Adhyaya 5
The Consecration (Anointing) of Indra
આ અધ્યાયમાં બે પ્રવાહો એકત્ર થાય છે—મોક્ષનીતિનું ઉપદેશ અને ઇન્દ્રના રાજ્યનું વૈષ્ણવ-આધારિત વૈધીકરણ. શરૂઆતમાં જણાવાય છે કે માત્ર તપશ્ચર્યાથી દુર્લભ વૈષ્ણવ ધામ પ્રાપ્ત થતું નથી; સમાધિ અને સમ્યક્ જ્ઞાનનો પરિપાક અંતે વિષ્ણુની કૃપામાં થાય છે. શાલિગ્રામમાં સોમશર્માનું તપ, મૃત્યુભય, કર્મવશ અસુરકુળમાં પુનર્જન્મ, અને પછી પ્રહ્લાદરૂપે સ્મૃતિ-જાગૃતિ—આ પ્રસંગો દ્વારા તત્ત્વ સ્પષ્ટ થાય છે; પ્રહ્લાદ શિવશર્માની કથા સ્મરીને ફરી અંતર્દૃષ્ટિ મેળવે છે. નારદ પ્રહ્લાદની માતા કમલાને સાંત્વના આપી પુનર્જન્મ અને અંતે ઇન્દ્રપદપ્રાપ્તિની ભવિષ્યવાણી કરે છે. પછી ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—ઇન્દ્રનું સર્વભૌમત્વ કેવી રીતે સ્થપાયું? દેવ–અસુર વિજય પછી દેવો માધવને શરણ જાય છે; વાસુદેવ ભક્તના ઉત્કર્ષનું વિધાન કરીને અદિતિના પુત્રરૂપે સુવ્રત/વસુદત્તનો જન્મ, ઇન્દ્રના ઉપનામો, જન્મોત્સવ અને વિધિવત્ અભિષેકનું વર્ણન કરે છે. આ વૈષ્ણવ-સંમત અભિષેકથી જગતની વ્યવસ્થા અને દૈવી સ્થિરતા પ્રતિષ્ઠિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
शिवशर्मोवाच । तपसा दमशौचाभ्यांगुरुशुश्रूषया तथा । भक्त्याभावेन तुष्टोस्मि तवाद्य चसुपुत्रक
શિવશર્માએ કહ્યું—તારા તપ, દમ, શૌચ તથા ગુરુની શুশ્રૂષા અને ભક્તિભાવથી હું આજે પણ તારા પર પ્રસન્ન છું, હે સુપુત્ર।
Verse 2
त्यजामि वैकृतं रूपं मत्तः सुखमवाप्नुहि । एवमुक्वा सुतं विप्रो दर्शयामास तां तनुम्
હું આ વિકૃત રૂપ ત્યજી દઉં છું; મારી પાસેથી સુખ પ્રાપ્ત કર. એમ કહી તે બ્રાહ્મણે પુત્રને પોતાનું સાચું દેહ દર્શાવ્યું।
Verse 3
यथापूर्वं स्थितौ तौ तु तथा स दृष्टवान्गुरू । दीप्तिमंतौ महात्मानौ सूर्यबिंबोपमावुभौ
તેઓ બંને જેમ પહેલાં ઊભા હતા તેમ જ તેણે ગુરુઓને જોયા—બંને તેજસ્વી મહાત્મા, સૂર્યબિંબ સમાન।
Verse 4
ननाम पादौ सद्भक्त्या उभयोस्तु महात्मनोः । ततः सुतं समामंत्र्य हर्षेण महतान्वितः
તેણે સદ્ભક્તિથી બંને મહાત્માઓના ચરણોમાં નમસ્કાર કર્યો. પછી પુત્રને બોલાવી તે મહાન હર્ષથી ભરાઈ ગયો।
Verse 5
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे देवासुरे इंद्राभिषेकोनाम पंचमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી પદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં દેવાસુર-પ્રકરણમાં “ઇન્દ્રાભિષેક” નામનો પાંચમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 6
प्रविष्टो वैष्णवं धाम स मुनिर्दुर्लभं पदम् । नत्वन्यैः प्राप्यते पुण्यैस्तपोभिर्मुक्तिदं पदम्
તે મુનિ વૈષ્ણવ ધામમાં પ્રવેશ્યો—એ દુર્લભ, દુષ્પ્રાપ્ય પદ છે. તે મુક્તિદાયક સ્થાન માત્ર અન્ય પુણ્યોથી કે તપોથી પ્રાપ્ત થતું નથી.
Verse 7
विष्णोस्तु चिंतनैर्न्यासध्यानज्ञानैः स्तवैस्तथा । न दानैस्तीर्थयात्राभिर्दृश्यते मधुसूदनः
મધુસૂદન (વિષ્ણુ) માત્ર ચિંતન, ન્યાસ, ધ્યાન, જ્ઞાન કે સ્તવોથી સાચે ‘દર્શન’ આપતા નથી; દાન અને તીર્થયાત્રાથી માત્ર પણ સాక్షાત્કાર થતો નથી.
Verse 8
समाधिज्ञानयोगेन दृश्यते परमं पदम् । महायोगैर्यथा विप्रः प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्
સમાધિ અને તત્ત્વજ્ઞાન-યોગથી પરમ પદનું દર્શન થાય છે; જેમ મહાયોગબળથી એક વિપ્ર વૈષ્ણવી (વિષ્ણુસંબંધિત) તનુમાં પ્રવેશ્યો હતો.
Verse 9
सूत उवाच । ततस्तत्र तपस्तेपे सोमशर्मा महाद्युतिः । अश्मलोष्टसमं मेने कांचनंभूषणं पुनः
સૂત બોલ્યા—પછી ત્યાં મહાતેજસ્વી સોમશર્માએ તપ કર્યું; અને તેણે સોનાના આભૂષણોને ફરી પથ્થર અને માટીના ઢેલાં સમાન માન્યાં.
