Adhyaya 98

Verse 1

सूत उवाच । एवमुक्ते शुभे वाक्ये विज्वलेन महात्मना । कुंजलो वदतां श्रेष्ठः स्तोत्रं पुण्यमुदैरयत्

સૂત બોલ્યા—મહાત્મા વિજ્વલે આ શુભ વચન કહ્યાં પછી, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ કુંજલે પવિત્ર સ્તોત્ર ઉચ્ચાર્યું.

Verse 2

ध्यात्वा नत्वा हृषीकेशं सर्वक्लेशविनाशनम् । सर्वश्रेयः प्रदातारं हरेः स्तोत्रमुदीरितम्

હૃષીકેશનું ધ્યાન કરીને અને તેમને નમસ્કાર કરીને—જે સર્વ ક્લેશોનો નાશ કરે છે અને સર્વ શ્રેય આપે છે—પછી હરિનું સ્તોત્ર ઉચ્ચારાય છે.

Verse 3

वासुदेवाभिधानं तत्सर्वश्रेयः प्रदायकम् । मोक्षद्वारं सुखोपेतं शांतिदं पुष्टिवर्द्धनम्

‘વાસુદેવ’ નામનું તે સ્તવન સર્વ શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ આપનારું છે; તે મોક્ષનું દ્વાર, સુખયુક્ત, શાંતિદાયક અને પુષ્ટિ-સમૃદ્ધિ વધારનારું છે.

Verse 4

सर्वकामप्रदातारं ज्ञानदं ज्ञानवर्द्धनम् । वासुदेवस्य यत्स्तोत्रं विज्वलाय प्रकाशितम्

વાસુદેવનું તે સ્તોત્ર, જે સર્વ કામનાઓ આપે છે, જ્ઞાન આપે છે અને જ્ઞાનવર્ધન કરે છે, તે વિજ્વલાને પ્રગટ થયું.

Verse 5

वासुदेवाभिधानं चाप्रमेयं पुण्यवर्द्धनम् । सोऽवगम्य पितुः सर्वं विज्वलः पक्षिणांवरः

તેણે વાસુદેવનું અપ્રમેય અને પુણ્યવર્ધક પવિત્ર નામ જાણ્યું; અને પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ વિજ્વલે પિતાથી સર્વ વાત સમજી લીધી.

Verse 6

तत्रगंतुंप्रचक्रामपितुःपृष्टंतदानृप । एवं गंतुं कृतमतिं विज्वलं ज्ञानपारगम्

હે રાજન! ત્યારે પિતાએ પૂછતાં તે ત્યાં જવા નીકળી પડ્યો. આ રીતે જવાનો નિશ્ચય કરીને, જ્ઞાનના પાર પહોંચેલો તેજસ્વી વિજ્વલ આગળ વધ્યો.

Verse 7

उवाच पुत्रं धर्मात्मा उपकारसमुद्यतम्

ધર્માત્માએ ઉપકાર કરવા તત્પર પોતાના પુત્રને કહ્યું.

Verse 8

कुंजल उवाच । पुत्र तस्य महज्जाने पातकं भूपतेः शृणु । यतो गत्वा पठ स्वत्वं सुबाहोश्चोपशृण्वतः

કુઞ્જલે કહ્યું—પુત્ર! તે રાજાનું મહાપાતક, જે મને સારી રીતે જાણીતું છે, સાંભળ. ત્યાં જઈને યથાર્થ વર્ણનનું પઠન કર; અને સુબાહુ પણ સાંભળતો રહે.

Verse 9

यथायथा श्रोष्यति स्तोत्रमुत्तमं तथा तथा ज्ञानमयो भविष्यति । श्रीवासुदेवस्य न संशयो वै तस्य प्रसादात्सुशिवं मयोक्तम्

જેમ જેમ કોઈ આ ઉત્તમ સ્તોત્રને વારંવાર શ્રવણ કરે છે, તેમ તેમ તે સત્ય જ્ઞાનથી વધુ ને વધુ પરિપૂર્ણ બને છે. શ્રી વાસુદેવ વિષે નિશ્ચયે કોઈ સંશય નથી; તેમની કૃપાથી મેં આ પરમ મંગલ વચન કહ્યું છે.

Verse 10

आमंत्र्य स गुरुं पश्चादुड्डीय लघुविक्रमः । आनंदकाननं पुण्यं संप्राप्तो विज्वलस्तदा

ગુરુને આમંત્રણ આપી વિદાય લઈને, લઘુવિક્રમી વિજ્વલ ત્યારે ઉડીને પવિત્ર અને પુણ્ય ‘આનંદકાનન’ નામના ઉપવનમાં પહોંચી ગયો.

Verse 11

वृक्षच्छायां समाश्रित्य उपविष्टो मुदान्वितः । समालोक्य स राजानं विमानेनागतं पुनः

વૃક્ષછાયાનો આશ્રય લઈને તે આનંદપૂર્વક બેસી ગયો. પછી તેણે જોયું કે એ જ રાજા ફરી દિવ્ય વિમાનમાં આવી રહ્યો છે.

