Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे शिवशर्मचरिते प्रथमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં ‘શિવશર્મચરિત’ નો પ્રથમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 2

केचित्पठंति प्रह्लादं पुराणेषु द्विजोत्तमाः । पंचवर्षान्वितेनापि केशवः परितोषितः

કેટલાક દ્વિજોત્તમ પુરાણોમાં પ્રહ્લાદ-આખ્યાનનું પાઠ કરે છે; અને પાંચ વર્ષનો બાળક પણ કરે તો પણ કેશવ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 3

देवासुरे कथं प्राप्ते हरिणा सह युध्यति । निहतो वासुदेवेन प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्

દેવો અને અસુરોનું યુદ્ધ ઊભું થતાં તે હરિ સાથે કેવી રીતે યુદ્ધ કરતો હતો? વાસુદેવ દ્વારા નિહત થઈ તે દિવ્ય વૈષ્ણવી તનુમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 4

सूत उवाच । कश्यपेन पुरा ज्ञातं कृतं व्यासेन धीमता । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं व्यासस्याग्रे स्वयं प्रभोः

સૂત બોલ્યા—આ વાત પ્રાચીનકાળે કશ્યપને જાણીતી હતી; ધીમાન વ્યાસે તેનું રચન કર્યું; અને તે પહેલાં સ્વયં પ્રભુ બ્રહ્માએ વ્યાસના સમક્ષ આ કથા કહી હતી।

Verse 5

तमेवं हि प्रवक्ष्यामि भवतामग्रतो द्विजाः । संदेहकारणं जातं छिन्नं देवेन वेधसा

હે દ્વિજજનોએ, હું આ વાત નિશ્ચયે તમારી સામે કહું છું. જે સંદેહનું કારણ ઊભું થયું હતું, તેને દિવ્ય સર્જનહાર વેધસ (બ્રહ્મા)એ કાપી નાખ્યું છે।

Verse 6

व्यास उवाचः । शृणु सूत महाभाग ब्रह्मणा परिभाषितम् । प्रह्लादस्य यथा जन्म पुराणेप्यन्यथा श्रुतम्

વ્યાસ બોલ્યા—હે મહાભાગ સૂત, બ્રહ્માએ જે રીતે સમજાવ્યું છે તે સાંભળ; પ્રહ્લાદનો જન્મ કેવી રીતે થયો, જે અન્ય પુરાણોમાં પણ ભિન્ન રીતે સાંભળવામાં આવે છે।

Verse 7

जातमात्रः सर्वसुखं वैष्णवं मार्गमाश्रितः । महाभागवतश्रेष्ठः प्रह्लादो देवपूजितः

જન્મતાની સાથે જ તેણે સર્વમંગલ અને પરમસુખદ વૈષ્ણવ માર્ગનો આશ્રય લીધો. મહાભાગવતોમાં શ્રેષ્ઠ પ્રહ્લાદ દેવતાઓ દ્વારા પણ પૂજિત થયો।

Verse 8

विष्णुना सह युद्धाय सपुत्रः संगरंगतः । निहतो वासुदेवेन प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्

તે પુત્રসহ વિષ્ણુ સાથે યુદ્ધ કરવા રણભૂમિમાં પ્રવેશ્યો. વાસુદેવ દ્વારા નિહત થઈ તેણે વૈષ્ણવ સ્વરૂપ—મોક્ષાવસ્થા—પ્રાપ્ત કરી તેમાં લીન થયો.

Verse 9

सृष्टिभावं शृणुष्व त्वमस्यैव च महात्मनः । संगरं प्राप्य पुत्राद्यैर्विष्णुना सह वीर्यवान्

આ મહાત્માના સર્જનવૃત્તાંતને તું મારી પાસેથી સાંભળ. પરાક્રમી તે પુત્રાદિ સહિત વિષ્ણુ સાથે રણમાં પહોંચ્યો.

Verse 10

प्रविष्टो वैष्णवं तेजः संप्राप्य स्वेन तेजसा । पुराकल्पे महाभाग यथा जातः स वीर्यवान्

વૈષ્ણવ તેજમાં પ્રવેશ કરીને, પોતાના તેજથી જ તેને પ્રાપ્ત કરી, હે મહાભાગ! પૂર્વ કલ્પમાં તે એમ જ વીર્યવાન બની જન્મ્યો હતો.