Verse 10
जिताहारः स धर्मात्मा निद्रया परिवर्जितः । स सर्वान्विषयांस्त्यक्त्वा एकांतमपि सेवते
તે ધર્માત્મા નિયતાહારી છે અને નિદ્રાભોગથી વિરત છે; સર્વ વિષયો ત્યજીને તે એકાંતનો પણ આશ્રય લે છે.
Verse 11
योगासनसमारूढो निराशो निःपरिग्रहः । तस्य वेला सुसंप्राप्ता मृत्युकालस्य वै तदा
યોગાસનમાં દૃઢ બેસીને, નિરાશ અને નિઃપરિગ્રહી તે સ્થિત હતો; ત્યારે તેની નિયત વેળા સુપ્રાપ્ત થઈ—નિશ્ચયે તે જ સમયે મૃત્યુ-કાળ આવી પહોંચ્યો।
Verse 12
आगता दानवा विप्रं सोमशर्माणमंतिके । मृत्युकाले तु संप्राप्ते प्राणयात्रा प्रवर्तिनः
દાનવો તે બ્રાહ્મણ સોમશર્માના નજીક આવી પહોંચ્યા; જ્યારે મૃત્યુ-કાળ આવી ગયો હતો અને પ્રાણોની અંતિમ યાત્રા પ્રવર્તવા લાગી હતી।
Verse 13
शालिग्रामे महाक्षेत्रे ऋषीणां मानवर्द्धने । केचिद्वदंति वै दैत्याः केचिद्वदंति दानवाः
શાલિગ્રામના તે મહાક્ષેત્રમાં, જે ઋષિઓ અને માનવોની આધ્યાત્મિક વૃદ્ધિ કરે છે—કેટલાંક તેમને દૈત્ય કહે છે, કેટલાંક દાનવ કહે છે।
Verse 14
एवंविधो महाशब्दः कर्णरंध्रं गतस्तदा । तस्यैव विप्रवर्यस्य सुचिरात्सोमशर्मणः
ત્યારે એવો મહાશબ્દ તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સોમશર્માના કાનના રંધ્રમાં પ્રવેશ્યો—ઘણાં સમય પછી।
Verse 15
ज्ञानध्यानविलग्नस्य प्रविष्टं दैत्यजं भयम् । तेन ध्यानेन तस्यापि दैत्यभीत्यैव वै तदा
જ્ઞાન-ધ્યાનમાં લીન થયેલા તેના અંતરમાં દૈત્યજન્ય ભય પ્રવેશ્યો; પરંતુ એ જ ધ્યાનના બળે તે ભય પણ ત્યારે માત્ર દૈત્ય-ભય બની રહ્યો, તેને વ્યાકુળ ન કરી શક્યો।
Verse 16
सत्वरं चैव तत्प्राणा गतास्तस्य महात्मनः । दैत्यभयेन संयुक्तः स हि मृत्युवशं गतः
તત્કાળ જ તે મહાત્માના પ્રાણો વિદાય થયા; દૈત્યભયથી આક્રાંત થઈ તે ખરેખર મૃત્યુવશ થયો।
Verse 17
तस्माद्दैत्यगृहे जातो हिरण्यकशिपोः सुतः । देवासुरे महायुद्धे निहतश्चक्रपाणिना
અતએવ દૈત્યગૃહમાં હિરણ્યકશિપુનો પુત્ર જન્મ્યો; દેવ-અસુર મહાયુદ્ધમાં ચક્રપાણિ દ્વારા તે નિહત થયો।
Verse 18
युद्ध्यमानेन तेनापि प्रह्लादेन महात्मना । सुदृष्टं वासुदेवत्वं विश्वरूपसमन्वितम्
યુદ્ધમાં લાગેલો હોવા છતાં તે મહાત્મા પ્રહ્લાદે વિશ્વરૂપસમન્વિત વાસુદેવત્વને સ્પષ્ટ રીતે દર્શન કર્યું।
Verse 19
योगाभ्यासेन पूर्वेण ज्ञानमासीन्महात्मनः । सस्मार पूर्वकं सर्वं चरितं शिवशर्मणः
પૂર્વના યોગાભ્યાસથી તે મહાત્મામાં જ્ઞાન પ્રગટ્યું; અને શિવશર્માનું પૂર્વનું સર્વ ચરિત તેણે સંપૂર્ણ સ્મરણ કર્યું।
Verse 20
प्रागहं सोमशर्माख्यः प्रविष्टो दानवीं तनुम् । अस्मात्कायात्कदा पुण्यं केवलं धाम उत्तमम्
પૂર્વે હું સોમશર્મા નામે ઓળખાતો હતો; પરંતુ દાનવદેહમાં પ્રવેશ્યો. આ કાયાથી ક્યારે હું તે પરમ પવિત્ર, એકમાત્ર ઉત્તમ ધામને પ્રાપ્ત કરીશ?
Verse 21
प्रयास्यामि महापुण्यैर्ज्ञानाख्यैर्मोक्षदायकम् । समरे म्रियमाणेन प्रह्लादेन महात्मना
હું ‘જ્ઞાન’ નામે પ્રસિદ્ધ, મહાપુણ્યમય અને મોક્ષદાયક ઉપદેશનું વર્ણન કરીશ—જે સમરમાં મરણાસન્ન મહાત્મા પ્રહ્લાદે ઉપદેશ્યો હતો।
Verse 22
एवं चिंता कृता पूर्वं श्रूयतां द्विजसत्तमाः । एवं तु च समाख्यातं सर्वसंदेहनाशनम्
આ રીતે પૂર્વે વિચાર કરીને—હવે સાંભળો, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો. આ રીતે તે સમજાવાયું છે, જે સર્વ સંદેહોનો નાશ કરે છે।
Verse 23
सूत उवाच । प्रह्लादे निहते संख्ये देवदेवेन चक्रिणा । रुरुदे कमला सा तु हतपुत्रा च कामिनी
સૂત બોલ્યા—દેવોના દેવ ચક્રધારી ભગવાને યુદ્ધમાં પ્રહ્લાદનો વધ કર્યો ત્યારે પુત્રહારી તે પ્રિયા કમલા રડી પડી।
Verse 24
प्रह्लादस्य तु या माता हिरण्यकशिपोः प्रिया । प्रह्लादस्य महाशोकैर्दिवारात्रौ प्रशोचति
પ્રહ્લાદની માતા, જે હિરણ્યકશિપુને પ્રિય હતી, પ્રહ્લાદના મહાશોકથી દિવસ-રાત શોકમાં ડૂબેલી રહી।
Verse 25
पतिव्रता महाभागा कमला नाम तत्प्रिया । रोदमानां दिवारात्रौ नारदस्तामुवाच ह
તેની પ્રિયા પત્ની, પતિવ્રતા અને મહાભાગ્યા ‘કમલા’ નામની, દિવસ-રાત રડતી હતી; ત્યારે નારદે તેને કહ્યું।
Verse 26
मा शुचस्त्वं महाभागे पुत्रार्थं पुण्यभागिनि । निहतो वासुदेवेन तव पुत्रः समेष्यति
હે મહાભાગ્યવતી પુણ્યભાગિની! પુત્ર માટે શોક ન કર. વાસુદેવ દ્વારા નિહત થયો હોવા છતાં તારો પુત્ર ફરી તારી પાસે આવી મળશે.
