સુવર્ણશૃંગી, સમૃદ્ધ વસ્ત્રોથી આવૃત અને સર્વ આભૂષણોથી વિભૂષિત.

Verse 176

ताम्रपृष्ठीं रौप्यखुरां तथा कांस्योपदोहनाम् । शोभितां गंधपुष्पैश्च सर्वालंकारभूषितां

તામ્રવર્ણ પીઠવાળી, રૌપ્ય ખુરવાળી તથા કાંસ્ય દોહનપાત્રયુક્ત—સુગંધિત પુષ્પોથી શોભિત અને સર્વ આભૂષણોથી અલંકૃત ગાય.

Verse 177

ईदृशीं कपिलां दद्याद्द्विजातौ वेदपारगे । सर्वपापक्षयस्तस्य विष्णुलोकेऽच्युतो भवेत्

આવી કપિલા ગાયને વેદપારંગત દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) ને જે દાન આપે, તેના સર્વ પાપો ક્ષય પામે અને તે વિષ્ણુલોકમાં અચ્યુત પદને પામે.

Verse 178

तस्यां तु दुह्यमानायां भूमौ पतंति बिंदवः । आरामादि विजायंते बहुपुष्पफलोत्तमाः

જ્યારે તે પૃથ્વીનું દોહન થતું હતું, ત્યારે બિંદુઓ ભૂમિ પર પડ્યા; તે બિંદુઓમાંથી આરામ (ઉદ્યાન) વગેરે ઉત્પન્ન થયા, ઉત્તમ પુષ્પ-ફળોથી સમૃદ્ધ.

Verse 179

यत्र कामफला वृक्षा नद्यः पायसकर्दमाः । प्रासादाश्चापि सौवर्णास्तत्र गच्छंति गोप्रदाः

જ્યાં વૃક્ષો ઇચ્છિત ફળ આપે છે, જ્યાં નદીઓ પાયસ અને મધુર દૂધના કાદવ સાથે વહે છે, અને જ્યાં સુવર્ણ પ્રાસાદો પણ છે—ત્યાં ગોદાન કરનારાઓ જાય છે.

Verse 180

दशधेनूश्च यो दद्यादेकं चैव धुरंधरं । समानं तु फलं प्रोक्तं ब्रह्मणा समुदाहृतम्

જે દસ દૂધાળ ગાયો દાન આપે, અથવા એક જ બળવાન ધુરંધર વૃષભ આપે—બ્રહ્માએ જણાવ્યું છે કે બંનેનું પુણ્યફળ સમાન છે।

Verse 181

एकं च दशभिर्दद्यात्सहस्राणां शतं फलम् । तस्यानुसारतो वेद्यं फलं नारद यत्नतः

એકના સ્થાને દસ દાન કરાય તો ફળ હજારોનું સોગણું બને છે। હે નારદ, તે અનુપાત પ્રમાણે પુણ્યફળને યત્નપૂર્વક સમજવું।

Verse 182

पितॄनुद्दिश्य यः पुत्रो वृषं च मोक्षयेद्भुवि । पितरो विष्णुलोकेषु महीयंते यथेप्सितम्

પિતૃઓને ઉદ્દેશીને જે પુત્ર પૃથ્વી પર વૃષભને મુક્ત કરે છે, તેના પિતૃગણ વિષ್ಣુલોકોમાં ઇચ્છાનુસાર મહિમાવંત થાય છે।

Verse 183

चतस्रो वत्सतर्यश्च एकस्यैव वृषस्य च । मोक्ष्यंते सर्वतः पुत्र विधिरेष सनातनः

ચાર વત્સતરીઓ અને એક વૃષભ—હે પુત્ર, સર્વ દિશાઓમાં તેમને મુક્ત કરવાના; આ સનાતન વિધિ છે।

Verse 184

यावंति चैव रोमाणि तस्य तासां च सर्वशः । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गं भुजंति मानवाः

તેના શરીર પર જેટલા રોમ છે—અને તે બધાં મળીને જેટલા—એટલા હજારો વર્ષો સુધી મનુષ્યો સ્વર્ગસુખ ભોગવે છે।

Verse 185

लांगूलेन वृषो यच्च जलं चोत्क्षिपति ध्रुवं । तत्तोयं तु सहस्राब्दं पितॄणाममृतं भवेत्

