The Description of the Four Durgā Mantras

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अवतारत्रयं लक्ष्म्याः कथित ते द्विजोत्तम । दुर्गायाश्चाभिधास्यामि सर्वलोकोपकारकान् ॥ १ ॥

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ! લક્ષ્મીના ત્રણ અવતારો મેં તને કહ્યા. હવે સર્વ લોકોના ઉપકારક એવા દુર્ગાના અવતારો પણ હું વર્ણવીશ.

Verse 2

प्रणवः श्रीः शिवायुग्मं वाणीवैरोचनीपदम् । वज्राद्यं क्षुधिता सूक्ष्मा मृता स्वाग्नींदुसंयुता ॥ २ ॥

પ્રણવ ‘ઓં’, ‘શ્રી’, શિવ-નામનું યુગ્મ, વાણી (સરಸ್ವતી)નું પદ અને ‘વૈરોચન’ શબ્દ; પછી ‘વજ્ર’ વગેરે પદો, ‘ક્ષુધિતા’, ‘સૂક્ષ્મા’, ‘મૃતા’, તેમજ ‘સ્વાગ્ની’ અને ‘ઇન્દુ’—આ બધું વિધાન મુજબ મંત્રક્રમમાં જોડવાનું છે।

Verse 3

प्रतिष्ठाप्य शिवा फट् च स्वाहांतोऽत्यष्टिवर्णवान् । भैरवोऽस्य मुनिः सम्राट् छन्दो मन्त्रस्य देवता ॥ ३ ॥

મંત્રની પ્રતિષ્ઠા કરીને ‘શિવા’ પદ જોડવું, પછી ‘ફટ્’; અંતે ‘સ્વાહા’—આ મંત્ર એંસીથી વધુ અક્ષરવાળો છે. આ મંત્રના ઋષિ ભૈરવ, છંદ સમ્રાટ્ અને દેવતા પણ વિધાન મુજબ ઘોષિત છે।

Verse 4

छिन्नमस्ता रमा बीजं स्वाहा शक्तिरुदीरिता । आं खङ्गाय हृदाख्यातमीं खङ्गाय शिरः स्मृतम् ॥ ४ ॥

છિન્નમસ્તા માટે બીજ ‘રમા’ કહેવાયું છે અને શક્તિ ‘સ્વાહા’ તરીકે ઉદિરિત છે. ‘આં ખઙ્ગાય’ હૃદયમંત્ર તરીકે ઉપદેશિત, અને ‘ઈં ખઙ્ગાય’ શિરોમંત્ર તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 5

ऊं वज्राय शिखा प्रोक्ता ऐं पाशाय तनुच्छदम् । औमंकुशाय नेत्रं स्याद्विसर्गो वसुरक्षयुक् ॥ ५ ॥

‘ઊં વજ્રાય’ શિખા-ન્યાસ તરીકે કહેવાયું છે; ‘ઐં પાશાય’ દેહ-આવરણ (તનુચ્છદ) છે. ‘ઔમ્ અંકુશાય’ નેત્ર-ન્યાસ માટે; અને વિસર્ગ ‘વસુ-રક્ષા’યુક્ત થઈ રક્ષામુદ્રા રૂપે પ્રયોગ્ય છે।

Verse 6

मायायुग्मं चास्त्रमंगं मनवः प्रणवादिकाः । स्वाहांताश्चैवमंगानि कृत्वा ध्यायेद्थांबिकाम् ॥ ६ ॥

‘માયા’ના યુગ્મને અસ્ત્ર-મંત્રનું અંગ બનાવી, અને પ્રણવ ‘ઓં’થી શરૂ થઈ ‘સ્વાહા’ પર પૂર્ણ થતા મંત્રોને વિવિધ અંગ-ન્યાસરૂપે ગોઠવી—પછી ભક્તિપૂર્વક અંબિકાનું ધ્યાન કરવું।

Verse 7

भानुमण्डलसंस्थानां प्रविकीर्णालकं शिरः । छिन्नं स्वकं स्फारमुखं स्वरक्तं प्रपिबद्गलत् ॥ ७ ॥

સૂર્યમંડળ સમાન, વિખરાયેલા વાળવાળું, પોતાના જ શરીરથી કપાયેલું અને પહોળા મુખવાળું મસ્તક, વહેતા પોતાના જ રક્તનું પાન કરી રહ્યું હતું.

Verse 8

उपरिस्थां रतासक्तरतिमन्मथयोर्निजे । डाकिनीवर्णिनीसख्यौ दृष्ट्वा मोदभराकुलाम् ॥ ८ ॥

રતિ અને કામદેવની ઉપર સ્થિત, ડાકિની અને વર્ણિની નામની સખીઓને જોઈને તે અત્યંત આનંદવિભોર થઈ ગઈ.

Verse 9

ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षचतुष्कं तद्दशांशतः । पालाशैर्विल्वजैर्वापि जुहुयात्कुसुमैः फलैः ॥ ९ ॥

આ રીતે ધ્યાન કરીને ચાર લાખ જપ કરવા અને તેના દસમા ભાગ જેટલું પલાશ કે બિલીપત્રનાં ફૂલો અને ફળોથી હવન કરવું.

Verse 10

आधारशक्तिमारभ्य परतत्त्वांतपूजिते । पीठे जयाख्या विजया जिता चापि पराजिता ॥ १० ॥

આધાર શક્તિથી લઈને પરતત્ત્વ સુધી પૂજિત તે પીઠ પર જયા, વિજયા, જિતા અને પરાજિતા નામની શક્તિઓ બિરાજમાન છે.

Verse 11

नित्या विलासिनी षष्ठी दोग्ध्य घोरा च मंगला । दिक्षु मध्ये च संपूज्या नव पीठस्य शक्तयः ॥ ११ ॥

નિત્યા, વિલાસિની, ષષ્ઠી, દોગ્ધ્યા, ઘોરા અને મંગલા - પીઠની આ નવ શક્તિઓની દિશાઓમાં અને મધ્યમાં પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 12

सर्वबुद्धिप्रदे वर्णनीये सर्वभृगुः सदृक् । सिद्धिप्रदे डाकिनीये तारो वज्रः सभौतिकः ॥ १२ ॥

સર્વબુદ્ધિ પ્રદાન કરનાર આવાહનમાં તેઓ જ સ્તુત્ય અને વર્ણનીય છે—સર્વ ઋષિઓમાં ભૃગુ સમાન, શુભદૃષ્ટિવાળા. સિદ્ધિ આપનાર આવાહનમાં તેઓ જ ડાકિની, તેઓ જ તારા, તેઓ જ વજ્ર—દેહધારી ભૌતિક જગતમાં પ્રત્યક્ષ કાર્યરત.

Verse 13

खङ्गीशो रोचनीयेंते भगं धेहि नमोंतकः । तारादिपीठमन्त्रोऽयं वेदरामाक्षरो मतः ॥ १३ ॥

મંત્ર આ રીતે છે—“ખઙ્ગીશઃ, રોચનીયેંતે, ભગં ધેહિ, નમોંતકઃ।” આ ‘તારા’ આદિથી આરંભ થતો પીઠ-મંત્ર છે, અને તેને ‘વેદરામ’ નામનો અક્ષર-મંત્ર માનવામાં આવે છે.

Verse 14

समर्प्यासनमेतेन तत्र संपूजयेच्छिवाम् । त्रिकोणमध्यषट्कोणपद्मभूपुरमध्यतः ॥ १४ ॥

આ રીતે આસન સમર્પિત કરીને, પછી વિધિપૂર્વક શિવા દેવીની સંપૂર્ણ પૂજા કરવી. ભૂપુર-આવરણના મધ્યમાં, પદ્મમાં, ષટ્કોણમાં અને મધ્ય ત્રિકોણના કેન્દ્રમાં તેમને સ્થાપિત કરીને.