Verse 12

एष्यत्यसौ कदा राजा सुबाहुः प्रियया सह । पातकान्मोचयिष्यामि स्तोत्रेणानेन वै कदा

એ રાજા સુબાહુ પોતાની પ્રિયાસહ ક્યારે આવશે? અને હું આ સ્તોત્ર દ્વારા તેને પાપોથી ક્યારે મુક્ત કરીશ?

Verse 13

तावद्विमानः संप्राप्तः किंकिणीजालमंडितः । घंटारवसमाकीर्णो वीणावेणुसमन्वितः

એ જ ક્ષણે કિંકિણીના જાળથી અલંકૃત, ઘંટનાદથી ગુંજતું અને વીણા-વેણુના મધુર સ્વરોથી યુક્ત એવું દિવ્ય વિમાન આવી પહોંચ્યું.

Verse 14

गंधर्वस्वरसंघुष्टश्चाप्सरोभिः समन्वितः । सर्वकामसमृद्धस्तु अन्नोदकविवर्जितः

ગંધર્વોના સ્વરોથી ગુંજતું અને અપ્સરાઓથી સમન્વિત તે સ્થાન/યાન સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ હતું; પરંતુ અન્ન અને જળથી રહિત હતું.

Verse 15

तस्मिन्याने स्थितो राजा सुबाहुः प्रियया सह । समुत्तीर्णो विमानात्स सुतार्क्ष्य प्रियया सह

તે યાનમાં બેઠેલો રાજા સુબાહુ પોતાની પ્રિયાસહ હતો; પછી તે વિમાનમાંથી ઉતર્યો—સુતાર્ક્ષ્ય પણ પોતાની પ્રિયાસહ ઉતર્યો.

Verse 16

शस्त्रमादाय तीक्ष्णं तु यावत्कृंतति तच्छवम् । तावद्धि विज्वलेनापि समाह्वानं कृतं तदा

તીક્ષ્ણ શસ્ત્ર લઈને તે જેટલો સમય તે શવને કાપતો રહ્યો, એટલો જ સમય તે વખતે વિજ્વલ દ્વારા પણ આહ્વાન (સમન) કરવામાં આવ્યું.

Verse 17

भो भोः पुरुषशार्दूल देवोपम भवानिदम् । करोति निर्घृणं कर्म नृशंसैर्न च शक्यते

અરે અરે, પુરુષશાર્દૂલ, દેવોપમ મહાપુરુષ! તમે આ નિર્ઘૃણ કર્મ કરો છો; આ તો ક્રૂરચિત્તો દ્વારા પણ સહન થતું નથી.

Verse 18

कर्तुं पुरुषशार्दूल कोऽयं विधिविपर्ययः । दुष्कृतं साहसं कर्म निंद्यं लोकेषु सर्वदा

હે પુરુષશાર્દૂલ! તમે કરવા જઈ રહ્યા છો તે કયો વિધિ-ધર્મનો વિપર્યય છે? આવું સાહસિક કર્મ દુષ્કૃત છે અને લોકમાં સદૈવ નિંદિત છે.

Verse 19

वेदाचारविहीनं तु कस्मात्प्रारब्धवानि ह । तन्मे त्वं कारणं सर्वं कथयस्व यथा तथा

હે! વેદવિહિત આચાર વિના તું આ કાર્ય કેમ આરંભ્યું? તેનું સર્વ કારણ મને યથાતથ્ય કહી સંભળાવ.

Verse 20

इत्येवं भाषितं तस्य विज्वलस्य महात्मनः । समाकर्ण्य महाराजः स्वप्रियां वाक्यमब्रवीत्

તે મહાત્મા વિજ્વલના આવા વચનો સાંભળી મહારાજે પોતાની પ્રિયાને આ વાક્ય કહ્યું.

Verse 21

प्रिये वर्षशतं भुक्तं मयेदं पापकर्मणा । कदा न भाषितं केन यथायं परिभाषते

પ્રિયે, મારા પાપકર્મથી મેં આ દુઃખ સો વર્ષ ભોગવ્યું છે. જેમ આ હવે મને ઠપકો આપી બોલે છે, તેમ પહેલાં કોઈએ કદી કહ્યું નથી.

Verse 22

ममैवं पीड्यमानस्य क्षुधया हृदयं प्रिये । निर्गतं चोत्सुकं कांते शांतिश्चित्ते प्रवर्तते

પ્રિયે, ભૂખથી આમ પીડાતું મારું હૃદય જાણે દેહ છોડીને નીકળી જવા ઉત્સુક છે; હે કાંતે, ચિત્તમાં શાંતિ પ્રવર્તતી નથી.

Verse 23

यावदस्य श्रुतं वाक्यं सर्वदुःखस्य शांतिदम् । तावच्चित्ते समाह्लादो वर्तते चारुहासिनि

ચારુહાસિની, તેના વચન—જે સર્વ દુઃખને શાંત કરે છે—જ્યાં સુધી સાંભળાય છે, ત્યાં સુધી હૃદયમાં ઊંડો આનંદ રહે છે.

