Adhyaya 91

Verse 1

कुंजलौवाच । ब्रह्महत्याभिभूतस्तु सहस्राक्षो यदा पुरा । गौतमस्य प्रियासंगादगम्यागमनं महत्

કુંજલ બોલ્યો—પ્રાચીનકાળે સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) બ્રહ્મહત્યાના પાપથી અભિભૂત થઈ, ગૌતમની પ્રિયા (અહલ્યા)ના સંગથી, અગમ્ય તરફ ગમન—આ મહા અપરાધ—કરી બેઠો।

Verse 2

संजातं पातकं तस्य त्यक्तो देवैश्च ब्राह्मणैः । सहस्राक्षस्तपस्तेपे निरालंबो निराश्रयः

તેને પાતક ઉપજ્યું; દેવો અને બ્રાહ્મણોએ તેને ત્યજી દીધો. ત્યારબાદ નિરાલંબ, નિરાશ્રય સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) તપ કરવા લાગ્યો।

Verse 3

तपोंते देवताः सर्वा ऋषयो यक्षकिन्नराः । देवराजस्य पूजार्थमभिषेकं प्रचक्रिरे

તે તપોભૂમિમાં સર્વ દેવતાઓ, ઋષિઓ, યક્ષો અને કિન્નરો—દેવરાજની પૂજાર્થે અભિષેક કરવા લાગ્યા.

Verse 4

देशं मालवकं नीत्वा देवराजं सुतोत्तम । चक्रे स्नानं महाभाग कुंभैरुदकपूरितैः

હે સુતોત્તમ! દેવરાજને માલવદેશમાં લઈ જઈ તે મહાભાગ્યવાને જળથી ભરેલા કળશોથી સ્નાનવિધિ કરી.

Verse 5

स्नापितुं प्रथमं नीतो वाराणस्यां स्वयं ततः । प्रयागे तु सहस्राक्ष अर्घतीर्थे ततः पुनः

પ્રથમ તો તેઓ સ્વયં વારાણસીમાં સ્નાનાર્થે લઈ જવાયા; પછી, હે સહસ્રાક્ષ! પ્રયાગમાં, અને ત્યારબાદ ફરી અર્ઘતીર્થમાં લઈ જવાયા.

Verse 6

पुष्करेण महात्मासौ स्नापितः स्वयमेव हि । ब्रह्मादिभिः सुरैः सर्वैर्मुनिवृंदैर्द्विजोत्तम

હે દ્વિજોત્તમ! તે મહાત્માને સ્વયં પુષ્કરે સ્નાન કરાવ્યું—બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો તથા મુનિવૃંદોની ઉપસ્થિતિમાં.

Verse 7

नागैर्वृक्षैर्नागसर्पैर्गंधर्वैस्तु सकिन्नरैः । स्नापितो देवराजस्तु वेदमंत्रैः सुसंस्कृतः

નાગો, પવિત્ર વૃક્ષો, નાગસર્પો, ગંધર્વો તથા કિન્નરો—સુસંસ્કૃત વૈદિક મંત્રોથી પવિત્ર કરી—દેવરાજનો અભિષેક-સ્નાન કરાવ્યો.

Verse 8

मुनिभिः सर्वपापघ्नैस्तस्मिन्काले द्विजोत्तम । शुद्धे तस्मिन्महाभागे सहस्राक्षे महात्मनि

હે દ્વિજોત્તમ! તે સમયે સર્વપાપઘ્ન મુનિઓ દ્વારા, જ્યારે તે મહાભાગ્યવાન સહસ્રનેત્ર મહાત્મા શુદ્ધ થયો—ત્યારે આ ઘટના બની।

Verse 9

ब्रह्महत्या गता तस्य अगम्यागमनं तथा । ब्रह्महत्या ततो नष्टा अगम्यागमनेन च

તેના પર બ્રહ્મહત્યાનું પાપ આવ્યું અને તેમ જ અગમ્યાગમન (નિષિદ્ધ સ્ત્રીસંગ) દોષ પણ આવ્યો. પછી એ જ અગમ્યાગમનથી બ્રહ્મહત્યાનું પાપ નષ્ટ થયું।

Verse 10

पापेन तेन घोरेण सार्द्धमिंद्रस्य भूतले । सुप्रसन्नः सहस्राक्षस्तीर्थेभ्यो हि वरं ददौ