Verse 11

वृत्तांतं तस्य वीरस्य प्रवक्ष्यामि समासतः । पश्चिमे सागरस्यांते द्वारका नाम वै पुरी

તે વીરનો વર્તાંત હું સંક્ષેપમાં કહું છું. સમુદ્રના પશ્ચિમ કિનારે દ્વારકા નામની એક પુરી છે.

Verse 12

सर्वऋद्धिसमायुक्ता सर्वसिद्धिसमन्विता । तस्यामास्ते सदा देवो योगज्ञो योगवित्तमः

એ પુરી સર્વ ઐશ્વર્યોથી યુક્ત અને સર્વ સિદ્ધિઓથી સમન્વિત છે. તેમાં યોગજ્ઞ, યોગવિદોમાં શ્રેષ્ઠ એવા દેવ સદા નિવાસ કરે છે.

Verse 13

शिवशर्मेति विख्यातो वेदशास्त्रार्थकोविदः । तस्यापि पंचपुत्रास्तु बभूवुः शास्त्रकोविदाः

તે ‘શિવશર્મા’ નામે વિખ્યાત હતો, વેદ અને શાસ્ત્રોના અર્થમાં નિપુણ. તેને પણ પાંચ પુત્રો થયા, અને તેઓ સર્વે શાસ્ત્રકోవિદ હતા.

Verse 14

यज्ञशर्मा वेदशर्मा धर्मशर्मा तथैव च । विष्णुशर्मा महाभागो नूनं तत्कर्मकोविदः

યજ્ઞશર્મા, વેદશર્મા અને ધર્મશર્મા—તથા મહાભાગ્યશાળી વિષ્ણુશર્મા—નિશ્ચયે તે નિયત કર્તવ્યકર્મમાં કુશળ અને વિવેકી હતા.

Verse 15

पंचमः सोमशर्मेति पितृभक्तिपरायणः । पितृभक्तिं विना चैव धर्ममन्यं द्विजोत्तमाः

પાંચમો ‘સોમશર્મા’ નામે હતો; તે પિતૃભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણ હતો. હે દ્વિજોત્તમો, પિતૃભક્તિ વિના બીજો કોઈ ધર્મ નથી.

Verse 16

न विदंति महात्मानस्तद्भावेन तु भाविताः । तेषां तु भक्तिं संपश्यञ्छिवशर्मा द्विजोत्तमः

તે મહાત્માઓ તે જ ભાવથી ભાવિત થઈ (બીજું કશું) જાણતા નથી. પરંતુ દ્વિજોત્તમ શિવશર્મા તેમની ભક્તિ જોઈ (અંતરમાં પ્રેરિત થયો).

Verse 17

चिंतयामास मेधावी निष्कर्षिष्ये सुरोत्तमान् । पितृभक्तेषु यो भावो नैतेषां मनसि स्थितः

મેધાવીએ વિચાર્યું—“હું દેવોમાં શ્રેષ્ઠને પ્રગટ કરીશ; કારણ કે પિતૃભક્તોમાં જે ભાવ હોય છે, તે આ લોકોના મનમાં સ્થિત નથી.”

Verse 18

यथा जानाम्यहं चाथ करिष्ये बुद्धिपूर्वकम् । विष्णोश्चैव प्रसादात्स सर्वसिद्धिर्बभूव ह

જેમ હું સમજું છું તેમ હું વિચારપૂર્વક વર્તીશ. અને ભગવાન વિષ્ણુના પ્રસાદથી નિશ્ચયે સર્વસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 19

सद्भावं चिंतयामास अंजनार्थं द्विजोत्तमाः । उपायं ब्राह्मणश्रेष्ठस्तपसस्तेजसः किल

શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ શુભભાવથી અંજન (ઔષધિ) મેળવવાનો વિચાર કર્યો; અને તપના તેજથી તે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠે એક ઉપાય નક્કી કર્યો.