Verse 24

कोयं देवो नु गंधर्वः सहस्राक्षो भविष्यति । मुनीनां स्याद्वचः सत्यं यदुक्तं मुनिना पुरा

આ કોણ છે—દેવ કે ગંધર્વ—જે ભવિષ્યમાં ‘સહસ્રાક્ષ’ બનશે? મునિએ પૂર્વે જે કહ્યું હતું, તે ઋષિઓનું વચન સત્ય સાબિત થાઓ।

Verse 25

एवमाभाषितं श्रुत्वा प्रियस्यानंतरं प्रिया । राजानं प्रत्युवाचाथ भार्या पतिपरायणा

પ્રિયના વચન સાંભળીને, પતિપરાયણા પ્રિયા પત્નીએ તરત જ રાજાને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 26

सत्यमुक्तं त्वया नाथ इदमाश्चर्यमुत्तमम् । यथा ते वर्तते कांत मम चित्ते तथा पुनः

નાથ! તમે જે કહ્યું તે સત્ય છે; આ તો અતિ ઉત્તમ આશ્ચર્ય છે. હે કાંત! જેમ તમારામાં ભાવ છે, તેમ જ ફરી મારા ચિત્તમાં પણ છે।

Verse 27

पक्षिरूपधरः कोऽयं पृच्छते हितकारिवत् । एवमाभाषितं श्रुत्वा प्रियायाः पृथिवीपतिः

પક્ષીનું રૂપ ધારણ કરીને હિતેચ્છુની જેમ પ્રશ્ન કરનાર આ કોણ છે? પ્રિયાના આવા વચન સાંભળી પૃથ્વીપતિ (રાજા) …

Verse 28

बद्धांजलिपुटोभूत्वा पक्षिणं वाक्यमब्रवीत् । सुबाहुरुवाच । स्वागतं ते महाप्राज्ञ पक्षिरूपधरः प्रभो

હાથ જોડીને અંજલિ બાંધી તેણે તે પક્ષીને કહ્યું. સુબાહુ બોલ્યો—હે મહાપ્રાજ્ઞ! હે પક્ષિરূপધારી પ્રભો! તમારું સ્વાગત છે।

Verse 29

शिरसा भार्यया सार्द्धं तव पादांबुजद्वयम् । नमस्करोम्यहं पुण्यमस्तु नस्त्वत्प्रसादतः

હું પત્ની સહિત શિર નમાવી તમારા પદ્મચરણયુગળને નમસ્કાર કરું છું. આપના પ્રસાદથી અમને પુણ્ય અને મંગળ પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 30

भवान्कः पक्षिरूपेण पुण्यमेवं प्रभाषते । यादृशं क्रियतेकर्म पूर्वदेहेन सत्तम

પક્ષીરૂપે રહીને પણ તમે કોણ છો, જે આવા પુણ્ય વચનો બોલો છો? હે સત્તમ, પૂર્વદેહમાં તમે કેવું કર્મ કર્યું હતું?

Verse 31

सुकृतं दुष्कृतं वापि तदिहैव प्रभुज्यते । अथ तेनात्मकं वृत्तं तस्याग्रे च निवेदितम्

સુકૃત હોય કે દુષ્કૃત—તેનું ફળ નિશ્ચિતપણે અહીં જ ભોગવાય છે. ત્યારબાદ તે કર્મથી ઘડાયેલો જીવનવૃત્તાંત તેના સમક્ષ રજૂ થાય છે.

Verse 32

यथोक्तं कुंजलेनापि पित्रा पूर्वं श्रुतं तथा । कथयस्वात्मवृत्तांतं भवान्को मां प्रभाषते

કુંજલે જેમ કહ્યું હતું અને મારા પિતાએ પહેલાં જેમ સાંભળ્યું હતું, તેમ જ કહો. તમારો આત્મવૃત્તાંત કહો—મને સંબોધન કરનાર તમે કોણ છો?

Verse 33

सुबाहुं प्रत्युवाचेदं वाक्यं पक्षिवरस्तदा । विज्वल उवाच । शुकजात्यां समुत्पन्नः कुंजलोनाम मे पिता

ત્યારે ઉત્તમ પક્ષીએ સુબાહુને આ વચન કહ્યું. વિજ્વલ બોલ્યો—હું શુકજાતિમાં જન્મેલો છું; મારા પિતાનું નામ કુંજલ હતું.

Verse 34

तस्याहं विज्वलो नाम तृतीयस्तु सुतेष्वहम् । नाहं देवो न गंधर्वो न च सिद्धो महाभुज

તેનાં પુત્રોમાં હું ત્રીજો છું; મારું નામ વિજ્વલ છે. હે મહાબાહુ, હું ન દેવ છું, ન ગંધર્વ, ન તો સિદ્ધ.