Verse 27
भूयः स्वलक्षणोपेतस्त्वत्सुतश्च महामतिः । प्रह्लादेति च वै नाम पुनरस्य भविष्यति
ફરી તારો પુત્ર શુભલક્ષણોથી યુક્ત અને મહામતિ બની જન્મ લેશે; અને તેનું નામ પણ નિશ્ચયે પુનઃ ‘પ્રહ્લાદ’ જ રહેશે.
Verse 28
विहीनश्चासुरैर्भावैर्देवत्वेन समन्वितः । इंद्रत्वे मोदते भद्रे सर्वदेवैर्नमस्कृतः
આસુરી ભાવોથી રહિત અને દેવત્વથી સમન્વિત થઈ, હે ભદ્રે, તે ઇન્દ્રપદમાં આનંદ કરે છે અને સર્વ દેવો દ્વારા નમસ્કૃત થાય છે.
Verse 29
सुखीभवमहाभागेतेनपुत्रेणवैसदा । न प्रकाश्या त्वया देवि सुवार्तेयं च कस्यचित्
હે મહાભાગ્યવતી! તે પુત્રના કારણે સદા સુખી રહેજે. અને હે દેવી, આ શુભ વાર્તા કોઈને પણ પ્રગટ ન કરવી.
Verse 30
कर्त्तव्यमज्ञानभावैः सुगोप्यं कुरु त्वं सदा । एवमुक्त्वा गतो विप्रो नारदो मुनिसत्तमः
‘જે કર્તવ્ય છે તે કર; અજ્ઞાનભાવવાળાઓથી આ વાતને સદા સારી રીતે ગુપ્ત રાખ.’ એમ કહી મુનિશ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ નારદ પ્રસ્થાન કરી ગયા.
Verse 31
कमलायाश्चोदरे तु जन्मा स्यानुत्तमं पुनः । प्रह्लादेति च वै नाम तस्याख्यानं महात्मनः
પછી ફરી કમલાના ગર્ભમાં તેનું ઉત્તમ જન્મ થશે; તે મહાત્માનું નામ નિશ્ચયે ‘પ્રહ્લાદ’ હશે—આ જ તેની પવિત્ર કથા છે।
Verse 32
बाल्यं भावं गतो विप्राः कृष्णमेव व्यचिंतयत् । नरसिंहप्रसादेन देवराजो भवेद्दिवि
હે બ્રાહ્મણો, બાળપણની અવસ્થાને પામી તેણે માત્ર શ્રીકૃષ્ણનું જ ચિંતન કર્યું; નરસિંહપ્રસાદથી તે સ્વર્ગમાં દેવરાજ બન્યો।
Verse 33
देवत्वं लभ्य चैवासावैंद्रं पदमनुत्तमम् । मोक्षं यास्यति ज्ञानात्मा वैष्णवं धाम चोत्तमम्
દેવત્વ પ્રાપ્ત કરીને તે ઇન્દ્રના અનુત્તમ પદને પામે છે; અને જ્ઞાનસ્વરૂપ બની તે મોક્ષ તથા વિષ્ણુના પરમ ધામને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 34
असंख्याता महाभागाः सृष्टेर्भावा ह्यनेकशः । मोह एवं न कर्त्तव्यो ज्ञानवद्भिर्महात्मभिः
હે મહાભાગ, સૃષ્ટિના ભાવ અને રૂપ અસંખ્ય અને અનેક પ્રકારના છે; તેથી જ્ઞાનવાન મહાત્માઓએ આ રીતે મોહ કરવો ન જોઈએ।
Verse 35
एतद्वः सर्वमाख्यातं यथापृष्टं द्विजोत्तमाः । अन्यं पृच्छ महाभाग संदेहं ते भिनद्म्यहम्
હે દ્વિજોત્તમો, તમે જેમ પૂછ્યું તેમ આ બધું મેં કહી દીધું. હે મહાભાગ, બીજું કંઈ પૂછો—તમારો સંદેહ હું દૂર કરી દઈશ।
Verse 36
विजयं देवतानां तु दानवानां महत्क्षयम् । कृतं हि देवदेवेन स्थापितं भुवनत्रयम्
દેવોના દેવએ દેવતાઓને વિજય અપાવ્યો અને દાનવોનો મહાન્ ક્ષય કર્યો; અને આ રીતે ત્રિલોકને સ્થિરતામાં સ્થાપિત કર્યો.
Verse 37
ऋषय ऊचुः । इन्द्रत्वं कस्य संजातं देवानां शब्दधारकम् । केन दत्तं त्वमाचक्ष्व विस्तराद्द्विजसत्तम
ઋષિઓએ કહ્યું—દેવોમાં ‘ઇન્દ્ર’ નામ ધારણ કરાવતું આ ઇન્દ્રત્વ કોના પરથી ઉત્પન્ન થયું? કોને આપ્યું? હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, વિસ્તારે કહો.