Verse 20

चकार सोप्युपायज्ञो मायया ब्रह्मवित्तमः । तेषामग्रे ततो व्याजं शिवशर्मा व्यदर्शयत्

તે પણ—ઉપાયોમાં નિપુણ અને બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ—માયાથી એક કપટયુક્તિ અજમાવી; પછી તેમની સામે શિવશર્માએ એક બહાનું (છલ) બતાવ્યું.

Verse 21

महता ज्वररोगेण मृता माता विदर्शिता । तैस्तु दृष्टा मृता माता पितरं वाक्यमब्रुवन्

ભયંકર તાવના રોગથી મરી ગયેલી તેમની માતા તેમને બતાવવામાં આવી. માતાને મૃત જોઈ તેમણે પિતાને આ વચન કહ્યું.

Verse 22

ययावयं महाभाग गर्भोदरे प्रवर्द्धिताः । कलेवरं परित्यज्य स्वयमेव गता क्षयम्

હે મહાભાગ! જેના ગર્ભમાં અમે વધ્યાં, તે (માતા) દેહ ત્યજી સ્વયં ક્ષયને પામી ગઈ.

Verse 23

अपहाय गता सेयं स्वर्गे तात किमुच्यते । शिवशर्मोपरिभवं पुत्रं भक्तिपरायणम्

તેને ત્યજી તે સ્વર્ગે ગઈ—હે તાત, હવે વધુ શું કહેવાય? પરંતુ શિવશર્માનો પુત્ર ભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણ છે.

Verse 24

यज्ञशर्माणमाहूय इत्युवाच द्विजोत्तमः । शिवशर्मोवाच । अनेनापि सुतीक्ष्णेन शस्त्रेण निशितेन वै

યજ્ઞશર્માને બોલાવી શ્રેષ્ઠ દ્વિજએ એમ કહ્યું. શિવશર્મા બોલ્યા—“આ અત્યંત તીક્ષ્ણ, સારી રીતે ધારદાર શસ્ત્રથી પણ નિશ્ચયે…”

Verse 25

विच्छिद्यांगानि सर्वाणि यत्र तत्र क्षिपस्व ह । तत्कृतं तेन पुत्रेण यथादेशः श्रुतः पितुः

“તેના સર્વ અંગો કાપીને જ્યાં ત્યાં ફેંકી દે!”—પિતાની આજ્ઞા સાંભળી પુત્રે તેમ જ કર્યું.

Verse 26

समायातः पुनः पश्चात्पितरं वाक्यमब्रवीत् । यथादिष्टं त्वया तात तत्सर्वं कृतवानहम्

પછી પાછો આવી તેણે પિતાને કહ્યું—“હે તાત, તમે જેમ આદેશ આપ્યો હતો તેમ બધું મેં કરી દીધું છે.”

Verse 27

समादिश ममान्यच्च कार्यकारणमद्य च । तच्च सर्वं करिष्यामि दुर्जयं दुर्लभं पितः

આજે પણ બીજું જે કંઈ કરવાનું હોય અને તેનું કારણ શું હોય, હે પિતા, મને આદેશ આપો. અજય અને દુર્લભ હોય તોય હું બધું કરી બતાવીશ.

Verse 28

तमाज्ञाय महाभागं पितृभक्तं स च द्विजः । निश्चयं परमं ज्ञात्वा द्वितीयस्य विचिंतयन्

તે મહાભાગ અને પિતૃભક્ત પુરુષને જાણી તે દ્વિજે પરમ નિશ્ચય નિર્ધાર્યો અને પછી બીજા ઉપાયનો વિચાર કરવા લાગ્યો।

Verse 29

वेदशर्माणमाहूय गच्छ त्वं मम शासनात् । स्त्रिया विना न शक्नोमि स्थातुं कंदर्पमोहितः

વેદશર્માને બોલાવી મારી આજ્ઞાથી તું તત્કાળ જા. કંદર્પના મોહથી મોહિત હું સ્ત્રી વિના રહી શકતો નથી।