Verse 35

नित्यमेव प्रपश्यामि कर्म चैवं सुदारुणम् । कियत्कालं महत्कर्म साहसाकारसंयुतम्

હું સદાય આ કર્મને જોતો રહું છું—અતિ ભયંકર. સાહસ અને દુરાહસથી ભરેલું આ મહાન કાર્ય કેટલો સમય ચાલશે?

Verse 36

करिष्यसि महाराज तन्मे कथय सांप्रतम् । सुबाहुरुवाच । वासुदेवाभिधानं यत्पूर्वमुक्तं हि ब्राह्मणैः

હે મહારાજ, હવે તમે શું કરશો તે મને કહો. સુબાહુ બોલ્યો—‘વાસુદેવ’ એવું નામ પૂર્વે બ્રાહ્મણોએ જ કહ્યું હતું.

Verse 37

श्रोष्याम्यहं यदा भद्र गतिं स्वां प्राप्नुयां तदा । पुण्यात्मना भाषितं वै मुनिना संयतात्मना

હે ભદ્ર, જ્યારે હું મારી નિર્ધારિત ગતિને પ્રાપ્ત કરીશ, ત્યારે તે પુણ્યાત્મા, સંયમી મુનિએ કહેલું વચન નિશ્ચય સાંભળીશ.

Verse 38

तदाहं पातकान्मुक्तो भविष्यामि न संशयः । विज्वल उवाच । तवार्थे पृच्छितस्तातस्तेन मे कथितं च यत्

ત્યારે હું પાપોથી મુક્ત થઈ જઈશ—એમાં સંશય નથી. વિજ્વલ બોલ્યો—તારા હિત માટે મારા પિતાને પૂછવામાં આવ્યું હતું, અને તેમણે જે કહ્યું તે જ મને કહેલું છે.

Verse 39

तत्तेद्याहं प्रवक्ष्यामि शाश्वतं शृणु सत्तम

અતએવ હવે હું તને તે શાશ્વત ઉપદેશ કહું છું; હે સદ્ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ, શ્રદ્ધાથી સાંભળ।

Verse 40

ओंअस्य श्रीवासुदेवाभिधानस्य स्तोत्रस्य नारदऋषिरनुष्टुप्छंदः । ओंकारोदेवता सर्वपातकनाशनार्थे चतुर्वर्गसाधनार्थे च जपे विनियोगः । ओंनमो भगवते वासुदेवाय इति मंत्रः । पावनं परमं पुण्यं वेदज्ञं वेदमंदिरम् । विद्याधारं भवाधारं प्रणवं वै नमाम्यहम्

‘શ્રી વાસુદેવ’ નામના આ સ્તોત્રના ઋષિ નારદ છે અને છંદ અનુષ્ટુપ છે. તેના દેવતા ઓંકાર છે; સર્વ પાપનાશ અને ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ—ચતુર્વર્ગસિદ્ધિ માટે જપનો વિનિયોગ છે. મંત્ર—“ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય।” હું પ્રણવ (ૐ) ને નમસ્કાર કરું છું—જે પાવન, પરમ પુણ્યમય, વેદજ્ઞ અને વેદોનું જ મંદિર છે; વિદ્યાનો આધાર અને ભવનો આધાર છે।

Verse 41

निरावासं निराकारं सुप्रकाशं महोदयम् । निर्गुणं गुणसंबद्धं नमामि प्रणवं परम्

હું પરમ પ્રણવ (ૐ) ને નમસ્કાર કરું છું—જે નિરાવાસ, નિરાકાર, સ્વપ્રકાશમાન અને મહોદયનું કારણ છે; ગુણાતીત હોવા છતાં ગુણસંબંધથી પ્રગટ થાય છે।

Verse 42

महाकांतं महोत्साहं महामोहविनाशनम् । आचिन्वंतं जगत्सर्वं गुणातीतं नमाम्यहम्

હું મહાકાંત, મહોત્સાહી, મહામોહવિનાશકને નમસ્કાર કરું છું—જે સમગ્ર જગતને વ્યાપી તેને ધારણ-સમાહાર કરે છે, અને જે ત્રિગુણાતીત છે।

Verse 43

भाति सर्वत्र यो भूत्वा भूतानां भूतिवर्द्धनः । अभयं भिक्षुसंबद्धं नमामि प्रणवं शिवम्

હું શિવસ્વરૂપ પવિત્ર પ્રણવ (ૐ) ને નમસ્કાર કરું છું—જે સર્વત્ર વ્યાપી સર્વ સ્થળે પ્રકાશે છે; જે સર્વ જીવોની કલ્યાણવૃદ્ધિ કરે છે; જે અભયસ્વરૂપ છે અને ભિક્ષુ-માર્ગ (સંન્યાસ) સાથે સંબદ્ધ છે।

Verse 44

गायत्रीसाम गायंतं गीतं गीतप्रियं शुभम् । गंधर्वगीतभोक्तारं प्रणवं प्रणमाम्यहम्

જે ગાયત્રી અને સામરૂપે ગવાય છે, જે શુભ અને ગીતપ્રિય છે, તથા ગંધર્વગીતનો ભોક્તા છે—તે પવિત્ર પ્રણવ (ૐ) ને હું પ્રણામ કરું છું।