Verse 38
सूत उवाच । विस्तरेण प्रवक्ष्यामि इन्द्रत्वे येन सत्तमः । प्राप्त एष महाभागो यथा पुण्यतमेन च
સૂતએ કહ્યું—હું વિસ્તારે કહું છું કે આ પરમ શ્રેષ્ઠ મહાભાગે ઇન્દ્રત્વ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું, અને અતિ પવિત્ર પુણ્ય દ્વારા તે કેવી રીતે સિદ્ધ થયું.
Verse 39
हतेषु तेषु दैत्येषु समस्तेषुमहाहवे । अतिनष्टेषु पापेषु गोविंदेन महात्मना
મહાયુદ્ધમાં જ્યારે તે બધા દૈત્યો સંહારાયા, અને મહાત્મા ગોવિંદ દ્વારા પાપો સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યા,
Verse 40
ततो देवाः सगंधर्वा नागा विद्याधरास्तथा । संप्रोचुर्माधवं सर्वे बद्धप्रांजलयस्ततः
પછી દેવતાઓ ગંધર્વો સહિત, તેમજ નાગો અને વિદ્યાધરો—બધાએ હાથ જોડીને તે ક્ષણે આદરપૂર્વક માધવને પ્રાર્થના કરી।
Verse 41
भगवन्देवदेवेश हृषीकेश नमोस्तु ते । विज्ञापयामहे त्वां वै तत्सर्वमवधार्यताम्
હે ભગવન્, દેવદેવેશ, હૃષીકેશ! તમને નમસ્કાર. અમે આપને વિનંતી કરીએ છીએ; કૃપા કરીને આ સર્વ વાત ધ્યાનથી સાંભળી વિચાર કરો.
Verse 42
शास्ता गोप्ता च पुण्यात्मा अस्माकं कुरु केशव । राजानं पुण्यधर्माणं त्वमिंद्रं लोकशासनम्
હે કેશવ! અમારા માટે ધર્મમય શાસક અને રક્ષક બનો. (તેમને) પુણ્યધર્મમાં સ્થિત રાજા બનાવો—ઇન્દ્રસમાન, લોકશાસક.
Verse 43
त्रैलोक्यस्य प्रजा देव यमाश्रित्य सुखं लभेत् । वासुदेव उवाच । मम लोके महाभागा वैष्णवेन समन्वितः
હે દેવ! ત્રિલોકની પ્રજા યમનો આશ્રય લઈને સુખ પામે છે. વાસુદેવે કહ્યું—હે મહાભાગ! મારા લોકમાં (જીવ) વૈષ્ણવભક્તિથી યુક્ત રહી વસે છે.
Verse 44
तेजसा ब्राह्मणश्रेष्ठश्चिरकालं निवासितः । तस्य कालः प्रपूर्णश्च मम लोके महात्मनः
હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! પોતાના તેજના પ્રભાવથી તે લાંબા સમય સુધી (ત્યાં) નિવાસ કરતો રહ્યો; અને તે મહાત્માનો મારા લોકમાં નિર્ધારિત સમય પૂર્ણ થયો.
Verse 45
वसतस्तस्य विप्रस्य मद्भक्तस्य सुरोत्तमाः । तेजसा वैष्णवेनैव भवतां पालको हि सः
હે સૂરોત્તમો! મારા ભક્ત એવા તે વિપ્ર ત્યાં વસતા હોવા છતાં, તેના વૈષ્ણવ તેજથી જ—તે નિશ્ચયે તમ સૌનો પાલક અને રક્ષક છે.
Verse 46
भविष्यति स धर्मात्मा स च धर्मानुरंजकः । पालको धारकश्चैव स च ब्राह्मणसत्तमः
તે ધર્માત્મા થશે અને ધર્મનો પ્રચારક પણ થશે. તે રક્ષક તથા પોષક થશે—નિશ્ચયે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ.
Verse 47
भविष्यति स धर्मात्मा भवतां त्राणकारणात् । अदित्यास्तनयश्चैव सुव्रताख्यो महामनाः
તમેજ તેના ત્રાણનું કારણ હોવાથી તે ધર્માત્મા બનશે. અને તે અદિતીનો પુત્ર બની જન્મશે—સુવ્રત નામનો મહામનસ્વી.
Verse 48
महाबलो महावीर्यः स व इंद्रो भविष्यति । सूत उवाच । एवं वरान्स देवेशो दत्वा देवेभ्य उत्तमम्
મહાબળ અને મહાવીર્યવાળો તે નિશ્ચયે ઇન્દ્ર બનશે. સૂત બોલ્યા—દેવેશએ દેવોને આ ઉત્તમ વરો આપી (આગળ પ્રસ્થાન કર્યું).
Verse 49
देवा विजयिनः सर्वे विष्णुना सह सत्तमाः । कश्यपं पितरं दृष्टुं मातरं च ततो गताः
પછી બધા દેવો—વિજયી અને શ્રેષ્ઠ—વિષ્ણુ સાથે પોતાના પિતા કશ્યપ અને માતાને દર્શન કરવા ગયા.
Verse 50
प्रणेमुस्ते महात्मान उभावेतौ सुखासनौ । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे हर्षेण महतान्विताः
તેઓ સૌ કરજોડે સુખાસન પર બેઠેલા તે બે મહાત્માઓને પ્રણામ કરી, મહાન હર્ષથી યુક્ત થઈ બોલ્યા.
Verse 51
युवयोश्च प्रसादेन देवत्वं हि गता वयम् । हर्षेण महताविष्टो देवान्वाक्यमुवाच सः
તમ બંનેના પ્રસાદથી જ અમે નિશ્ચયે દેવત્વને પ્રાપ્ત થયા છીએ. મહાન હર્ષથી પરિપૂર્ણ થઈ તેણે દેવોને આ વચન કહ્યાં.
Verse 52
कश्यप उवाच । यूयं वै सत्यधर्मेण वर्तमानाः सदैव हि । आवयोश्च प्रसादेन तपसश्च प्रभावतः
કશ્યપ બોલ્યા—તમે સદા સત્યધર્મમાં સ્થિત રહો છો; અને અમારા બંનેના પ્રસાદ તથા તપના પ્રભાવથી આ ફળ સિદ્ધ થયું છે.