Verse 15

बाह्यावरणमारभ्य पूजयेत्प्रतिलोमतः । भूपुरे बाह्यभागेषु वज्रादीनि प्रपूजयेत् ॥ १५ ॥

બાહ્ય આવરણથી આરંભ કરીને પ્રતિલોમ ક્રમે (અંદર તરફ આગળ વધતાં) પૂજા કરવી. અને ભૂપુરના બાહ્ય ભાગોમાં વજ્ર આદિનું વિશેષ પૂજન કરવું.

Verse 16

तदंतः सुरराजादीन्पूजयेद्धरितां पतीन् । भूपुरस्य चतुर्द्वार्षु द्वारपालान्यजेदथ ॥ १६ ॥

પછી તેની અંદર ઇન્દ્ર આદિ દેવરાજાઓ—દિક્પાલો—ની ક્રમે પૂજા કરવી. અને ત્યારબાદ ભૂપુરના ચાર દ્વારો પર દ્વારપાલોનું યજન કરવું.

Verse 17

करालविकरालाख्यावतिकालस्तृतीयकः । महाकालश्चतुर्थः स्यादथ पद्मेष्टशक्तयः ॥ १७ ॥

કાળનો ત્રીજો વિભાગ ‘અતિકાળ’ કહેવાય છે, જે ‘કરાળ’ અને ‘વિકરાળ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. ચોથો ‘મહાકાળ’ કહેવાય છે. ત્યારબાદ પદ્મેષ્ટ (બ્રહ્મા)ની શક્તિઓનું વર્ણન થાય છે.

Verse 18

एकलिंगा योगिनी च डाकिनी भैरवी तथा । महाभैरवकेंद्राक्षी त्वसितांगी तु सप्तमी ॥ १८ ॥

એકલિંગા, યોગિની, ડાકિની અને ભૈરવી; તેમજ મહાભૈરવ-કેન્દ્રાક્ષી અને અસિતાંગી—આ બધું સાતમી શ્રેણી (સમૂહ) ગણાય છે.

Verse 19

संहारिण्यष्टमी चेति षट्कोणेष्वंगमूर्तयः । त्रिकोणगा छिन्नमस्ता पार्श्वयोस्तु सखीद्वयम् ॥ १९ ॥

‘સંહારિણી’ અને ‘અષ્ટમી’—આને ષટ્કોણના છ ખૂણાઓમાં અંગદેવતા રૂપે સ્થાપવા જોઈએ. મધ્ય ત્રિકોણમાં છિન્નમસ્તા, અને તેની બંને બાજુએ સખીદ્વય રહે છે.

Verse 20

डाकिनीवर्णनीसंज्ञं तारावाग्भ्यां प्रपूजयेत् । एवं पूजादिभिः सिद्धे मन्त्रे मंत्री मनोरथान् ॥ २० ॥

‘ડાકિની-વર્ણની’ નામના મંત્રની તારા અને વાક્ (બીજાક્ષરો) સાથે વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ. આ રીતે પૂજાદિથી મંત્ર સિદ્ધ થાય ત્યારે મંત્રસાધક પોતાના મનગમતા હેતુઓ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 21

प्राप्नुयान्निखिलान्सद्यो दुर्लभांस्तत्प्रसादतः । श्रीपुष्पैर्लभते लक्ष्मीं तत्फैलश्च समीहितम् ॥ २१ ॥

તે (વિધિ)ના પ્રસાદથી સાધક તરત જ સર્વ વસ્તુઓ—દુર્લભ પણ—પ્રાપ્ત કરે છે. શુભ પુષ્પ અર્પણ કરવાથી લક્ષ્મી (સમૃદ્ધિ) મળે છે અને તે કર્મનું ઇચ્છિત ફળ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 22

वाक्सिद्धिं मालतीपुष्पैश्चंपकैर्हवनात्सुखम् । घृताक्तं छागमांसं यो जुहुयात्प्रत्यहं शतम् ॥ २२ ॥

માલતી અને ચંપકના પુષ્પોથી હવન કરવાથી વાક્સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. જે ઘીથી લિપ્ત બકરાના માંસની પ્રતિદિન સો આહુતિ આપે છે, તે સુખ અને કલ્યાણ પામે છે.

Verse 23

मासमेकं तु वशगास्तस्य स्युः सर्वपार्थिवाः । करवीरसुमैः श्वतैर्लक्षसंख्यैर्जुहोति यः ॥ २३ ॥

જે શ્વેત કરવીરનાં પુષ્પોથી લાખ સંખ્યાની આહુતિઓ સાથે હવન કરે છે, તેના વશમાં એક મહિના સુધી સર્વ રાજાઓ રહે છે.

Verse 24

रोगजालं पराभूय सुखी जीवेच्छतं समाः । रक्तौ स्तत्संख्यया हुत्वा वशयेन्मंत्रिणो नृपान् ॥ २४ ॥

રોગોના સમગ્ર જાળને પરાજિત કરીને મનુષ્ય સો વર્ષ સુખથી જીવે. જણાવેલી સંખ્યામાં ‘રક્ત’ દ્રવ્યથી આહુતિ આપવાથી મંત્રીઓ અને રાજાઓ વશ થાય છે.

Verse 25

फलैर्हुत्वामुयाल्लक्ष्मीमुदुंबरपलाशजैः । गोमायुमांसैस्तामेव कवितां पायसांधसा ॥ २५ ॥

ઉદુંબર અને પલાશ વગેરેના ફળોની આહુતિ આપવાથી લક્ષ્મીપ્રાપ્તિ થાય છે. ગોમાયુ (શિયાળ) ના માંસથી હવન કરવાથી કવિત્વશક્તિ મળે છે, અને પાયસ (દૂધમાં રાંધેલું અન્ન) ની આહુતિથી પણ એ જ કવિતા-પ્રેરણા પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 26

बंधूककुसुमैर्भाग्यं कर्मिकारैः समीहितम् । तिलतंडुलहोमेन वशयेन्निखिलाञ्जनान् ॥ २६ ॥

બંધૂકના પુષ્પોથી સાધકો ઇચ્છિત ભાગ્ય-સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. અને તલ તથા તંડુલ (ચોખા) ના હોમથી સર્વ લોકોને વશ કરી શકાય છે.

Verse 27

नारीरजोभिराकृष्टैर्मृगमांसैः समीहितम् । स्तंभनं माहिषैर्मांसैः पंकजैः सघृतैरपि ॥ २७ ॥

સ્ત્રીના રજથી આકર્ષિત થયેલું મૃગમાંસ પ્રયોગ કરવાથી ઇચ્છિત સિદ્ધિ થાય છે. સ્તંભન કર્મમાં મહિષનું માંસ, તેમજ ઘી સાથે મિશ્રિત કમળપુષ્પોથી પણ સ્તંભન સાધ્ય કહેવાયું છે.

Verse 28

चिताग्नौ परभृत्पक्षैर्जुर्हुयादरिमृत्यवे । उन्मत्तकाष्ठदीप्तेऽग्नौ तत्फलं वायसच्छदैः ॥ २८ ॥

ચિતાની અગ્નિમાં શત્રુના મરણ માટે કોયલના પાંખોની આહુતિ આપવી. ઉન્મત્તકના કાઠથી પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં કાગડાના પાંખોની આહુતિ આપવાથી પણ એ જ ફળ મળે છે.