તે ઘોર પાપના કારણે, ભૂતલ પર ઇન્દ્ર સાથે, સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્ર અતિ પ્રસન્ન થઈને તીર્થોને વર આપ્યો।

Verse 11

भवंतस्तीर्थराजानो भविष्यथ न संशयः । मत्प्रसादात्पवित्राश्च यस्मादहं विमोक्षितः

તમે નિઃસંદેહ તીર્થરાજાઓ બનશો. મારા પ્રસાદથી તમે પવિત્ર થશો, કારણ કે તમારાથી જ હું વિમુક્ત થયો છું।

Verse 12

सुघोरात्किल्बिषादत्र युष्माभिर्विमलैरहम् । एवं तेभ्यो वरं दत्वा मालवाय वरं ददौ

અહીં તમારાં જેવા વિમલજનોથી હું અતિ ઘોર પાપમાંથી મુક્ત થયો છું. આમ તેમને વર આપી, તેણે માલવને પણ વર આપ્યો।

Verse 13

यस्मात्त्वया मलं मेऽद्य विधृतं श्रमदायकम् । तस्मात्त्वमन्नपानैश्च धनधान्यैरलंकृतः

કારણ કે આજે તું મારું મલ—શ્રમદાયક ભાર—વહન કરીને દૂર કર્યું છે; તેથી તું અન્ન-પાનથી સમૃદ્ધ અને ધન-ધાન્યથી અલંકૃત થા.

Verse 14

भविष्यसि न संदेहो मत्प्रसादान्न संशयः । सुदुःकालैर्विना त्वं तु भविष्यसि सुपुण्यवान्

તું નિશ્ચિતપણે સમૃદ્ધ થશ—કોઈ સંદેહ નથી. મારા પ્રસાદથી કોઈ અનિશ્ચિતતા નથી; અને ભયંકર દુર્દિન વિના તું મહાપુણ્યવાન બનશ.

Verse 15

एवं तस्मै वरं दत्वा देवराजः पुरंदरः । क्षेत्राणि सर्वतीर्थानि देशो मालवकस्तथा

આ રીતે તેને વર આપીને દેવરાજ પુરંદરે કહ્યું—સમસ્ત તીર્થક્ષેત્રો અને માલવ દેશ પણ પુણ્યસમૃદ્ધ તથા પવિત્ર બને.

Verse 16

आखंडलेन सार्द्धं ते स्वस्थानं प्रतिजग्मिरे । सूत उवाच । तदाप्रभृति चत्वारः प्रयागः पुष्करस्तथा

આખંડલ (ઇન્દ્ર) સાથે તેઓ પોતાના ધામે પરત ગયા. સૂતે કહ્યું—ત્યાંથી ચાર પુણ્યસ્થાનો પ્રસિદ્ધ થયા: પ્રયાગ અને પુષ્કર વગેરે.

Verse 17

वाराणसी चार्घतीर्थं प्राप्ता राजत्वमुत्तमम्

વારાણસીએ ચાર્ઘ-તીર્થ પ્રાપ્ત કરીને ઉત્તમ રાજત્વ (સર્વોચ્ચ અધિકાર) મેળવ્યું.

Verse 18

कुंजल उवाच । अस्ति पंचालदेशेषु विदुरो नाम क्षत्रियः । तेन मोहप्रसंगेन ब्राह्मणो निहतः पुराः

કુંજલે કહ્યું—પાંચાલદેશમાં વિદુર નામનો એક ક્ષત્રિય હતો. મોહના પ્રસંગે પડી તેણે પ્રાચીનકાળે એક બ્રાહ્મણનો વધ કર્યો.

Verse 19

शिखासूत्रविहीनस्तु तिलकेन विवर्जितः । भिक्षार्थमटतेसोऽपि ब्रह्मघ्नोहं समागतः

તે શિખા અને યજ્ઞોપવીત વિહોણો છે, તિલકથી પણ વંચિત છે. ભિક્ષા માટે ભટકતો હોવા છતાં તે ખરેખર બ્રાહ્મણઘ્ન છે—એવું જણાવવા હું આવ્યો છું.