Verse 53
प्राप्तवंतो भवंतस्तु देवत्वं चाक्षयं पदम् । वरमेव ददाम्येषां बहुप्रीतिसमन्विताः
તમે દેવત્વ અને અક્ષય પદને પ્રાપ્ત કર્યું છે. બહુ પ્રીતિથી હું તેમને નિશ્ચયે એક વરદાન આપું છું.
Verse 54
अमरा निर्जराश्चैव अक्षयाश्च भविष्यथ । सर्वकामसमृद्धार्थाः सर्वसिद्धिसमन्विताः
તમે અમર, અજર અને અક્ષય બનશો. સર્વ કામનાઓની પૂર્ણતા, સર્વ અર્થોમાં સમૃદ્ધિ અને સર્વ સિદ્ધિઓથી યુક્ત રહેશો.
Verse 55
देवा नागाश्च गंधर्वा मत्प्रसादान्महासुराः । विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देवमातर्यशस्विनि
મારા પ્રસાદથી દેવો, નાગો, ગંધર્વો અને મહાસુરો પણ અનુગ્રહ પામે છે. વિષ્ણુ બોલ્યા—વર માગ, તને કલ્યાણ થાઓ, હે યશસ્વિની દેવમાતા.
Verse 56
मनसा चेप्सितं सर्वं तत्ते दद्मि सुनिश्चितम् । अदितिरुवाच । पूर्वं पुत्रवती भूता प्रसादात्तव माधव
“તારા મનમાં જે જે ઇચ્છિત છે તે બધું હું નિશ્ચયે તને આપીશ.” અદિતિ બોલી—“હે માધવ, પૂર્વે તારા પ્રસાદથી હું પુત્રવતી બની હતી.”
Verse 57
अमरा निर्जराः सर्वे अक्षयाः पुण्यवत्सलाः । अमी पुत्रा मया लब्धाः श्रूयतां मधुसूदन
આ બધા અમર, અજર, અક્ષય અને પુણ્યપ્રિય છે. આ પુત્રો મને પ્રાપ્ત થયા છે; હે મધુસૂદન, સાંભળો.
Verse 58
सुतरां त्वं च गोविंद सर्वकामसमृद्धिदः । मम गर्भे वसंश्चैव भवांश्च मम नंदनः
હે ગોવિંદ, તમે નિશ્ચયે સર્વ કામનાઓની સમૃદ્ધિ આપનાર છો. મારા ગર્ભમાં નિવાસ કરો અને મારા પુત્ર બનો.
Verse 59
त्वया पुत्रेण नित्यं च यथा नंदामि केशव । एवं महोदयं नाथ पूरयस्व मनोरथम्
હે કેશવ, તમને પુત્રરૂપે પામી હું જેમ સદા આનંદિત રહું છું, તેમ હે મહાઉદાર નાથ, મારી મનોઇચ્છા પૂર્ણ કરો.
Verse 60
वासुदेव उवाच । भवत्या देवकार्यार्थं गंतव्यं मानुषीं तनुम् । तदाहं तव गर्भे वै वासं यास्यामि निश्चितम्
વાસુદેવ બોલ્યા—દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે તારે માનુષી તનુ ધારણ કરવી પડશે. તેથી હું નિશ્ચયે તારા ગર્ભમાં નિવાસ કરીશ.
Verse 61
युगे द्वादशके प्राप्ते भूभारहरणाय वै । जमदग्निसुतो देवि रामो नाम द्विजोत्तमः
દ્વાદશ યुग પ્રાપ્ત થતાં, ભૂભાર હરણ કરવા માટે, હે દેવી, જમદગ્નિનો પુત્ર ‘રામ’ નામે દ્વિજોત્તમ પ્રગટ થયો।
Verse 62
प्रतापतेजसायुक्तः सर्वक्षत्रवधाय च । तव पुत्रो भविष्यामि सर्वशस्त्रभृतां वरः
પ્રતાપ અને તેજથી યુક્ત થઈ, સર્વ ક્ષત્રિયોના વિનાશાર્થે, હું તારો પુત્ર બનીશ—શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ।
Verse 63
सप्तविंशतिके प्राप्ते त्रेताख्ये तु तथा युगे । रामो नाम भविष्यामि तव पुत्रः पतिव्रते
સત્તાવીસમા ચક્રે પ્રાપ્ત થતાં, તેમજ ‘ત્રેતા’ નામના યુગમાં, હે પતિવ્રતે, હું ‘રામ’ નામે તારો પુત્ર બનીશ।
Verse 64
पुनः पुत्रो भविष्यामि तवैव शृणु पुण्यधेः । अष्टाविंशतिके प्राप्ते द्वापरांते युगे तदा
હું ફરીથી તારો જ પુત્ર બનીશ—સાંભળ, હે પુણ્યનિધિ। અઠ્ઠાવીસમા ચક્રે પ્રાપ્ત થતાં, દ્વાપર યુગના અંતે, ત્યારે…
Verse 65
सर्वदैत्यविनाशार्थे भूभारहरणाय च । वासुदेवाख्यस्ते पुत्रो भविष्यामि न संशयः
સર્વ દૈત્યોના વિનાશ અને ભૂભાર હરણ માટે, હું ‘વાસુદેવ’ નામે તારો પુત્ર બનીશ—એમાં સંશય નથી।
Verse 66
इदानीं कुरु कल्याणि मद्वाक्यं धर्मसंयुतम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सत्यधर्मसमन्वितम्
હવે હે કલ્યાણી, ધર્મસંયુક્ત મારું વચન આચરો—જે સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન અને સત્ય તથા ધર્મથી સમન્વિત છે.
Verse 67
सर्वज्ञं सर्वदे देवि पुत्रमुत्पाद्य सुंदरम् । इंद्रत्वं तस्य दास्यामि इंद्रः सोपि भविष्यति
હે દેવી, હે સર્વદે, સર્વજ્ઞ અને સુંદર પુત્રને જન્મ આપ્યા પછી હું તેને ઇન્દ્રત્વ આપિશ; તે પણ ઇન્દ્ર બનશે.