Verse 29

द्यूते वने नृपद्वारे समरे वैरिसंकटे । विजयं लभते मंत्री ध्यायन्देवीं जपन्मनुम् ॥ २९ ॥

જુગારમાં, વનમાં, રાજદ્વારે, યુદ્ધમાં અને શત્રુજન્ય સંકટમાં—દેવીનું ધ્યાન કરીને અને મંત્રનો જપ કરતાં સાધક વિજય પામે છે.

Verse 30

भुक्त्यै मुक्त्यै सितां ध्यायेदुच्चाटे नीलरोचिषम् । रक्तां वश्ये मृतौ धूम्रां स्तंभने कनकप्रभाम् ॥ ३० ॥

ભોગ અને મોક્ષ માટે શ્વેત રૂપનું ધ્યાન કરવું. ઉચ્ચાટન માટે નીલકાંતિ રૂપ, વશ્ય માટે રક્તવર્ણ, મૃત્યુ વિષয়ে ધૂમ્રવર્ણ, અને સ્તંભન માટે કનકપ્રભા રૂપનું ચિંતન કરવું.

Verse 31

निशि दद्याद्बलिं तस्यै सिद्धये मदिरादिना । गोपनीयः प्रयोगोऽय प्रोच्यते सर्वसिद्धिदः ॥ ३१ ॥

રાત્રે સિદ્ધિ માટે તેને મદિરા વગેરે દ્વારા બલી અર્પણ કરવો. આ પ્રયોગ ગોપનીય કહેવાયો છે અને સર્વસિદ્ધિ આપનાર તરીકે પ્રખ્યાત છે.

Verse 32

भूताहे कृष्णपक्षस्य मध्यरात्रे तमोघने । स्नात्त्वा रक्ताम्बरधरो रक्तमाल्यानुलेपनः ॥ ३२ ॥

કૃષ્ણપક્ષની ભૂતાહા તિથિએ, ઘન અંધકારયુક્ત મધ્યરાત્રિમાં સ્નાન કરીને લાલ વસ્ત્ર ધારણ કરવું અને લાલ માળા તથા લાલ અનુલેપન કરવું।

Verse 33

आनीय पूजयेन्नारीं छिन्नमस्तास्वरूपिणीम् । सुन्दरीं यौवनाक्रांतां नरपञ्चकगामिनीम् ॥ ३३ ॥

એવી સ્ત્રીને લાવી, તેને છિન્નમસ્તા-સ્વરૂપિણી માનીને પૂજા કરવી—જે સુંદર હોય, યૌવનથી પરિપૂર્ણ હોય અને પાંચ પુરુષોના સમૂહ સાથે હોય।

Verse 34

सुस्मितां मुक्तकबीरीं भूषादानप्रतोषिताम् । विवस्त्रां पूजयित्वैनामयुतं प्रजपेन्मनुम् ॥ ३४ ॥

મંદ સ્મિતવાળી, મુક્તાના હારથી શોભિત, ભૂષણદાનથી પ્રસન્ન, અને વિવસ્ત્ર—એવી તેણીની પૂજા કરીને પછી મંત્રનો દસ હજાર વાર જપ કરવો।

Verse 35

बलिं दत्त्वा निशां नीत्वा संप्रेष्य धनतोषिताम् । भोजयेद्विविधैरन्नैर्ब्राह्यणान्भोजनादिना ॥ ३५ ॥

બલિ અર્પણ કરીને રાત્રિ વિતાવી, ધનદાનથી તૃપ્ત કરીને તેણીને વિદાય કરવી; અને પછી બ્રાહ્મણોને વિવિધ અન્નોથી તથા યથોચિત আতિથ્યથી ભોજન કરાવવું।

Verse 36

अनेन विधिना लक्ष्मीं पुत्रान्पौत्रान्धनं यशः । नारीमायुः सुखं धर्ममिष्टं च समवाप्नुयात् ॥ ३६ ॥

આ વિધિ અનુસાર કરવાથી લક્ષ્મી, પુત્ર-પૌત્ર, ધન, યશ, પત્ની, દીર્ઘ આયુષ્ય, સુખ, ધર્મ અને ઇચ્છિત બધું પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 37

तस्यां रात्रौ व्रतं कार्यं विद्याकामेन मंत्रिणा । मनोरथेषु चान्येषु गच्छेत्तां प्रजपन्मनुम् ॥ ३७ ॥

તે રાત્રે વિદ્યાની ઇચ્છા ધરાવતો મંત્રસાધક વ્રત કરવું જોઈએ. અન્ય અભિષ્ટો માટે પણ નિર્ધારિત મંત્રનો અવિરત જપ કરતાં તે કરવું જોઈએ.

Verse 38

उषस्युत्थाय शय्यायामुपविष्टो जपेच्छतम् । षण्मासाभ्यन्तरेमन्त्री कवित्वेन जयेत्कविम् ॥ ३८ ॥

ઉષાકાળે ઊઠીને શય્યા પર બેસી સો વાર જપ કરવો. છ માસમાં મંત્રસાધક કાવ્યપ્રેરણાના બળે કવિને પણ વટાવી જશે.

Verse 39

शिवेन कीलिता चेयं तदुत्कीलनमुच्यते । मायां तारपुटां मंत्री जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ३९ ॥

આ મંત્રક્રિયા શિવ દ્વારા ‘કીલિત’ (બંધ) કરાઈ છે; તેને ખોલવાનું ‘ઉત્કીલન’ કહેવાય. તે માટે મંત્રસાધકે ‘માયા–તારપુટા’ મંત્ર ૧૦૮ વાર જપ કરવો.

Verse 40

मन्त्रस्यादौ तथैवांते भवेत्सिद्धिप्रदा तु सा । उदिता छिन्नमस्तेयं कलौ शीघ्रमभीष्टदा ॥ ४० ॥

મંત્રના આરંભમાં તથા એ જ રીતે અંતમાં તેને મૂકવાથી તે સિદ્ધિપ્રદા બને છે. કહેવામાં આવ્યું છે કે આ જ છિન્નમસ્તા છે; કલિયુગમાં તે ઝડપથી ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

Verse 41

अवतारांतरं देव्या वच्मि ते मुनिसत्तम । ज्ञानामृतारुणा श्वेताक्रोधिनींदुसमन्विता ॥ ४१ ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હું તને દેવીના બીજા અવતારનું વર્ણન કહું છું—તે જ્ઞાનામૃતની અરુણતા વડે રંજિત, તેજસ્વી શ્વેત, ક્રોધરહિત અને ચંદ્રસમ શાંતિથી યુક્ત છે.

Verse 42

शांतिस्तथाविधा चापि नीचसर्गान्वितास्तथा । वाग्भवं कामराजाख्यं शक्तिबीजाह्वयं तथा ॥ ४२ ॥

એ જ રીતે ‘શાંતિ’ નામનું બીજ તથા તે જ પ્રકારનાં અન્ય બીજો, અને નીચ સર્ગો સાથે જોડાયેલાં બીજો પણ છે. ‘વાગ્ભવ’, ‘કામરાજ’ અને ‘શક્તિબીજ’ નામનાં બીજો પણ કહેવાય છે.

Verse 43

त्रिभिर्बीजैः पंचकूटात्मिका त्रिपुरभैरवी । ऋषिः स्याद्दक्षिणामूर्तिश्छन्दः पंक्तिरुदीरिता ॥ ४३ ॥

ત્રણ બીઝોથી ત્રિપુરભૈરવી પંચકૂટાત્મિકા (પાંચ કૂટવાળી રચના) બને છે. ઋષિ તરીકે દક્ષિણામૂર્તિ કહેવાયા છે અને છંદ ‘પંક્તિ’ જાહેર છે.