વૃષભ પોતાની પૂંછડીથી જે જળ નિશ્ચિત રીતે ઉછાળે છે, તે જળ પિતૃઓ માટે હજાર વર્ષ સુધી અમૃતસમાન બને છે।

Verse 186

खुरेण कर्षयेद्भूमिं ततो लोष्ठं च कर्दमः । पितृभ्यश्च स्वधा तत्र लक्षकोटिगुणं भवेत्

ખુરથી ભૂમિ કર્ષાય તો ઢેલા અને કાદવ ઊપજે; ત્યાં પિતૃઓને કરાતું ‘સ્વધા’ અર્પણ લક્ષ-કોટિ ગુણ ફળ આપે છે।

Verse 187

विद्यमाने च जनके यदि माता विनश्यति । चंदनेनांकिता धेनुस्तस्याः स्वर्गाय दीयते

પિતા જીવિત હોય ત્યારે જો માતાનું અવસાન થાય, તો તેણીની સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે ચંદનથી ચિહ્નિત ધેનુનું દાન કરવું જોઈએ।

Verse 188

दाता चैव पितॄणां च ऋणं चैव प्रमुंचति । अक्षयं लभते स्वर्गं पूजितो मघवा यथा

દાતા પિતૃઋણમાંથી પણ મુક્ત થાય છે; તે અક્ષય સ્વર્ગ પામે છે અને મઘવા (ઇન્દ્ર) સમ પૂજિત બને છે।

Verse 189

सर्वलक्षणसंयुक्ता तरुणा गौः पयस्विनी । समाप्रसूतिका भद्रा सा च गौः पृथिवी स्मृता

સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત, યુવાન, દૂધથી સમૃદ્ધ, યોગ્ય સમયે પ્રસવેલી અને મંગલમય—એવી ગાયને જ પૃથ્વીરૂપે સ્મરવામાં આવે છે।

Verse 190

तस्य दानेन मंत्रस्य पृथ्वीदानसमं फलं । शतक्रतुसमो मर्त्यः कुलमुद्धरते शतं

તે મંત્રનું દાન કરવાથી પૃથ્વીદાન સમાન ફળ મળે છે. એવો મનુષ્ય શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) સમાન બની પોતાના કુલના સો જનનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 191

गवां च हरणं कृत्वा मृते गोरथवत्सके । क्रिमिपूर्णे स कूपे च तिष्ठेदाभूतसंप्लवं

ગાયોનું હરણ કરનાર, ગાય, રથ અને વાછરડું મરી જાય ત્યારે, કૃમિથી ભરેલા કૂવામાં ભૂતસંપ્લવ (મહાપ્રલય) સુધી રહેવા પડે છે.

Verse 192

गवां चैव वधं कृत्वा पितृभिः सह पच्यते । रौरवे नरके घोरे तावत्कालं प्रतिक्रिया

ગાયોનો વધ કરનાર પિતૃઓ સાથે ઘોર રૌરવ નરકમાં તપાવવામાં આવે છે—એટલા જ સમય સુધી આ જ તેની પ્રતિક્રિયા (ફળ) છે.

Verse 193

गोप्रचारप्रभग्नश्च षंडवाहनबंधनः । अक्षयं नरकं प्रायान्पुनर्जन्मनि जन्मनि

ગાયોનું ચરાણ અટકાવનાર અને ભાર વહન કરનાર સાંઢને બાંધી રાખનાર—અક્ષય નરકને પામે છે, જન્મે જન્મે.

Verse 194

सकृच्च श्रावयेद्यस्तु कथां पुण्यतमामिमां । सर्वपापक्षयस्तस्य देवैश्च सह मोदते

પરંતુ જે આ પરમ પુણ્યમય કથાનું એકવાર પણ શ્રવણ કરાવે છે, તેના સર્વ પાપો નાશ પામે છે અને તે દેવતાઓ સાથે આનંદ કરે છે.

Verse 195

य इदं शृणुयाद्वापि परं पुण्यतमं महत् । सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते तत्क्षणेन हि

જે આ પરમ પુણ્યતમ અને મહાન ઉપદેશને પણ સાંભળે છે, તે સાત જન્મોમાં કરેલા પાપોથી તે ક્ષણે જ મુક્ત થાય છે.