Verse 68
एवं संभाषितं श्रुत्वा महाहर्षसमन्विता । देवदेवप्रसादेन इंद्रः पुत्रो भविष्यति
આ વચન સાંભળી તે મહાન હર્ષથી ભરાઈ ગઈ. દેવાધિદેવના પ્રસાદથી ઇન્દ્ર પુત્રરૂપે જન્મ લેશે.
Verse 69
एवमस्तु महाभाग तव वाक्यं करोम्यहम् । ततस्ता देवताः सर्वा जग्मुः स्वस्थानमेव हि
“એવમસ્તુ, હે મહાભાગ! તમારું વચન હું પાળિશ.” ત્યારબાદ સર્વ દેવતાઓ પોતાના-પોતાના ધામે ગયા.
Verse 70
हरिणा सह ते सर्वे निरातंका मुदान्विताः । सूत उवाच । अदितिः कश्यपं प्राह ऋतुं प्राप्य मनस्विनी
તેઓ બધા હરિ સાથે નિર્ભય અને આનંદિત થયા. સૂત બોલ્યા—મનસ્વિની અદિતિ યોગ્ય ઋતુ પ્રાપ્ત કરીને કશ્યપને કહી.
Verse 71
भगवन्दीयतां पुत्रः सुरेंद्रपदभोजकः । चिंतयित्वा क्षणं विप्रस्तामुवाच मनस्विनीम्
હે ભગવતી દેવી, તને એવો પુત્ર પ્રાપ્ત થાઓ કે જે દેવોના ઇન્દ્રના ચરણકમળોને પ્રાપ્ત કરે. ક્ષણમાત્ર વિચાર કરીને બ્રાહ્મણે તે દૃઢમન સ્ત્રીને આમ કહ્યું.
Verse 72
एवमस्तु महाभागे तव पुत्रो भविष्यति । त्रैलोक्यस्यापि कर्ता स यज्ञभोक्ता स एव च
તથાસ્તુ, હે મહાભાગે—તારો પુત્ર નિશ્ચિત થશે. તે ત્રિલોકનો કર્તા (શાસક) થશે અને યજ્ઞનો ભોક્તા પણ એ જ હશે.
Verse 73
तस्याः शिरसि सन्यस्य स्वहस्तं च द्विजोत्तमः । तपश्चचार तेजस्वी सत्यधर्मसमन्वितः
તેણીના શિરે પોતાનો હાથ મૂકી, તે દ્વિજોત્તમ—તેજસ્વી અને સત્યધર્મથી યુક્ત—તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યો.
Verse 74
सुव्रतो नाम तेजस्वी विष्णुलोके वसेत्सदा । तस्य पुण्यक्षये जाते विष्णुलोकाद्द्विजोत्तमाः
સુવ્રત નામનો તેજસ્વી પુરુષ સદા વિષ્ણુલોકમાં વસે છે. પરંતુ જ્યારે તેનું પુણ્ય ક્ષય પામે, હે દ્વિજોત્તમો, ત્યારે તે વિષ્ણુલોકમાંથી (પ્રસ્થાન કરે)…
Verse 75
पतनं कर्मवशतस्ततस्तस्य द्विजोत्तमाः । पुण्यगर्भं गतो विप्र अदित्यास्तु महातपाः
હે દ્વિજોત્તમો, તેનું પતન કર્મવશ થયું. ત્યારબાદ, હે વિપ્ર, મહાતપસ્વી આદિત્યો ‘પુણ્યગર્ભ’ નામની સ્થિતિને પ્રાપ્ત થયા.
Verse 76
इंद्रत्वं भोक्तुकामार्थं सत्यपुण्येन कर्मणा । गर्भं दधार सा देवी पुण्येन तपसा किल
ઇન્દ્રત્વ ભોગવવાની ઇચ્છાથી, સત્ય અને પુણ્યકર્મના બળે, તે દેવીએ પોતાના પવિત્ર તપના પ્રભાવથી નિશ્ચયે ગર્ભ ધારણ કર્યો.
Verse 77
तपस्तेपे निरालस्या वनवासं गता सती । दिव्यं वर्षशतं यातं तपंत्यां देवमातरि
આળસ વિના તે સતી વનવાસે ગઈ અને તપ કરવા લાગી. દેવમાતા તપમાં લીન રહેતાં દિવ્ય સો વર્ષ વીતી ગયા.
Verse 78
तपंत्यथ तपस्तीव्रं दुष्करं देवतासुरैः । ततः सा तपसा तेन तेजसा च प्रभान्विता
પછી તેણે દેવો અને અસુરો માટે પણ દુષ્કર એવું અત્યંત તીવ્ર તપ કર્યું. તે તપ અને તેના તેજથી તે પ્રભાસંપન્ન બની.
Verse 79
सूर्यतेजः प्रतीकाशा द्वितीय इव भास्करः । शुशुभे सा यथा दीप्ता परमं ध्यानमास्थिता
તે સૂર્યતેજ સમાન, જાણે બીજો ભાસ્કર; અત્યંત દીપ્ત થઈ શોભી અને પરમ ધ્યાનમાં સ્થિર રહી.
Verse 80
रूपेणाधिकतां याता तपसस्तेजसा तदा । तपोध्यानपरा सा च वायुभक्षा तपस्विनी
ત્યારે તપના તેજથી તેનું રૂપ વધુ ઉત્તમ બન્યું. તપ અને ધ્યાનમાં પરાયણ તે તપસ્વિની માત્ર વાયુને જ આહાર કરતી હતી.