Verse 44

देवता देशिकैरुक्ता देवी त्रिपुरभैरवी । नाभेराचरणं न्यस्य वाग्भवं मन्त्रवित्पुनः ॥ ४४ ॥

દેશિકોએ કહ્યા મુજબ દેવતા દેવી ત્રિપુરભૈરવી છે. ત્યારબાદ મંત્રવિદ નાભિથી ચરણ સુધી ન્યાસ કરીને, ફરી ‘વાગ્ભવ’ (બીજ)નું વિન્યાસ કરે.

Verse 45

हृदयान्नाभिपर्यंतं कामबीजं प्रविन्यसेत् । शिरसो हृत्प्रदेशांतं तार्तीयं विन्यसेत्ततः ॥ ४५ ॥

હૃદયથી નાભિ સુધી કામબીજનું વિધિપૂર્વક ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ શિરથી હૃદયપ્રદેશ સુધી તૃતીય (તાર્તીય) બીજનું વિન્યાસ કરવો.

Verse 46

आद्यं द्वितीयं करयोस्तार्तीयमुभयं न्यसेत् । मूलाधारे हृदि न्यस्य भूयो बीजत्रयं क्रमात् ॥ ४६ ॥

પ્રથમ અને દ્વિતીય બીજ બંને હાથ પર ન્યાસ કરવો, અને તૃતીય બીજ બંને (હાથ પર એકસાથે) ન્યાસ કરવો. પછી મૂળાધાર અને હૃદયમાં ન્યાસ કરીને, ક્રમથી ફરી બીજત્રયનું વિન્યાસ કરવું.

Verse 47

नवयोन्यात्मकं न्यासं कुर्याद्बीजैस्त्रिभिः पुनः । बालोदितप्रकारेण मूर्तिन्यासमथाचरेत् ॥ ४७ ॥

ત્યારબાદ ત્રણ બીજમંત્રોથી ફરી ‘નવયોનિ-સ્વરૂપ’ ન્યાસ કરવો. પછી પૂર્વોક્ત બાલોદિત રીત પ્રમાણે મૂર્તિન્યાસ (દેહમાં દેવમૂર્તિ સ્થાપન) કરવો॥

Verse 48

स्वस्वबीजादिकं पूर्वं मूर्ध्नीशानमनोभवम् । न्यसेद्वक्त्रे तत्पुरुषं मकरध्वजमात्मवित् ॥ ४८ ॥

આત્મજ્ઞ પ્રથમ પોતપોતાના બીજાદિ મસ્તક પર ન્યાસ કરે, ઈશાનને ‘મનોભવ’ રૂપે ધ્યાનમાં રાખીને. પછી મુખમાં તત્પુરુષને મકરધ્વજ-સ્વરૂપે સ્થાપે॥

Verse 49

हृद्यघोरकुमारादिकंदर्प्पं तदनंतरम् । गुह्यदेशे प्रविन्यस्येद्वामदेवादिमन्मथम् ॥ ४९ ॥

પછી હૃદયમાં અઘોરકુમારાદિ રૂપ કંદર્પનો ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ ગુહ્યદેશમાં વામદેવાદિ રૂપ મન્મથનો વિન્યાસ કરવો॥

Verse 50

सद्योजातं कामदेवं पादयोर्विन्यसेत्ततः । ऊर्द्ध्वंप्राग्दक्षिणोदीच्यपश्चिमेषु मुखेषु तान् ॥ ५० ॥

ત્યારબાદ પગોમાં સદ્યોજાત અને કામદેવનો ન્યાસ કરવો. પછી ઊર્ધ્વ, પૂર્વ, દક્ષિણ, ઉત્તર અને પશ્ચિમાભિમુખ મુખોમાં તેમને સ્થાપવા॥

Verse 51

प्रविन्यसेद्य धापूर्व भृगुर्व्योमाग्निसंस्थितः । सद्यादिपञ्चह्रस्वाद्या बीजमेषां प्रकीर्तितम् ॥ ५१ ॥

‘ધા’થી આરંભ કરીને યથાક્રમે વિન્યાસ કરવો. ‘ભૃગુ-વર્ગ’ને વ્યોમ અને અગ્નિના સ્થાનોમાં ન્યાસ કરવો. એનાં બીજ—‘સદ્ય’ વગેરે પાંચ તથા હ્રસ્વ સ્વરાદિ અક્ષરો—એમ પ્રકીર્તિત છે॥

Verse 52

षड्दीर्घयुक्तेनाद्येन बीजेनांगक्रिया मता । पञ्चबाणांस्ततो न्यस्येन्मन्त्री त्रैलोक्यमोहनान् ॥ ५२ ॥

છ દીર્ઘ સ્વરો વડે યુક્ત પ્રથમ બીજથી અંગક્રિયા માનવામાં આવી છે. ત્યારબાદ મંત્રજ્ઞે ત્રૈલોક્ય મોહન કરનાર પાંચ બાણોનો ન્યાસ કરવો.

Verse 53

द्रामाद्यां द्राविणीं मूर्ध्निं द्रामाद्यां क्षोभणी पदे । क्लींवशीकरणीं वक्त्रे गुह्ये ब्लृं बीजपूर्विकाम् ॥ ५३ ॥

‘દ્રામ્’થી આરંભતી દ્રાવિણીને મસ્તક પર, ‘દ્રામ્’થી આરંભતી ક્ષોભણીને પગ પર; મુખ પર વશીકરણિ ‘ક્લીં’ને, અને ગુહ્યસ્થાને ‘બ્લૃં’ બીજપૂર્વિકાનો ન્યાસ કરવો.

Verse 54

आकर्षणीं हृदि पुनः सर्वांतभृगुसंस्थिताम् । संमोहनीं क्रमादेवं बाणन्यासोऽयमीरितः ॥ ५४ ॥

પછી હૃદયમાં ફરી ‘આકર્ષણી’નો ન્યાસ કરવો; અને સર્વ અંતોમાં સ્થિત ‘સંમોહની’ને ‘ભૃગુ’ સ્થાને ક્રમથી સ્થાપિત કરવી. આ રીતે બાણ-ન્યાસ ઉપદેશિત છે.

Verse 55

भालभ्रूमध्यवदने घंटिकाकण्ठहृत्सु च । नाभ्यधिष्ठानयोः पञ्च ताराद्याः सुभगादिकाः ॥ ५५ ॥

લલાટ, ભ્રૂમધ્ય અને મુખમાં; તેમજ ઘંટિકા, કણ્ઠ અને હૃદયમાં; અને નાભિ તથા અધિષ્ઠાનમાં—તારા-આદિ અને સુભગા-આદિ એવી પાંચ શક્તિઓ (કેન્દ્રો) છે.