Verse 45

विचारं वेदरूपं तं यज्ञस्थं भक्तवत्सलम् । योनिं सर्वस्य लोकस्य ओंकारं प्रणमाम्यहम्

વિવેકતત્ત્વરૂપ, વેદમય સ્વરૂપ, યજ્ઞમાં સ્થિત, ભક્તવત્સલ અને સર્વ લોકનો યોનિ (મૂળ સ્ત્રોત) એવા ઓંકારને હું પ્રણામ કરું છું।

Verse 46

तारकं सर्वभूतानां नौरूपेण विराजितम् । संसारार्णवमग्नानां नमामि प्रणवं हरिम्

સર્વ ભૂતોનો તારક, નૌકારૂપે પ્રકાશિત, અને સંસારસમુદ્રમાં ડૂબેલાઓનો ઉદ્ધારક—તે પ્રણવરূপ હરિને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 47

सर्वलोकेषु वसते एकरूपेण नैकधा । धामकैवल्यरूपेण नमामि प्रणवं शिवम्

તે સર્વ લોકોમાં વસે છે—સ્વરૂપે એક, અનેક નથી. પરમ ધામ અને કૈવલ્યરૂપ એવા પ્રણવ, એવા શિવને હું પ્રણામ કરું છું।

Verse 48

सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं शुद्धं निर्गुणं गुणनायकम् । वर्जितं प्राकृतैर्भावैर्वेदस्थानं नमाम्यहम्

જે સૂક્ષ્મ, તેથી પણ સૂક્ષ્મતર, શુદ્ધ, નિર્ગુણ છતાં ગુણનાયક છે; પ્રાકૃત ભાવોથી રહિત અને વેદોનું અધિષ્ઠાન છે—તે તત્ત્વને હું પ્રણામ કરું છું।

Verse 49

देवदैत्यवियोगैश्च वर्जितं तुष्टिभिः सदा । दैवैश्च योगिभिर्ध्येयं तमोंकारं नमाम्यहम्

દેવ-દૈત્યના વિયોગ-કલહથી રહિત, સદા તૃપ્તિથી યુક્ત, દેવો અને યોગીઓ દ્વારા ધ્યાનનીય એવા પ્રણવસ્વરૂપ ઓંકારને હું નમસ્કાર કરું છું.

Verse 50

व्यापकं विश्ववेत्तारं विज्ञानं परमं शुभम् । शिवं शिवगुणं शांतं वंदे प्रणवमीश्वरम्

સર્વવ્યાપક, વિશ્વને જાણનાર, પરમ વિજ્ઞાનસ્વરૂપ અને પરમ શુભ; શિવ, શિવગુણોથી યુક્ત અને શાંત એવા પ્રણવસ્વરૂપ ઈશ્વરને હું વંદન કરું છું.

Verse 51

यस्य मायां प्रविष्टास्तु ब्रह्माद्याश्च सुरासुराः । न विंदंति परं शुद्धं मोक्षद्वारं नमाम्यहम्

જેનાં માયામાં બ્રહ્મા આદિ દેવ-અસુર સૌ પ્રવેશ્યા છે; તેઓ તે પરમ શુદ્ધ તત્ત્વ—મોક્ષદ્વાર—ને પામી શકતા નથી; તેને હું નમસ્કાર કરું છું.

Verse 52

आनंदकंदाय विशुद्धबुद्धये शुद्धाय हंसाय परावराय । नमोऽस्तु तस्मै गणनायकाय श्रीवासुदेवाय महाप्रभाय

આનંદના મૂળ, વિશુદ્ધ બુદ્ધિસ્વરૂપ, નિર્મળ પરમહંસ, પર-અપરથી પરે; ગણનાયક શ્રી વાસુદેવ મહાપ્રભુને નમસ્કાર હો।

Verse 53

श्रीपांचजन्येन विराजमानं रविप्रभेणापि सुदर्शनेन । गदाब्जकेनापि विराजमानं प्रभुं सदैनं शरणं प्रपद्ये

શ્રી પાંંચજન્ય શંખથી શોભિત, સૂર્યપ્રભા સમ સुदર્શન ચક્રથી દીપ્ત, તથા ગદા અને કમળથી પણ વિરાજમાન એવા સદા તેજસ્વી પ્રભુની હું શરણાગતિ સ્વીકારું છું.

Verse 54

यं वेदगुह्यं सगुणं गुणानामाधारभूतं सचराचरस्य । यं सूर्यवैश्वानरतुल्यतेजसं तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

જે વેદોનું ગુહ્ય રહસ્ય છે, જે (નિર્ગુણ હોવા છતાં) સગુણ રૂપે વર્ણવાય છે, જે સર્વ ગુણોનો આધાર અને ચરાચર જગતની પ્રતિષ્ઠા છે, જેના તેજ સૂર્ય અને વૈશ્વાનર સમાન છે—તે વાસુદેવને હું શરણ પામું છું.