Verse 20

ब्रह्मघ्नाय सुरापाय भिक्षा चान्नं प्रदीयताम् । गृहेष्वेवं समस्तेषु भ्रमते याचते पुरा

“બ્રાહ્મણઘ્નને અને સુરાપાયીને પણ ભિક્ષા તથા અન્ન આપો”—એમ કહી તે પૂર્વે સર્વ ઘરોમાં ફરતો ફરતો યાચના કરતો હતો.

Verse 21

एवं सर्वेषु तीर्थेषु अटित्वैव समागतः । ब्रह्महत्या न तस्यापि प्रयाति द्विजसत्तम

આ રીતે સર્વ તીર્થોમાં ફરીને પાછો આવ્યો તોય, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેની બ્રહ્મહત્યાનું પાપ તથાપિ દૂર થતું નથી.

Verse 22

वृक्षच्छायां समाश्रित्यदह्यमानेन चेतसा । संस्थितो विदुरः पापो दुःखशोकसमन्वितः

વૃક્ષછાયાનો આશ્રય લઈને, અંદરથી દહ્યમાન ચિત્ત સાથે, પાપી વિદુર દુઃખ અને શોકથી ભરાઈ ત્યાં ઊભો રહ્યો.

Verse 23

चंद्रशर्मा ततो विप्रो महामोहेन पीडितः । न्यवसन्मागधे देशे गुरुघातकरश्च सः

પછી ચંદ્રશર્મા નામનો બ્રાહ્મણ મહામોહથી પીડિત થઈ મગધદેશમાં જઈ વસ્યો; અને તે ગુરુઘાતક બની ગયો.

Verse 24

स्वजनैर्बंधुवर्गैश्च परित्यक्तो दुरात्मवान् । स हि तत्र समायातो यत्रासौ विदुरः स्थितः

સ્વજનો અને બંધુવર્ગે ત્યજી દીધેલો તે દુષ્ટમનુષ્ય ત્યાં પહોંચ્યો—જ્યાં વિદુર નિવાસ કરતો હતો.

Verse 25

शिखासूत्रविहीनस्तु विप्रलिंगैर्विवर्जितः । तदासौ पृच्छितस्तेन विदुरेण दुरात्मना

શિખા અને યજ્ઞોપવીત વિહોણો, બ્રાહ્મણલક્ષણોથી વંચિત એવો તે; ત્યારે દુષ્ટમનનો વિદુરે તેને પૂછ્યું.

Verse 26

भवान्को हि समायातोः दुर्भगो दग्धमानसः । विप्रलिंगविहीनस्तु कस्मात्त्वं भ्रमसे महीम्

તું કોણ છે, જે અહીં આવ્યો છે—દુર્ભાગી અને શોકથી દગ્ધ હૃદયવાળો? અને બ્રાહ્મણચિહ્નો વિના તું પૃથ્વી પર કેમ ભટકે છે?

Verse 27

विदुरेणोक्तमात्रस्तु चंद्रशर्मा द्विजाधमः । आचष्टे सर्वमेवापि यथापूर्वकृतं स्वकम्

વિદુરે એટલું કહતાં જ ચંડશર્મા—દ્વિજોમાં અધમ—પોતે અગાઉ જે કર્યું હતું તે બધું યથાવત્ કહી સંભળાવવા લાગ્યો.

Verse 28

पातकं च महाघोरं वसता च गुरोर्गृहे । महामोहगतेनापि क्रोधेनाकुलितेन च

ગુરુના ગૃહમાં વસતા હોવા છતાં, મહામોહમાં પડેલો અને ક્રોધથી વ્યાકુળ થયેલો મનુષ્ય અતિ ઘોર પાપ પણ કરી બેસે છે।

Verse 29

गुरोर्घातः कृतः पूर्वं तेन दग्धोस्मि सांप्रतम् । चंद्रशर्मा च वृत्तांतमुक्त्वा सर्वमपृच्छत

“પૂર્વે મેં ગુરુનો ઘાત કર્યો હતો; તે પાપના કારણે હવે હું દહાતો હોઉં તેમ પીડાય છું।” એમ સર્વ વૃત્તાંત કહી ચંદ્રશર્માએ બધું પૂછ્યું।

Verse 30

भवान्को हि सुदुःखात्मा वृक्षच्छायां समाश्रितः । विदुरेण समासेन आत्मपापं निवेदितम्

તમે કોણ છો, એટલા દુઃખિત થઈ વૃક્ષછાયામાં આશ્રય લીધેલો? સંક્ષેપમાં તમારું પોતાનું પાપ મને કહો।