Verse 81
अधिकं शुशुभे देवी दक्षस्य तनया तदा । सिद्धाश्च ऋषयः सर्वे देवाश्चापि महौजसः
ત્યારે દેવી—દક્ષની પુત્રી—વધુ જ તેજથી શોભી ઉઠી; અને સર્વ સિદ્ધો, સર્વ ઋષિઓ તથા મહાતેજસ્વી દેવગણ પણ ત્યાં ઉપસ્થિત હતા।
Verse 82
स्तुवंति तां महाभागां रक्षंति च सुतत्पराः । पूर्णे वर्षशते तस्या विष्णुस्तत्र समागतः
તેઓ તે મહાભાગ્યવતી દેવીની સ્તુતિ કરતા અને અત્યંત તત્પરતાથી તેનું રક્ષણ કરતા. તેના પૂર્ણ સો વર્ષ પૂરાં થતાં ત્યાં વિષ્ણુ પધાર્યા।
Verse 83
तामुवाच महाभागामदितिं तपसान्विताम् । देवि गर्भः सुसंपूर्णः सूतिकालः प्रवर्तते
તપસ્યાથી યુક્ત મહાભાગ્યવતી અદિતિને તેમણે કહ્યું—“દેવી, ગર્ભ સંપૂર્ણ પરિપક્વ થયો છે; હવે પ્રસવકાળ પ્રવર્તે છે।”
Verse 84
तवैव तपसा पुष्टस्तेजसा च प्रवर्द्धितः । अद्यैव गर्भमेतं त्वं मुंच मुंच यशस्विनि
આ ગર્ભ તારી જ તપસ્યાથી પોષિત થયો છે અને તારા તેજથી વધ્યો છે; હે યશસ્વિની, આજે જ આ ગર્ભને મુક્ત કર, મુક્ત કર।
Verse 85
एवमाभाष्य देवेशः स जगाम स्वकं गृहम् । असूत पुत्रं सा देवी काले प्राप्ते महोदये
આ રીતે કહી દેવેશ્વર પોતાના ધામે ગયા. યોગ્ય સમય આવતા, શુભ મહોદયમાં, તે દેવીએ પુત્રને જન્મ આપ્યો।
Verse 86
सा पुत्रं दीप्तिसंयुक्तं द्वितीयमिव भास्करम् । सुभगं चारुसर्वांगं सर्वलक्षणसंयुतम्
તેણે પોતાના પુત્રને તેજથી યુક્ત, જાણે બીજા સૂર્ય સમાન જોયો—અતિ સुभગ, સુંદર સર્વાંગવાળો અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન।
Verse 87
चतुर्बाहुं महाकायं लोकपालं सुरेश्वरम् । तेजोज्वालासमाकीर्णं चक्रपद्मसुहस्तकम्
તે ચતુર્ભુજ, મહાકાય, લોકપાલ અને સુરેશ્વર હતો; તેજની જ્વાળાઓથી આવૃત, જેના હાથોમાં ચક્ર અને પદ્મ શોભતા હતા।
Verse 88
चंद्रबिंबानुकारेण वदनेन महामतिः । राजमानं महाप्राज्ञं तेजसा वैष्णवेन च
ચંદ્રબિંબ સમાન મુખવાળો તે મહામતિ, મહાપ્રાજ્ઞ, વૈષ્ણવ તેજથી દીપ્ત થઈ અત્યંત શોભાયમાન હતો।
Verse 89
अन्यैश्च लक्षणैर्दिव्यैर्दिव्यभावैरलंकृतम् । सर्वलक्षणसंपूर्णं चंद्रास्यं कमलेक्षणम्
અન્ય દિવ્ય લક્ષણો અને દિવ્ય ભાવોથી અલંકૃત, સર્વ લક્ષણોથી પરિપૂર્ણ—ચંદ્રમુખ અને કમલનેત્ર।
Verse 90
आजग्मुस्ते त्रयो देवा ऋषयो वेदपारगाः । गंधर्वाश्च ततो नागाः सिद्धाविद्याधरास्तथा
ત્યારે તે ત્રણ દેવો આવ્યા; વેદપારંગત ઋષિઓ પણ ઉપસ્થિત થયા. ત્યારબાદ ગંધર્વો, પછી નાગો, તેમજ સિદ્ધો અને વિદ્યાધરો પણ આવ્યા।
Verse 91
ऋषयः सप्त ते दिव्याः पूर्वापरमहौजसः । अन्ये च मुनयः पुण्याः पुण्यमंगलदायिनः
તે સાત ઋષિઓ દિવ્ય છે, પૂર્વ અને પરવર્તી કાળમાં પણ પરમ તેજસ્વી છે; તેમજ અન્ય પુણ્ય મુનિઓ પણ છે, જે પુણ્ય અને મંગળ પ્રદાન કરનાર છે.
Verse 92
आजग्मुस्ते महात्मानो हर्षनिर्भरमानसाः । तस्मिञ्जाते महाभागे भगवंतो महौजसि
તે મહાત્માઓ હર્ષથી ભરેલા મન સાથે ત્યાં આવી પહોંચ્યા, જ્યારે તે મહાભાગ્યશાળી, મહાતેજસ્વી ભગવાન પ્રગટ થયા।
Verse 93
आजग्मुर्देवताः सर्वे पर्वतास्तु तपस्विनः । क्षीराद्याः सागराः सर्वे नद्यश्चैव तथामलाः
બધી દેવતાઓ આવી, તેમજ તપસ્વી પર્વતો પણ આવ્યા; ક્ષીરસાગરથી આરંભ કરીને બધા સાગરો આવ્યા અને તેવી જ રીતે નિર્મળ નદીઓ પણ આવી।
Verse 94
प्रीतिमंतस्ततः सर्वे ये चान्ये हि चराचराः । मंगलैस्तु महोत्साहं चक्रुः सर्वे सुरेश्वराः
ત્યારે બધા પ્રીતિમાન થયા—ચર અને અચર એવા અન્ય સર્વ જીવો પણ; અને સર્વ સুরેશ્વરોએ મંગલ કર્મોથી મહોત્સાહ (ઉત્સવભાવ) જગાવ્યો।
Verse 95
ननृतुश्चाप्सराः संघा गंधर्वा ललितं जगुः । वेदमंत्रैस्ततो देवा ब्राह्मणा वेदपारगाः
અપ્સરાઓના સમૂહો નૃત્ય કરવા લાગ્યા અને ગંધર્વોએ મધુર ગાન કર્યું; ત્યારબાદ દેવતાઓ અને વેદપારંગત બ્રાહ્મણોએ વૈદિક મંત્રોનું પાઠ-જપ કર્યું.