Verse 55

क्षुधानिधानं विमलं सुरूपमानंदमानेन विराजमानम् । यं प्राप्य जीवंति सुरादिलोकास्तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

જે ભૂખ્યાં માટે નિધિ સમાન છે, જે નિર્મળ અને સુરૂપ છે, જે આનંદના પરિમાણથી વિરાજમાન છે; જેને પામી દેવાદિ લોકો સાચે જીવંત થાય છે—તે વાસુદેવને હું શરણ પામું છું.

Verse 56

तमोघनानां स्वकरैर्विनाशं करोति नित्यं परिकर्महेतुः । उद्द्योतमानं रविदीप्ततेजसं तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

જે સર્વ સુવ્યવસ્થાનો હેતુ બની પોતાના કરોથી ઘન અંધકારનો નિત્ય વિનાશ કરે છે, અને સૂર્યદિપ્ત તેજથી પ્રકાશમાન છે—તે વાસુદેવને હું શરણ પામું છું.

Verse 57

यो भाति सर्वत्र रविप्रभावैः करोति शोषं च रसं ददाति । यः प्राणिनामंतरगः स वायुस्तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

જે સૂર્યના પ્રભાવોથી સર્વત્ર પ્રકાશે છે, જે શોષણ પણ કરે છે અને રસ-આર્દ્રતા પણ આપે છે; જે પ્રાણીઓના અંતરમાં વાયુરূপે સંચરે છે—તે વાસુદેવને હું શરણ પામું છું.

Verse 58

स्वेच्छानुरूपेण स देवदेवो बिभर्ति लोकान्सकलान्महीपान् । संतारणे नौरिव वर्तते यस्तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

પોતાની સ્વેચ્છાનુસાર તે દેવદેવ સર્વ લોકો અને ધરતીના સર્વ રાજાઓને ધારણ-પોષણ કરે છે; જે સંસારસાગર પાર કરાવવા નાવ સમાન વર્તે છે—તે વાસુદેવને હું શરણ પામું છું.

Verse 59

अंतर्गतो लोकमयः सदैव पचत्यसौ स्थावरजंगमानाम् । स्वाहामुखो देवगणस्य हेतुस्तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

જે અંતરમાં નિવાસ કરી સર્વ લોકોમાં વ્યાપે છે, તે સ્થાવર‑જંગમ સર્વ જીવોને સદા પરિપક્વ કરે છે. ‘સ્વાહા’ ઉચ્ચારથી આહૂત, દેવગણનો કારણ—તે વાસુદેવને હું શરણ પામું છું।

Verse 60

रसैः सुपुण्यैः सकलैः सहैव पुष्णाति सौम्यो गुणदश्च लोके । अन्नानि योनिर्मल तेजसैव तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

સર્વ અતિપુણ્ય રસો સાથે તે સૌમ્ય પ્રભુ લોકના દશ ગુણોને પોષે છે. નિર્મળ તેજથી યુક્ત, અન્નનો આદિસ્રોત—તે વાસુદેવને હું શરણ પામું છું।

Verse 61

अस्त्येव सर्वत्र विनाशहेतुः सर्वाश्रयः सर्वमयः स सर्वः । विना हृषीकैर्विषयान्प्रभुंक्ते तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

તે સર્વત્ર નિશ્ચયે વિદ્યમાન છે—પ્રલયનો હેતુ, સર્વનો આશ્રય, સર્વમય, એ જ ‘સર્વ’. ઇન્દ્રિયો વિના વિષયોનો અનુભવ કરનાર વાસુદેવને હું શરણ પામું છું।

Verse 62

जीवस्वरूपेण बिभर्ति लोकांस्ततः स्वमूर्तान्सचराचरांश्च । निष्केवलो ज्ञानमयः सुशुद्धस्तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

જીવસ્વરૂપ ધારણ કરીને તે લોકોને ધારણ કરે છે, અને પોતાની સ્વમૂર્તિરૂપે ચર‑અચર સર્વને પણ. નિષ્કેવલ, જ્ઞાનમય, પરમ શુદ્ધ—તે વાસુદેવને હું શરણ પામું છું।

Verse 63

दैत्यांतकं दुःखविनाशमूलं शांतं परं शक्तिमयं विशालम् । यं प्राप्य देवा विनयं प्रयांति तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

દૈત્યાંતક, દુઃખવિનાશનો મૂળ, શાંત, પરમ, શક્તિમય અને વિશાળ—જેનાં પ્રાપ્તિથી દેવતાઓ પણ વિનયે નમે છે; તે વાસુદેવને હું શરણ પામું છું।

Verse 64

सुखं सुखांतं सुखदं सुरेशं ज्ञानार्णवं तं मुनिपं सुरेशम् । सत्याश्रयं सत्यगुणोपविष्टं तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