Verse 30

मायया दर्शिता नारी सर्वसौभाग्यसंपदा । एनामानय वत्स त्वं ममार्थे कृतनिश्चयः

મારી માયાથી સર્વસૌભાગ્યસંપન્ન એક નારી તને દર્શાવવામાં આવી છે. વત્સ, મારા હિતાર્થે દૃઢ નિશ્ચય કરીને તેને અહીં લાવી દે।

Verse 31

एवमुक्तस्तथा प्राह करिष्ये तव सुप्रियम् । पितरं तं नमस्कृत्य तामुवाच गतस्ततः

એમ કહ્યે પછી તેણે કહ્યું—“હું તમારું અતિ પ્રિય કાર્ય કરીશ.” પછી પિતાને નમસ્કાર કરીને તે ગયો અને તેણીને કહ્યું।

Verse 32

त्वां देवि याचते तातः कामबाणप्रपीडितः । अतस्त्वं जरया युक्ते प्रसादसुमुखी भव

દેવી, કામબાણથી પીડિત તારો પિતા તને યાચે છે; તેથી જરા યુક્ત હોવા છતાં પ્રસન્નમુખી બની તેના પર કૃપા કર।

Verse 33

भज त्वं चारुसर्वांगि पितरं मम सुंदरि । एवमाकर्णितं तस्य मायया वेदशर्मणः

હે સુંદરિ, મનોહર સર્વાંગી! તું મારા પિતાનું ભજન કર. આ સાંભળીને વેદશર્મા તેની માયાથી મોહિત થયો.

Verse 34

स्त्र्युवाच । जरया पीडितस्यापि नैवेच्छामि कदाचन । सश्लेष्ममुखरोगस्य व्याधिग्रस्तस्य सांप्रतम्

સ્ત્રીએ કહ્યું—જરી તે જરાથી પીડિત હોય તોય હું તેને ક્યારેય ઇચ્છતી નથી; ખાસ કરીને હવે, કફ અને મુખરોગોથી વ્યાધિગ્રસ્ત થઈ બીમાર છે.

Verse 35

शिथिलस्यापि चार्तस्य तस्य वृद्धस्य संगमम् । भवंतं रंतुमिच्छामि करिष्ये तव सुप्रियम्

તે શિથિલ, આર્ત અને વૃદ્ધ હોય તોય તેના સંગમની મને ઇચ્છા નથી; હું તો તમારાં સાથે રતિસુખ ઇચ્છું છું અને તમારું અતિપ્રિય કાર્ય કરીશ.

Verse 36

भवंतं रूपसौभाग्यैर्गुणरत्नैरलंकृतम् । दिव्यलक्षणसंपन्नं दिव्यरूपं महौजसम्

તમે રૂપસૌભાગ્ય અને ગુણરત્નોથી અલંકૃત છો; દિવ્ય લક્ષણોથી સંપન્ન, દિવ્યરૂપ અને મહાતેજસ્વી છો.

Verse 37

किं करिष्यसि तातेन वृद्धेन शृणु मानद । ममांगभोगभावेन सर्वं प्राप्स्यसि दुर्लभम्

એ વૃદ્ધ પિતાથી તું શું કરશે, પ્રિય? સાંભળ, માનદાતા—મારા અંગભોગસુખથી તું સર્વ કંઈ પ્રાપ્ત કરીશ, દુર્લભ પણ.

Verse 38

यद्यत्त्वमिच्छसे विप्र तद्ददामि न संशयः । एतद्वाक्यं महच्छ्रुत्वा अप्रियं पापसंकुलम्

હે વિપ્ર! તું જે ઇચ્છે તે હું આપીશ—એમાં કોઈ સંશય નથી. આ ભારે વચન સાંભળી, જે અપ્રિય અને પાપસંકુલ હતું, તે વ્યાકુળ થયો.

Verse 39

वेदशर्मोवाच । अधर्मयुक्तं ते वाक्यमयुक्तं पापमिश्रितम् । नेदृशं मां वदेर्देवि पितृभक्तिमनागसम्

વેદશર્માએ કહ્યું: તારા વચન અધર્મયુક્ત છે—અયોગ્ય અને પાપમિશ્રિત. હે દેવી, મને આવું ન કહો; હું પિતૃભક્ત અને નિર્દોષ છું.