Verse 56

मस्तकाविधि नाभेश्च मंत्रिणा सुभगा भगा । भगसर्पिण्यथ परा भगमालिन्यनंतरम् ॥ ५६ ॥

મંત્રજ્ઞે મસ્તક અને નાભિ પર ક્રમથી ન્યાસ કરવો—સુભગા, ભગા; પછી ભગસર્પિણી; ત્યારબાદ પરા; અને પછી ભગમાલિની।

Verse 57

अनंगानंगकुसुमा भूयश्चानंगमेखला । अनंगमदना सर्वा मदविभ्रममंथरा ॥ ५७ ॥

તે ફરી અનંગા છે; તેના પુષ્પો ‘અનંગ-કુસુમ’ છે; તેની મેખલા ‘અનંગ-મેખલા’ છે; તેનું સર્વાંગ અનંગના મદન-સ્વરૂપથી યુક્ત, મદમય વિભ્રમથી મંદ ગતિએ દોલાયમાન છે।

Verse 58

प्रधानदेवता वर्णभूषणाद्यैरलंकृताः । अक्षस्रक्पुस्तकाभीतिवरदाढ्यकरांबुजाः ॥ ५८ ॥

પ્રધાન દેવતાઓ વર્ણ, ભૂષણ વગેરે વડે અલંકૃત છે; અને તેમના કમળહસ્તોમાં જપમાળા, સ્રક્ (હાર), પુસ્તક, અભયમુદ્રા તથા વરદમુદ્રા સમૃદ્ધ રીતે શોભે છે।

Verse 59

वाक्कामब्लूं स्त्रीं सरांते ताराः पंच प्रकीर्तिताः । ततः कुर्याद्भूषणाख्यं न्यासमुक्तदिशा मुने ॥ ५९ ॥

‘વાક્’, ‘કામ’, ‘બ્લૂં’, ‘સ્ત્રીં’ અને ‘સરા’થી અંત થતું—આ પાંચ ‘તારા’ (બીજાક્ષર) કહેવાય છે. ત્યારબાદ, હે મુનિ, નિર્દિષ્ટ દિશાઓમાં ‘ભૂષણ’ નામનો ન્યાસ કરવો।

Verse 60

एवं न्यस्तशरीरोऽसौ ध्यायेत्त्रिपुरभैरवीम् । सहस्रभानुसंकाशामरुणक्षौमवाससीम् ॥ ६० ॥

આ રીતે શરીરે ન્યાસ સ્થાપી તે ત્રિપુરભૈરવીનું ધ્યાન કરે—જે સહસ્ર સૂર્ય સમ તેજસ્વિની છે અને અરુણ ક્ષૌમ વસ્ત્ર ધારણ કરે છે।

Verse 61

शिरोमालामसृग्लिप्तस्तनीं जपवटीं करैः । विद्यामभीतिं च वरं दधतीं त्रीक्षणाननाम् ॥ ६१ ॥

તેના સ્તન રક્તલિપ્ત છે અને શિરે માળા ધારણ કરે છે; હાથોમાં જપમાળા તથા કપાલપાત્ર ધરાવે છે; તે વિદ્યા, અભય અને વર આપે છે—ત્રિનેત્રી, ઘોરમુખી દેવી।

Verse 62

दीक्षां प्राप्य जपेन्मंत्रं तत्त्वलक्षं जितेंद्रियः । पुष्पैर्भानुसहस्राणि जुहुयाद्बह्मवृक्षजैः ॥ ६२ ॥

દીક્ષા પ્રાપ્ત કરીને જીતેન્દ્રિય સાધકે તત્ત્વલક્ષક મંત્રનો જપ કરવો. ત્યારબાદ બ્રહ્મવૃક્ષજ પુષ્પોથી, સૂર્યસહસ્ર સમ તેજવાળી, સહસ્ર આહુતિઓ અગ્નિમાં અર્પણ કરવી।

Verse 63

त्रिमध्वक्तैः प्रसूनैर्वा करवीरसमुद्भवैः । पद्मं वसुदलोपेतं नवयोन्यष्टकर्णिकम् ॥ ६३ ॥

અથવા ત્રિમધુની મધુરતા ધરાવતા કરવીરથી ઉત્પન્ન પુષ્પોથી, આઠ પાંખડીઓવાળું અને નવ-યોની વિભાગચિહ્નિત ગર્ભકેશરયુક્ત પદ્મ રચવું।

Verse 64

इच्छादिशक्तिभिर्युक्तं भैरव्याः पीठमर्चयेत् । इच्छा ज्ञाना क्रिया पश्चात्कामिनी कामदायिनी ॥ ६४ ॥

ઇચ્છા આદિ શક્તિઓથી યુક્ત ભૈરવીના પીઠનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવું. ત્યારબાદ ઇચ્છા, જ્ઞાના, ક્રિયા અને કામિની—ઇચ્છિત ફળ આપનારી—આ શક્તિઓનું પૂજન કરવું।

Verse 65

रतिप्रिया मदानन्दा नवमी स्यान्मनोन्मनी । वरदाभयधारिण्यः संप्रोक्ता नव शक्तयः ॥ ६५ ॥

રતિપ્રિયા અને મદાનંદા કહેવાય છે; નવમી મનોઉન્મની તરીકે જણાવાય છે. આ રીતે વરદાન અને અભય આપનારી નવ શક્તિઓ પ્રકટ કરાઈ છે।

Verse 66

वाग्भवं लोहितो रायै श्रीकंठो लोहितोऽनलः । दीर्घवान्यै परा पश्चादपरायौ हसौ युतः ॥ ६६ ॥

‘વાગ્ભવ’ બીજને રા (સમૃદ્ધિ) માટે લોહિત પદમાં ન્યાસ કરવો; ‘શ્રીકંઠ’ને લોહિત પદમાં અને અનલ (અગ્નિ)માં સ્થાપિત કરવો. દીર્ઘ ‘વાણી’ માટે પછી ‘પરા’ શક્તિ ન્યાસવી; અને ‘અપરા’માં ‘હ’ તથા ‘સ’ બે અક્ષરો જોડવા।

Verse 67

सदाशिवमहाप्रेतङेंतं पद्मासनं नमः । अनेन मनुना दद्यादासनं श्रीगुरुक्रमम् ॥ ६७ ॥

સદાશિવ અને મહાપ્રેત સાથે સંબદ્ધ તે પદ્માસનને નમસ્કાર. આ મંત્રથી શ્રીગુરુપૂજાના શુભ ક્રમમાં વિધિપૂર્વક આસન અર્પણ કરવું॥૬૭॥

Verse 68

प्राङ्मध्ययोन्यंतराले पूजयेत्कल्पयेत्ततः । पंचभिः प्रणवैर्मूर्तिं तस्यामावाह्य देवताम् ॥ ६८ ॥

પૂર્વ અને મધ્ય વિભાગની વચ્ચેના સ્થાને પૂજા કરી, પછી વિધિ ગોઠવવી. પંચ-પ્રણવથી દેવતાની મૂર્તિ રચી તેમાં દેવતાનું આવાહન કરવું॥૬૮॥

Verse 69

पूजयेदगमोक्तेन विधानेन समाहितः । तारावाक्छक्तिकमला हसखूफ्रें हसौः स्मृताः ॥ ६९ ॥

સમાહિત મનથી આગમોક્ત વિધાન મુજબ પૂજા કરવી. મંત્ર-સંજ્ઞાઓ—તારા, વાક્, શક્તિ, કમલા; તેમજ ‘હસખૂફ્રેં’ અને ‘હસૌઃ’ તરીકે સ્મૃત છે॥૬૯॥

Verse 70

वामकोणे यजेद्देव्या रतिमिंदुसमप्रभाम् । सृणिपाशधरां सौम्यां मदविभ्रमविह्वलाम् ॥ ७० ॥

ડાબા ખૂણે ચંદ્રસમાન તેજવાળી દેવી રતિની પૂજા કરવી—સૌમ્ય સ્વરૂપા, અંકુશ અને પાશ ધારણ કરનારી, અને પ્રેમરસના મદથી લલિત વિભ્રમમાં વિહ્વળ॥૭૦॥

Verse 71

प्रीतिं तक्षिणकोणस्थां तप्तकांचनसन्निभाम् । अङ्कुशं प्रणतं दोभ्यां धारयन्तीं समर्चयेत् ॥ ७१ ॥

દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણે સ્થિત, તપ્ત કાંસ્ય/સુવર્ણ સમ તેજવાળી પ્રીતિની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી—જે બંને હાથથી ભક્તિપૂર્વક અંકુશ ધારણ કરે છે॥૭૧॥

Verse 72

अग्रे मनोभवां रक्तां रक्तपुष्पाद्यलंकृताम् । इक्षुकार्मुकपुष्पेषुधारिणीं सस्मिताननाम् ॥ ७२ ॥

તેણાના અગ્રભાગે મનોભવા વિરાજમાન હતી—રક્તવર્ણા, લાલ પુષ્પાદિથી અલંકૃત, ઇક્ષુધનુષ્ય અને પુષ્પબાણ ધારણ કરનારિ, સસ્મિત મુખવાળી।

Verse 73

अङ्गान्यभ्यर्चयेत्पश्चाद्यथापूर्वं विधानवित् । दिक्ष्वग्रे च निजैर्मंत्रैः पूजयेद्बाणदेवताः ॥ ७३ ॥

પછી વિધાનજ્ઞ સાધકે પૂર્વોક્ત ક્રમ પ્રમાણે અંગપૂજન કરવું; ત્યારબાદ દિશાઓમાં તથા અગ્રભાગે, પોતાના-પોતાના મંત્રોથી બાણદેવતાઓની પૂજા કરવી।

Verse 74

हस्ताब्जैर्धृतपुष्पेषुप्रणामामृतसप्रभाः । अष्टयोनिष्वष्टशक्तीः पूजयेत्सुभगादिकाः ॥ ७४ ॥

કમળસમાન હાથોમાં પુષ્પ ધારણ કરીને, પ્રણામરૂપ અમૃત સમ તેજથી દીપ્ત થઈ, અષ્ટ યોનિરૂપોમાં સુભગા આદિ અષ્ટ શક્તિઓની પૂજા કરવી।

Verse 75

मातरो भैरवांकस्था मदविभ्रमविह्वलाः । अष्टपत्रेषु संपूज्या यथावत्कुसुमादिभिः ॥ ७५ ॥

ભૈરવના અંકમાં બેઠેલી, દિવ્ય મદ-વિભ્રમથી વિહ્વળ માતૃકાઓને અષ્ટપત્રોમાં પુષ્પાદિથી યથાવિધી સંપૂજ્ય કરવી।

Verse 76

लोकपालांस्ततो दिक्षु तेषामस्त्राणि तद्बहिः । पूर्वजन्मकृतैः पुण्यैर्ज्ञात्वैनां परदेवताम् ॥ ७६ ॥

પછી તેણે દિશાઓમાં લોકપાલોને અને તેમના બહાર તેમના અસ્ત્રોને જોયા; પૂર્વજન્મના પુણ્યબળથી તેણે આ દેવીને પરાદેવતા, પરમેશ્વરી, તરીકે ઓળખી લીધી।

Verse 77

यो भजेदुक्तमार्गेण स भवेत्संपदां पदम् । एवं सिद्धमनुर्मंत्री साधयेदिष्टमात्मनः ॥ ७७ ॥

જે ઉપદેશિત માર્ગે ભજન-પૂજન કરે છે, તે સંપત્તિનું પદ—આધાર બને છે. આ રીતે મંત્ર સિદ્ધ થતાં મંત્રસાધક પોતાનું ઇષ્ટ ફળ સિદ્ધ કરે.

Verse 78

जुहुयादरुणांभोंजैरदोषैर्मधुराप्लुतैः । लक्षसंख्यं तदर्द्धं वा प्रत्यहं भोजयेद्द्विजान् ॥ ७८ ॥

દોષરહિત અરুণ ધાન્યકણોને મધુર રસમાં ભીંજવી હવનમાં આહુતિ આપવી. અને દરરોજ દ્વિજોને—એક લાખ અથવા તેનું અર્ધ—સંખ્યામાં ભોજન કરાવવું.

Verse 79

वनिता युवती रम्याः प्रीणयेद्देवताधिया । होमांते धनधान्याद्यैस्तोषयेद्गुरुमात्मनः ॥ ७९ ॥

કન્યા, યુવતી અને રમણીય સ્ત્રીઓને દેવતાભાવથી સન્માન આપી પ્રસન્ન કરવી. અને હોમના અંતે ધન-ધાન્ય આદિ દાનથી પોતાના ગુરુને તોષવું.

Verse 80

एवं कृते जगद्वश्यो रमाया भवनं भवेत् । रक्तोत्पलैस्त्रिमध्वक्तैररुणैर्वा हयारिजैः ॥ ८० ॥

આ રીતે કરવાથી જગત વશ થાય છે અને રમા (શ્રીલક્ષ્મી)નું ધામ પ્રાપ્ત થાય છે—રક્તોત્પલથી, ત્રિમધુ-મિશ્રિત અર્પણથી, અથવા અરুণ ‘હયારિજ’ દ્રવ્યોથી.

Verse 81

पुष्पैः पयोन्नैः सघृतैर्होमाद्विश्वं वशं नयेत् । वाक्सिद्धं लभते मन्त्री पलाशकुसुमैर्हुतैः ॥ ८१ ॥

પુષ્પ, પાયસ (દૂધ-ભાત) અને ઘી સાથે હવન કરવાથી વિશ્વ વશ થાય છે. પલાશના પુષ્પોની આહુતિથી મંત્રસાધક વાક્સિદ્ધિ—વાણીની સિદ્ધિ—લાભે છે.

Verse 82

कर्पूरागुरुसंयुक्तं गुग्गुलं जुहुयात्सुधीः । ज्ञानं दिव्यमवाप्नोति तेनैव स भवेत्कविः ॥ ८२ ॥

કપૂર અને અગરુથી સંયુક્ત ગુગ્ગુલુને જે વિદ્વાન અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે, તે જ કર્મથી દિવ્ય જ્ઞાન પામે છે અને તેના પ્રભાવથી કવિ-દ્રષ્ટા બને છે।

Verse 83

क्षीराक्तैरमृताखंडैर्होमः सर्वापमृत्युजित् । दूर्वाभघिरायुषे होमः क्षीराक्ताभिर्दिनत्रयम् ॥ ८३ ॥

દૂધથી અભિષિક્ત અમૃત-ખંડોની આહુતિથી કરેલો હોમ અકાળમૃત્યુના સર્વ પ્રકારોને જીતે છે. દીર્ઘાયુ માટે દૂધથી સ્નિગ્ધ દૂર્વા ઘાસથી ત્રણ દિવસ હોમ કરવો જોઈએ।

Verse 84

गिरिकर्णीभवैः पुष्पैर्ब्राह्यणान्वशयेद्धुतैः । कह्लारैः पार्थिवान्पुष्पैस्तद्वधूः कर्णिकारजैः ॥ ८४ ॥

ગિરિકર્ણીમાંથી ઉત્પન્ન ફૂલોની આહુતિથી બ્રાહ્મણોને અનુકૂળ કરી શકાય છે; કહ્લાર વગેરે ભૂમિજ ફૂલોથી રાજાઓને; અને કર્ણિકારના ફૂલોથી ઇચ્છિત વધૂને।

Verse 85

मल्लिकाकुसुमैर्हुत्वा राजपुत्रान्वशं नयेत् । कोरंटकुसुमैर्वैंश्यान्वृषलान्पाटलोद्भवैः ॥ ८५ ॥

મલ્લિકા (ચમેલી)ના ફૂલોથી આહુતિ આપવાથી રાજપુત્રો અનુકૂળ થાય છે; કોરંટના ફૂલોથી વૈશ્યો; અને પાટલા વૃક્ષના ફૂલોથી વૃષલ (શૂદ્ર) અનુકૂળ થાય છે।

Verse 86

अनुलोमां विलोमांतस्थितसाध्याह्वयान्वितम् । मन्त्रमुच्चार्य जुहुयान्मंत्री मधुरलोलितैः ॥ ८६ ॥

અનુલોમ અને વિલોમ—બંને ક્રમના અંતે સ્થિત સાધ્યોના આહ્વાનથી યુક્ત મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરીને, મંત્રવિદે મધુર અને મનોહર હવિષ્ય સાથે અગ્નિમાં આહુતિ આપવી।

Verse 87

सर्षपैर्मधुसंमिश्रैर्वशयेत्पार्थिवान् क्षणात् । अनेनैव विधानेन तत्पत्नीस्तत्सुतानपि ॥ ८७ ॥

મધ સાથે મિશ્રિત રાઈના દાણાંથી ક્ષણમાં રાજાઓને વશ કરી શકાય છે; આ જ વિધાનથી તેમની પત્નીઓ અને પુત્રોને પણ વશમાં લાવી શકાય છે.