હું તે વાસુદેવનું શરણ ગ્રહણ કરું છું—જે સુખસ્વરૂપ, સુખની પરાકાષ્ઠા અને સુખદાતા છે; દેવોના ઈશ્વર છે; જ્ઞાનસમુદ્ર છે; મુનિપતિ છે; સત્યનો આશ્રય અને સત્યગુણોમાં પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 65

यज्ञांगरूपं परमार्थरूपं मायान्वितं मापतिमुग्रपुण्यम् । विज्ञानमेकं जगतां निवासं तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

હું વાસુદેવનું શરણ ગ્રહણ કરું છું—જેનુ સ્વરૂપ યજ્ઞના અંગરૂપ છે, જેમનો સ્વભાવ પરમાર્થ (પરમ સત્ય) છે; જે માયાથી સંયુક્ત હોવા છતાં જગતના સ્વામી-રક્ષક અને પરમ પવિત્ર છે; જે એકમાત્ર વિજ્ઞાન છે અને સર્વ લોકનો નિવાસ છે।

Verse 66

अंभोधिमध्ये शयनं हितस्य नागांगभोगे शयनं विशाले । श्रीपादपद्मद्वयमेव तस्य तद्वासुदेवस्य नमामि नित्यम्

હું નિત્ય તે વાસુદેવને નમસ્કાર કરું છું—જે સમુદ્રમધ્યે શયન કરે છે, જે વિશાળ શેષનાગના ભોગ પર શયનસ્થ છે; અને વિશેષ કરીને તેમના શ્રીપાદપદ્મયુગળને જ હું વંદન કરું છું।

Verse 67

पुण्यान्वितं शंकरमेव नित्यं तीर्थैरनेकैः परिसेव्यमानम् । तत्पादपद्मद्वयमेव तस्य श्रीवासुदेवस्य अघापहं तत्

શંકર નિત્ય પવિત્ર અને અનેક તીર્થોથી પરિસેવિત છે; છતાં ખરેખર પાપહરણ કરનાર તો તે શ્રીવાસુદેવના પાદપદ્મયુગળ જ છે।

Verse 68

पादांबुजं रक्तमहोत्पलाभमंभोजसल्लिंगजयोपयुक्तम् । अलंकृतं नूपुरमुद्रिकाभिः श्रीवासुदेवस्य नमामि नित्यम्

હું નિત્ય શ્રીવાસુદેવના પાદાંબુજને નમસ્કાર કરું છું—જે રક્તવર્ણ મહોત્પલ સમાન શોભે છે, જેમાં કમળ-શંખ-ધ્વજના શુભ ચિહ્નો છે, અને જે નૂપુર તથા મુદ્રિકાઓથી અલંકૃત છે।

Verse 69

देवैः सुसिद्धैर्मुनिभिः सदैव नुतं सुभक्त्या उरगाधिपैश्च । तत्पादपंकेरुहमेवपुण्यं श्रीवासुदेवस्य नमामि नित्यम्

દેવો, સિદ્ધો, મુનિઓ તથા નાગાધિપતિઓ પણ ભક્તિપૂર્વક સદા જેમના પરમ પુણ્યમય કમળચરણોની સ્તુતિ કરે છે—તે શ્રી વાસુદેવને હું નિત્ય નમસ્કાર કરું છું।

Verse 70

यस्यापि पादांभसि मज्जमानाः पूता दिवं यांति विकल्मषास्ते । मोक्षं लभंते मुनयः सुतुष्टास्तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

જેઓ તેમના ચરણજળમાં મગ્ન થાય છે, તેઓ પવિત્ર બની પાપમુક્ત થઈ સ્વર્ગે જાય છે; સંતોષ પામેલા મુનિઓ પણ મોક્ષ મેળવે છે. તે વાસુદેવને હું શરણ સ્વીકારું છું।

Verse 71

पादोदकं तिष्ठति यत्र विष्णोर्गंगादितीर्थानि सदैव तत्र । पिबंति येद्यापि सपापदेहास्ते यांति शुद्धाः सुगृहं मुरारेः

જ્યાં વિષ્ણુનું પાદપ્રક્ષાલિત જળ રહે છે, ત્યાં ગંગા વગેરે સર્વ તીર્થો સદૈવ હાજર રહે છે. પાપભર્યા દેહવાળા પણ જો તેને પીવે, તો શુદ્ધ થઈ મુરારીના શુભ ધામે જાય છે।

Verse 72

पादोदकेनाप्यभिषिच्यमाना उग्रैश्च पापैः परिलिप्तदेहाः । ते यांति मुक्तिं परमेश्वरस्य तस्यैव पादौ सततं नमामि

ભયંકર પાપોથી લિપ્ત દેહવાળા પણ પ્રભુના ચરણજળથી થોડુંક પણ અભિષિક્ત થાય તો પરમેશ્વરની મુક્તિ મેળવે છે. તે જ ચરણોને હું સદા નમું છું।

Verse 73

नैवेद्यमात्रेण सुभक्षितेन सुचक्रिणस्तस्य महात्मनस्तु । श्रीवाजपेयस्य फलं लभंते सर्वार्थयुक्ताश्च नरा भवंति