Verse 40

पितुरर्थं समायातस्त्वामहं प्रार्थये शुभे । अन्यदेवं न वक्तव्यं भज त्वं पितरं मम

પિતાના હિત માટે હું અહીં આવ્યો છું, હે શુભે! હું તને પ્રાર્થના કરું છું—બીજા દેવનું નામ ન બોલ; મારા પિતાને જ ભજ.

Verse 41

यद्यत्त्वमिच्छसे देवि त्रैलोक्ये सचराचरम् । तत्तद्दद्मि न संदेहो देवराज्याधिकं शुभे

હે દેવી! ત્રિલોકમાં ચર-અચર જે કંઈ તું ઇચ્છે તે હું આપું—સંદેહ નથી. હે શુભે! દેવરાજ્યથી પણ અધિક હું આપીશ.

Verse 42

स्त्र्युवाच । एवं समर्थो दातुं मे पितुरर्थे यदा भवान् । तदा मे दर्शयाद्यैव सेंद्रास्त्वं समहेश्वरान्

સ્ત્રીએ કહ્યું: જો તમે મારા પિતાના હિત માટે (આ) આપવા ખરેખર સમર્થ હો, તો આજે જ મને ઇન્દ્ર સહિત તે મહેશ્વરોને દર્શાવો.

Verse 43

दातुमेवं समर्थोसि दुर्लभं सांप्रतं किल । किं ते बलं महाभाग दर्शयस्व त्वमात्मनः

આવું દાન આપવા તમે સમર્થ છો—આ સમયમાં તે ખરેખર દુર્લભ છે. હે મહાભાગ, તમારું બળ શું છે? તમારું સામર્થ્ય દર્શાવો.

Verse 44

वेदशर्मोवाच । पश्य पश्य बलं देवि प्रभावं तपसो मम । मयाहूताः समायाता इंद्राद्याः सुरसत्तमाः

વેદશર્માએ કહ્યું—જો, જો, હે દેવી! મારા તપનો બળ અને પ્રભાવ જો. મારા આહ્વાને ઇન્દ્ર વગેરે શ્રેષ્ઠ દેવો અહીં આવી પહોંચ્યા છે.

Verse 45

वेदशर्माणमूचुस्ते किं कुर्मो हि द्विजोत्तम । यमेवमिच्छसे विप्र तं ददामो न संशयः

તેઓ બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ, અમે શું કરીએ? હે વિપ્ર, તમે જે રીતે ઇચ્છો તે જ અમે આપશું—કોઈ સંશય નથી.

Verse 46

वेदशर्मोवाच । यदि देवाः प्रसान्ना मे प्रसादसुमुखा यदि । ददंतु विमलां भक्तिं पादयोः पितुरेव मे

વેદશર્માએ કહ્યું—જો દેવો મારા પર પ્રસન્ન હોય, કૃપાથી પ્રસન્નમુખ હોય, તો તેઓ મને મારા પિતાના ચરણોમાં નિર્મળ ભક્તિ દાન કરે.

Verse 47

एवमस्तु सुराः सर्वे यथायातास्तथा गताः । तमुवाच तथा दृष्ट्वा दृष्टं ते तपसो बलम्

બધા દેવોએ “એવમસ્તુ” કહ્યું; જેમ આવ્યા હતા તેમ જ વિદાય લીધા. તેને જોઈને કહ્યું—“તમારા તપનું બળ પ્રત્યક્ષ દેખાયું છે.”

Verse 48

देवैस्तु नास्ति मे कार्यं यदि दातुमिहेच्छसि । यन्मां नयसि गुर्वर्थं तत्कुरुष्व मम प्रियम्

મને દેવતાઓથી કોઈ કાર્ય નથી. જો તું અહીં સાચે કંઈક આપવું ઇચ્છે, તો મારું પ્રિય કર—ગુરુના કાર્યાર્થે મને લઈ જા.

Verse 49

देहि त्वं स्वं शिरो विप्र स्वहस्तेन निकृत्य वै । वेदशर्मोवाच । धन्योहमद्य संजातो मुक्तश्चैव ऋणत्रयात्

“હે વિપ્ર, પોતાના જ હાથથી કાપીને તારો પોતાનો શિર મને આપ.” વેદશર્માએ કહ્યું—“આજે હું ધન્ય થયો; આજે નવજન્મ પામ્યો અને ત્રિવિધ ઋણમાંથી મુક્ત થયો.”