Verse 88

जातिबिल्वभवैः पुष्पैर्मधुरत्रयसंयुतैः । नरनारीनरपतीन्होमेन वशयेत्क्रमात् ॥ ८८ ॥

જાતી અને બિલ્વના ફૂલોને ત્રિમધુર (ત્રણ મધુર દ્રવ્યો) સાથે જોડીને હોમ કરવાથી ક્રમે પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને રાજાઓ પણ વશ થાય છે.

Verse 89

मालतीबकुलोद्भूतैः पुष्पैश्चन्दनलोलितैः । जुहुयात्कवितां मन्त्री लभते वत्सरांतरे ॥ ८९ ॥

માલતી અને બકુલના ફૂલોને ચંદનથી લેપ કરીને મંત્રજ્ઞ સાધકે હોમ કરવો; એક વર્ષમાં તેને કાવ્યપ્રેરણા (કવિતા) પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 90

मधुरत्रघयसंयुक्तैः फलैर्बिल्वसमुद्भवैः । जुहुयाद्वाशयेल्लोकं श्रियं प्राप्नोति वांछिताम् ॥ ९० ॥

ત્રિમધુર અને ઘી સાથે જોડાયેલા બિલ્વફળોને અગ્નિમાં આહુતિ આપો અથવા લોકોને ભોજન કરાવો; તેથી ઇચ્છિત શ્રી—સમૃદ્ધિ—પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 91

साज्यमन्नं प्रजुहुयाद्भवेदन्नसमृद्धिमान् । कस्तूरीकुंकुमोपेतं कर्पूरं जुहुयाद्वशी ॥ ९१ ॥

ઘી મિશ્રિત અન્ન અગ્નિમાં આહુતિ આપવાથી અન્નસમૃદ્ધિ મળે છે. કસ્તૂરી અને કુંકુમ સાથેનું કપૂર આહુતિ આપવાથી વશીકરણનો પ્રભાવ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 92

कन्दर्पादधिकं सद्यः सौंदर्यमधिगच्छति । लाजान्प्रजुहुयान्मंत्री दधिक्षीरमधुप्लुतान् ॥ ९२ ॥

તત્ક્ષણે કામદેવથી પણ અધિક સૌંદર્ય પ્રાપ્ત થાય છે. મંત્રજ્ઞ ઋત્વિજ દહીં, દૂધ અને મધમાં ભીંજવેલ લાજા (ભૂંજેલા ધાન) અગ્નિમાં આહુતિ આપે.

Verse 93

विजित्य रोगानखिलान्स जीवेच्छरदां शतम् । पादद्वयं मलयजं पादं कुंकुमकेसरम् ॥ ९३ ॥

સર્વ રોગોને જીતીને તે સો શરદઋતુઓ સુધી જીવે. (વિધિમાં) બે પાદ મલયજ (ચંદન)થી અને એક પાદ કેસરવાળા કુંકુમથી લેપિત કરવો.

Verse 94

पादं गोरोचनांतानि त्रीणि पिष्ट्वाहिमांभसा । विदध्यात्तिलकं भाले यान्पश्येद्यैर्विलोक्यते ॥ ९४ ॥

ગોરોચના સુધીના ત્રણ દ્રવ્યોને અહિંસક (શુદ્ધ) જળમાં પીસીને કપાળ પર તિલક કરવો. એ તિલક સાથે જેને તે જુએ, તે પણ તેને પ્રસન્ન નજરે જુએ.

Verse 95

यान्स्पृशेत्स्पृश्यते यैर्वा वश्याः स्युस्तस्य तेऽचिरात् । कर्पूरकपिचोराणि समभागानि कल्पयेत् ॥ ९५ ॥

જેને તે સ્પર્શ કરે અથવા જે તેને સ્પર્શ કરે, તેઓ ટૂંક સમયમાં તેના વશમાં આવે. આ માટે કપૂર અને ‘કપિચોરા’ સમાન ભાગે તૈયાર કરવાં.

Verse 96

चतुर्भुजा जटामांसी तावती रोचना मता । कुंकुमं समभागं स्याद्दिग्भातं चन्दनं मतम् ॥ ९६ ॥

જટામાંસી ચાર ભાગ અને એટલી જ રોચના માનવામાં આવી છે. કુંકુમ સમભાગ રહે; અને ચંદન ‘દિગ્ભાત’—અર્થાત્ વિધિમાં દર્શાવેલા પ્રમાણ મુજબ લેવાય.

Verse 97

अगुरुर्नवभागं स्यादितिभागक्रमेण च । हिमाद्भिः कन्यया पिष्टमेतत्सर्वं सुसाधितम् ॥ ९७ ॥

વિધિ અનુસાર અગુરુ નવ ભાગ હોવો જોઈએ—એ રીતે ભાગક્રમથી. હિમથી શીતળ કરેલા જળ સાથે કન્યા દ્વારા આ બધું સારી રીતે પીસવામાં આવે તો તૈયારી સુસિદ્ધ થાય છે.

Verse 98

आदाय तिलकं भाले कुर्य्याद्भूमिपतीन्नरान् । वनितामदगर्वाढ्या मदोन्मत्तान्मतंदजान् ॥ ९८ ॥

ભાળ પર તિલક ધારણ કરવાથી મનુષ્યોને ભૂમિપતિ (રાજા) બનાવી શકાય છે; તેમજ મદ અને ગર્વથી ફૂલેલી ઉન્મત્ત સ્ત્રીઓ અને મત્ત હાથી સમા અહંકારથી ઉન્માદિત લોકોને પણ વશ કરી શકાય છે.

Verse 99

सिंहव्याघ्रान्महासर्पान्भूतवेतालराक्षसान् । दर्शनादेव वशयेत्तिलकं धारयन्नरः ॥ ९९ ॥

તિલક ધારણ કરનાર પુરુષ માત્ર દર્શનથી જ સિંહ, વાઘ, મહાસર્પ, તેમજ ભૂત, વેતાળ અને રાક્ષસોને પણ વશ કરી લે છે.

Verse 100

इत्येषा भैरवी प्रोक्ता ह्यवतारांतरं श्रृणु । वाङ्माया कमला तारो नमोंते भगवत्यथ ॥ १०० ॥

આ રીતે ભૈરવી વર્ણવાઈ. હવે અન્ય અવતાર સાંભળો—હે ભગવતી! વાઙ્માયા, કમલા અને તારા—તમને નમસ્કાર.