સુચક્રધારી તે મહાત્મા પ્રભુને માત્ર સુપાક નૈવેદ્ય અર્પણ કરવાથી જ મનુષ્યો શ્રી વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે અને સર્વ ઇચ્છિત સિદ્ધિઓથી યુક્ત બને છે।

Verse 74

नारायणं तं नरकाधिनाशनं मायाविहीनं सकलं गुणज्ञम् । यं ध्यायमानाः सुगतिं प्रयांति तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये

હું તે વાસુદેવ-નારાયણનું શરણ ગ્રહણ કરું છું—જે નરકના આધિપત્યનો નાશ કરનાર, માયારહિત, પરિપૂર્ણ અને સર્વગુણજ્ઞ છે; જેમનું ધ્યાન કરનાર સુગતિ પામે છે।

Verse 75

यो वंद्यस्त्वृषिसिद्धचारणगणैर्देवैः सदा पूज्यते । यो विश्वस्य विसृष्टिहेतुकरणे ब्रह्मादिदेवप्रभुः । यः संसारमहार्णवे निपतितस्योद्धारको वत्सल । स्तस्यैवापि नमाम्यहं सुचरणौ भक्त्या वरौ पावनौ

જે ઋષિ, સિદ્ધ, ચારણગણ અને દેવતાઓ દ્વારા સદા વંદિત તથા પૂજિત છે; જે વિશ્વસૃષ્ટિના કાર્યમાં બ્રહ્મા આદિ દેવોના પણ પ્રભુ છે; અને જે સંસારરૂપ મહાસાગરમાં પડેલાને વત્સલતાથી ઉદ્ધારે છે—તેના શ્રેષ્ઠ, પાવન ચરણયુગળને હું ભક્તિથી નમું છું।

Verse 76

यो दृष्टो मखमंडपे सुरगणैः श्रीवामनः सामगः । सामोद्गीतकुतूहलः सुरगणैस्त्रैलोक्य एकः प्रभुः । कुर्वंतं नयनेक्षणैः शुभकरैर्निष्पापतां तद्बले । स्तस्याहं चरणारविंदयुगलं वंदे परं पावनम्

યજ્ઞમંડપમાં દેવગણોએ જેમનું દર્શન કર્યું, સામગાન કરનાર શ્રી વામન—ત્રિલોકના એકમાત્ર પ્રભુ—જેનાં સામોદ્ગીતના અદ્ભુત રસથી દેવગણો આનંદિત થયા; અને જે શુભ દૃષ્ટિથી પોતાના બળે પાપરહિતતા આપે છે—તેનાં પરમ પાવન કમળચરણયુગળને હું વંદન કરું છું।

Verse 77

राजंतं द्विजमंडले मखमुखे ब्रह्मश्रियाशोभितं । दिव्येनापि सुतेजसा करमयं यं चेंद्रनीलोपमम् । देवानां हितकाम्यया सुतनुजं वैरोचनस्यापि तं । याचंतं मम दीयतां त्रिपदकं वंदे प्रभुं वामनम्

હું પ્રભુ વામનને વંદન કરું છું—જે યજ્ઞના અગ્રભાગે દ્વિજમંડળમાં રાજમાન, બ્રહ્મશ્રીની શોભાથી સુશોભિત; જેમનું શરીર દિવ્ય ઉત્તમ તેજથી ઘડાયેલું અને નીલમણિ સમું દીપ્ત; જે (બલી) વૈરોચનપુત્ર હોવા છતાં દેવહિતની કામનાથી આવ્યા; અને જેમણે યાચના કરી—“મને ત્રણ પગ જેટલી ભૂમિ આપો।”

Verse 78

तं द्रष्टुं रविमंडले मुनिगणैः संप्राप्तवंतं दिवं । चंद्रार्कास्तमयांतरे किल पदा संच्छादयंतं तदा । तस्यैवापि सुचक्रिणः सुरगणाः प्रापुर्लयं सांप्रतं । का ये विश्वविकोशकेतमतुलं नौमि प्रभोर्विक्रमम्

તેમને જોવા માટે મુનિગણ સૂર્યમંડળમાં સ્થિત દિવ્ય લોકે પહોંચ્યા. ચંદ્ર અને સૂર્યના અસ્તના અંતરાળમાં ત્યારે તેમના પગલાં જાણે સર્વને ઢાંકી દેતા હતા. તે શુભચક્રધારી પ્રભુના સમક્ષ દેવગણો પણ હવે લયને પામ્યા. સમગ્ર વિશ્વને ઉઘાડનાર ધ્વજ સમાન પ્રભુના અતુલ વિક્રમનું હું કેવી રીતે પૂરતું સ્તવન કરું?

Verse 98

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रेऽष्टनवतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં, વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત ગુરુતીર્થ-માહાત્મ્યમાં ચ્યવનચરિત્ર વિષયક અઠ્ઠાણુંમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।