Verse 31

अथ कश्चिद्द्विजः प्राप्तस्तृतीयः श्रमकर्षितः । वेदशर्मेति वै नाम बहुपातकसंचयः

પછી ત્રીજા તરીકે એક દ્વિજ આવ્યો, પરિશ્રમથી કંટાળેલો. તેનું નામ વેદશર્મા હતું; તે અનેક પાપોના સંચયથી ભારિત હતો।

Verse 32

द्वाभ्यामपि सुसंपृष्टः को भवान्दुःखिताकृतिः । कस्माद्भ्रमसि वै पृथ्वीं वद भावं त्वमात्मनः

બન્નેએ સારી રીતે પૂછ્યું—“તમે કોણ છો, દુઃખિત રૂપ ધારણ કરેલું? તમે પૃથ્વી પર કેમ ભમો છો? તમારા આત્મભાવની સાચી સ્થિતિ કહો।”

Verse 33

वेदशर्मा ततः सर्वमात्मचेष्टितमेव च । कथयामास ताभ्यां वै ह्यगम्यागमनं कृतम्

પછી વેદશર્માએ પોતાના જ કર્મોથી જે કંઈ બન્યું તે સર્વ તે બેને કહી સંભળાવ્યું અને કહ્યું કે ‘અગમ્યાગમન’—અનુચિત પાસે જવાનું નિષિદ્ધ સંયોગ થયું છે।

Verse 34

धिक्कृतः सर्वलोकैश्च अन्यैः स्वजनबांधवैः । तेन पापेन संलिप्तो भ्रमाम्येवं महीमिमाम्

સર્વ લોકોએ અને મારા સ્વજન-બંધુઓએ પણ મને ધિક્કાર્યો છે; તે પાપથી મલિન થઈ હું આમ આ ધરતી પર ભટકું છું।

Verse 35

वंजुलो नाम वैश्योथ सुरापायी समागतः । स गोघ्नश्च विशेषेण तैश्च पृष्टो यथा पुरा

પછી વંજુલ નામનો એક વૈશ્ય આવ્યો, જે સુરાપાન કરતો હતો; વિશેષ કરીને તે ગોહત્યારો પણ હતો, અને પહેલાંની જેમ તેઓએ તેને પૂછ્યું।

Verse 36

तेन आवेदितं सर्वं पातकं यत्पुराकृतम् । तैराकर्णितमन्यैश्च सर्वं तस्यप्रभाषितम्

તેણે અગાઉ કરેલા સર્વ પાતકોનું સંપૂર્ણ નિવેદન કરીને સ્વીકાર્યું; અને તેમણે તથા અન્યોએ પણ તેણે કહેલું બધું સાંભળ્યું।

Verse 37

एवं चत्वारःपापिष्ठा एकस्थानं समागताः । कः कस्यापि न संपर्कं भोजनाच्छादनेन च

આ રીતે તે ચાર મહાપાપી એક જ સ્થાને ભેગા થયા; પરંતુ કોઈનો કોઈ સાથે સંબંધ ન હતો—ન ભોજનથી, ન વસ્ત્ર-આચ્છાદનથી।

Verse 38

करोति च महाभाग वार्तां चक्रुः परस्परम् । न विशंत्यासने चैके न स्वपंत्येकसंस्तरे

હે મહાભાગ! તેઓ પરસ્પર વાતચીત કરવા લાગ્યા. કેટલાક એક જ આસન પર બેસતા નહોતા અને કેટલાક એક જ શય્યા પર સૂતા નહોતા.

Verse 39

एवं दुःखसमाविष्टा नानातीर्थेषु वै गताः । तेषां तु पापका घोरा न नश्यंति च नंदन

આ રીતે દુઃખથી વ્યાપ્ત થઈ તેઓ અનેક તીર્થોમાં ગયા; પરંતુ, હે નંદન, તેમના ઘોર પાપો નાશ પામ્યા નહીં.

Verse 40

सामर्थ्यं नास्ति तीर्थानां महापातकनाशने । विदुराद्यास्ततस्ते तु गताः कालंजरं गिरिम्

તીર્થોમાં મહાપાતકોનો નાશ કરવાની શક્તિ નથી. તેથી વિદુર વગેરે લોકો કાલંજર પર્વત પર ગયા.