Verse 50

स्वशिरो देवि दास्यामि गृह्यतां गृह्यतां शुभे । शितेन तीक्ष्णधारेण शस्त्रेण द्विजसत्तमः

“હે દેવી, હું મારું જ શિર અર્પણ કરીશ—ગ્રહણ કરો, ગ્રહણ કરો, હે શુભે.” એમ કહી દ્વિજશ્રેષ્ઠે તીક્ષ્ણ ધારવાળું શસ્ત્ર ધારણ કર્યું.

Verse 51

निकृत्य स्वं शिरश्चाथ दत्तं तस्यै प्रहस्य च । रुधिरेण प्लुतं सा च परिगृह्य गता मुनिम्

પોતાનું શિર કાપીને તે હસતાં હસતાં તેણીને આપ્યું. અને તે રક્તથી ભીંજાયેલી તે લઈને મુનિ પાસે ગઈ.

Verse 52

स्त्र्युवाच । तवार्थे प्रेषितं विप्र पुत्रेण वेदशर्मणा । एतच्छिरः संगृहाण निकृत्तं चात्मनात्मनः

સ્ત્રીએ કહ્યું—“હે વિપ્ર, તારા હિતાર્થે તારા પુત્ર વેદશર્માએ આ મોકલ્યું છે. આ શિર ગ્રહણ કર; તેણે પોતાના હાથથી જ કાપ્યું છે.”

Verse 53

उत्तमांगं प्रदत्तं मे पितृभक्तेन तेन ते । तवार्थे द्विजशार्दूल मामेवं परिभुंक्ष्व वै

પિતૃભક્ત એવા તેણે તારા હિતાર્થે મને તે ઉત્તમ શિર અર્પણ કર્યું છે. તેથી, હે દ્વિજશાર્દૂલ, તારા પ્રયોજન માટે મને આ રીતે જ સ્વીકાર.

Verse 54

तस्य तैर्भ्रातृभिर्दृष्टं साहसं वेदशर्मणः । वेपितांगत्वमापन्नास्ते बभूवुः परस्परम्

જ્યારે તે ભાઈઓએ વેદશર્માનું તે ઉતાવળું સાહસ જોયું, ત્યારે તેમના અંગો કંપવા લાગ્યા અને તેઓ ભયથી પરસ્પર તરફ જોવા લાગ્યા।

Verse 55

मृता नो धर्मसाध्वी सा माता सत्यसमाधिना । अयमेव महाभागः पितुरर्थे मृतः शुभः

અમારી માતા—ધર્મસાધ્વી—સત્યમાં સમાધિ પામી પરલોક પધારી. અને આ મહાભાગ્યશાળી શુભ પુરુષ પણ પિતાના હિતાર્થે પ્રાણ ત્યાગી ગયો.

Verse 56

धन्योयं धन्यतां प्राप्तः पितुरर्थे कृतं शुभम् । एवं संभाषितं तैस्तु भ्रातृभिः पुण्यचारिभिः

“આ ધન્ય છે, ધન્યતા પામ્યો છે; કારણ કે પિતાના હિતાર્થે શુભ કર્મ કર્યું છે”—એવું પુણ્યચારી ભાઈઓએ કહ્યું।

Verse 57

समाकर्ण्य द्विजो वाक्यं ज्ञात्वा भक्तिपरायणम् । निकृत्तं च शिरस्तेन पुत्रेण वेदशर्मणा

તે વચનો સાંભળી તે બ્રાહ્મણે તેને ભક્તિપરાયણ જાણ્યો; અને પોતાનું શિર પોતાના પુત્ર વેદશર્માએ જ કાપ્યું છે એમ પણ સમજી ગયો।

Verse 58

धर्मशर्माणमाहाथ शिर एतत्प्रगृह्यताम्

પછી તેણે ધર્મશર્માને કહ્યું— “આ શિર ઉઠાવી ગ્રહણ કર.”