Verse 96
स्तुवंति तं महात्मानं सुतं वै कश्यपस्य च । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च वेदाश्चैव समागताः
તેઓ કશ્યપપુત્ર એવા મહાત્માની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. ત્યાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને વેદો પણ એકત્ર થયા હતા.
Verse 97
सांगोपांगैश्च संयुक्तास्तस्मिञ्जाते महौजसि । त्रैलोक्ये यानि सत्वानि पुण्ययुक्तानि सत्तम
જ્યારે તે મહૌજસ્વી જન્મ્યો, ત્યારે ત્રિલોકના સર્વ સત્ત્વો અંગોપાંગসহ પుణ્યથી યુક્ત થયા, હે સત્તમ।
Verse 98
समागतानि तत्रैव तस्मिञ्जाते महौजसि । मंगलं चक्रिरे सर्वे गीतपुण्यैर्महोत्सवैः
ત્યાં જ સૌ એકત્ર થયા; અને તે મહૌજસ્વીના જન્મે પવિત્ર ગીતોથી પুণ્યમય મહોત્સવો સાથે સૌએ મંગલકર્મો કર્યા.
Verse 99
हर्षेण निर्भराः सर्वे पूजयंतो महौजसः । ब्रह्माद्याश्च त्रयो देवाः कश्यपोथ बृहस्पतिः
સૌ હર્ષથી ભરપૂર થઈ તે મહૌજસ્વીની પૂજા કરતા હતા—બ્રહ્મા આદિ ત્રિદેવો, તેમજ કશ્યપ અને બૃહસ્પતિ પણ.
Verse 100
चक्रिरे नामकर्माणि तस्यैव हि महात्मनः । वसुदत्तेति विख्यातो वसुदेति पुनस्तव
તે જ મહાત્માનું નામકરણ-સંસ્કાર તેમણે કર્યો. તે ‘વસુદત્ત’ નામે વિખ્યાત થયો, અને ફરી ‘વસુદેવ’ તરીકે પણ ઓળખાયો, હે તું.
Verse 101
आखंडलेति तन्नाम मरुत्वान्नाम ते पुनः । मघवांश्च बिडौजास्त्वं पाकशासन इत्यपि
તમારું નામ ‘આખંડલ’ છે; અને ફરીથી તું ‘મરુત્વાન્’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. તું ‘મઘવાન્’, ‘બિડૌજાઃ’ તથા ‘પાકશાસન’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 102
शक्रश्चैव हि विख्यात इंद्रश्चैवेति ते सुतः । इत्येतानि च नामानि तस्यैव च महात्मनः
હે પુત્ર, તે ‘શક્ર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને ‘ઇન્દ્ર’ તરીકે પણ. આ બધાં નામો તે મહાત્માના જ છે.
Verse 103
चक्रुश्च देवताः सर्वाः संतुष्टा हृष्टमानसाः । स्नानं तु कारयामासुः संस्काराणि महासुरः
બધી દેવતાઓ સંતોષ પામી હર્ષિત મનવાળી થઈ. ત્યારબાદ તે મહાસુરે સ્નાન તથા સંસ્કારવિધિઓ કરાવ્યાં.
Verse 104
विश्वकर्माणमाहूय ददुराभरणानि च । तानि पुण्यानि दिव्यानि तस्मै ते तु महात्मने
વિશ્વકર્માને બોલાવી તેમણે આભૂષણો પણ આપ્યાં—તે પુણ્યમય, દિવ્ય અલંકારો તે મહાત્માને અર્પણ કર્યા.
Verse 105
जाते तस्मिन्महाभागे देवराजे महात्मनि । एवं मुदं ततः प्रापुः सर्वे देवा महौजसः
તે મહાભાગ્યશાળી, મહાત્મા દેવરાજ જન્મ્યા ત્યારે, બધા મહૌજસ્વી દેવો પરમ આનંદથી પરિપૂર્ણ થયા.
Verse 106
पुण्ये तिथौ तथा ऋक्षे सुमुहूर्ते महात्मभिः । इंद्रत्वे स्थापितो देवैरभिषिक्तः सुमंगलैः
પુણ્ય તિથિ, શુભ નક્ષત્ર અને ઉત્તમ મુહૂર્તે મહાત્માઓએ તેને ઇન્દ્રપદે સ્થાપિત કર્યો; અને દેવોએ અતિ મંગલમય અભિષેકવિધિથી તેનું અભિષેક કર્યું।
Verse 107
प्राप्तमैंद्रपदं तेन प्रसादात्तस्य चक्रिणः । तपश्चकार तेजस्वी वसुदत्तः सुरेश्वरः
તે ચક્રધારી પ્રભુની કૃપાથી તેણે ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત કર્યું; ત્યારબાદ તેજસ્વી વસુદત્ત, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યો।
Verse 108
उग्रेण तेजसा युक्तो वज्रपाशांकुशायुधः
ઉગ્ર તેજથી યુક્ત તે વજ્ર, પાશ અને અંકુશને પોતાના આયુધરૂપે ધારણ કરતો હતો।
Verse 109
सूत उवाच । उग्रं समस्तं तपसः प्रभावं विलोक्य शुक्रो निजगाद गाथाम् । लोकेषु कोन्यो न भविष्यतीति यथा हि चायं च सुदर्शनीयः
સૂત બોલ્યા—તપસ્યાના ઉગ્ર અને સંપૂર્ણ પ્રભાવને જોઈને શુક્રાચાર્યે આ ગાથા કહી—“લોકોમાં તેના સમાન બીજો કોણ થશે? કારણ કે એ તો અત્યંત દર્શનીય છે.”
Verse 110
विष्णोः प्रसादान्न परो महात्मा संप्राप्तमैश्वर्यमिहैव दिव्यम्
વિષ્ણુના પ્રસાદથી તે મહાત્મા સમાનરહિત છે; અહિં જ તેણે દિવ્ય ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કર્યું છે।
Verse 111
अनेन तुल्यो न भविष्यतीति लोकेषु चान्यस्तपसोग्रवीर्यः
લોકોમાં તેના સમાન ઉગ્ર તપોબળ ધરાવનાર બીજો કોઈ નહીં થાય।