Verse 101

श्रीमातंगेश्वरि वदेत्सर्वजनमनोहरि । सर्वादिसुखराज्यंते सर्वादिसुखरंजनी ॥ १०१ ॥

આ રીતે ઉચ્ચાર કરવો—“હે શ્રી માતંગેશ્વરી! સર્વજનના મનને મોહનારી! સર્વ પ્રકારના સુખ આપનારી, સર્વ સુખોમાં રાજ્ય-સમૃદ્ધિ પ્રદાન કરનારી, સર્વસુખરંજની!”

Verse 102

सर्वराजवशं पश्चात्करिसर्वपदं वदेत् । स्त्रीपुरुषवशं सृष्टिविद्याक्रोधिनिकान्विता ॥ १०२ ॥

ત્યારબાદ સર્વ રાજાઓને વશમાં કરનાર મંત્ર જપવો, અને પછી હાથી-સંબંધિત સર્વકાર્યસિદ્ધિનું વિધાન કહેવું. ‘સૃષ્ટિ-વિદ્યા’ તથા ‘ક્રોધિનિકા’થી યુક્ત થઈ તે સ્ત્રી-પુરુષ બંનેને વશ કરે છે—એવું કહેવાય છે।

Verse 103

सर्वं दुष्टमृगवशं करिसर्वपदं ततः । सर्वसत्त्ववशंकरिसर्वलोकं ततः परम् ॥ १०३ ॥

સર્વ કંઈ દુષ્ટ મૃગોના વશમાં પડે છે; ત્યારબાદ ‘કરી-સર્વપદ’ (હાથીનું સર્વમાર્ગ-દમન) આવે છે. તેના પછી સર્વ સત્ત્વોને વશ કરનાર હાથી, અને તેનાથી પણ પરે સર્વ લોકોને વશ કરનાર (હાથી/મંત્ર) છે।

Verse 104

अमुकं मे वशं पश्चादानयानलसुन्दरी । अष्टाशीत्यक्षरो मन्त्रो मुन्याद्या भैरवीगताः ॥ १०४ ॥

“અમુકને મારા વશમાં કર, પછી તેને મારી પાસે લઈ આવ, હે અનલસુંદરી.” આ અઠ્ઠ્યાસી અક્ષરનો મંત્ર છે; મુનિ આદિએ તેને ભૈરવી-પરંપરાથી પ્રાપ્ત કર્યો છે।

Verse 105

न्यासान्मंत्री तनौ कुर्याद्वक्ष्यमाणान्यथाक्रमम् । शिरोललाटभ्रूमध्ये तालुकण्ठगलोरसि ॥ १०५ ॥

ન્યાસ કર્યા પછી મંત્રસાધકે આગળ જણાવેલા ક્રમ પ્રમાણે પોતાના શરીર પર ન્યાસ સ્થાપિત કરવા—શિર, લલાટ, ભ્રૂમધ્ય, તાલુ, કણ્ઠ, ગળો અને ઉર (છાતી) પર।

Verse 106

अनाहते भुजद्वंद्वे जठरे नाभिमण्डले । स्वाधिष्ठाने गुप्तदेशे पादयोर्दक्षवामयोः ॥ १०६ ॥

અનાહત (હૃદય-કેન્દ્ર) માં, બંને ભુજાઓમાં, જઠરમાં, નાભિમંડળમાં, સ્વાધિષ્ઠાનમાં, ગુપ્તદેશમાં, તેમજ જમણા-ડાબા બંને પગમાં—આ સ્થાનો પર (ન્યાસ) કરવો।

Verse 107

मूलाधारे गुदे न्यस्येत्पदान्यष्टादश क्रमात् । गुणैकद्विचतुः षड्भिर्वसुपर्वनवाष्टभिः ॥ १०७ ॥

મૂલાધારમાં, ગુદપ્રદેશે, અઢાર પદોનું ક્રમશઃ ન્યાસ કરવો. આ વિન્યાસ ત્રણ, એક, બે, ચાર, છ તથા આઠ, પાંચ, નવ, આઠ એવા સમૂહો મુજબ થાય॥૧૦૭॥

Verse 108

नंदपंक्त्यष्टवेदाग्निचन्द्रयुग्मगुणा क्षिभिः । यदुक्लृप्तिरियं प्रोक्ता मंत्रवर्णैर्यथाक्रमम् ॥ १०८ ॥

“નંદ-પંક્તિ”, “આઠ”, “વેદ”, “અગ્નિ”, “ચંદ્ર-યુગ્મ” અને “ગુણ” એવા સંખ્યાસૂચક શબ્દોથી, મંત્રવર્ણોના યથાક્રમે આ ‘યદુ-વિન્યાસ’ જણાવાયો છે॥૧૦૮॥

Verse 109

रत्याद्या मृलहृदयभ्रुमध्येषु विचक्षणः । वाक्शक्तिलक्ष्मीबीजाद्या मातंग्यंताः प्रविन्यसेत् ॥ १०९ ॥

વિવેકી સાધકે મૂળ, હૃદય અને ભ્રૂમધ્યમાં ‘રત્યાદિ’ મંત્રોનું વિધિપૂર્વક ન્યાસ કરવો; તેમજ વાક્-શક્તિ અને લક્ષ્મીના બીજથી આરંભ કરી માતંગી સુધીના મંત્રો પણ સ્થાપવા॥૧૦૯॥

Verse 110

शिरोवदनहृद्गुह्यपादेषु विधिना न्यसेत् । हृल्लेखां गगनां रक्तां भूयो मन्त्री करालिकाम् ॥ ११० ॥

વિધિ મુજબ શિર, મુખ, હૃદય, ગુહ્યપ્રદેશ અને પાદોમાં ન્યાસ કરવો. પછી મંત્રસાધકે ફરી હૃલ્લેખા—‘ગ’ (ગગના), રક્તવર્ણ—અને ત્યારબાદ ‘કરાલિકા’નું પણ સ્થાપન કરવું॥૧૧૦॥

Verse 111

महोच्छुष्मां स्वनामादिवर्णबीजपुरः सराः । मातंग्यंताः षडंगानि ततः कुर्वीत साधकः ॥ १११ ॥

પછી સાધકે મહોચ્છુષ્મા મંત્રથી આરંભ કરીને, પોતાના નામના આદ્યવર્ણથી બનેલા બીજોને યોગ્ય સ્વરો સાથે પૂર્વે રાખી, માતંગી સુધી ષડંગ (છ અંગ) ન્યાસ કરવો॥૧૧૧॥

Verse 112

वर्णैश्चतुर्विंशतिभिर्हृत्त्रयोदशभिः शिरः । शिखाष्टादशभिः प्रोक्ता वर्म तावद्भिरक्षरैः ॥ ११२ ॥

ચોવીસ અક્ષરોથી અંગો માટેનું વર્મ (રક્ષા) નિર્ધારિત છે; હૃદય માટે તેર; શિર માટે પણ તેર; અને શિખા માટે અઢાર—એટલા અક્ષરોથી રક્ષાકવચ રચાય છે.

Verse 113

स्यात्त्रयोदशभिर्नेत्रं द्वाभ्यामस्त्रं प्रकीर्तितम् । बाणन्यासं ततः कुर्याद्भैरवीप्रोक्तवर्त्मना ॥ ११३ ॥

નેત્ર-રક્ષા તેર અક્ષરની કહેવાય છે અને અસ્ત્ર-મંત્ર બે અક્ષરનો જાહેર થયો છે. ત્યારબાદ ભૈરવી જણાવેલ રીત પ્રમાણે બાણ-ન્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 114

मातंगीपदयोश्चान्यं मन्मथान्वदनांशयोः । पार्स्वकट्योर्नाभिदेशे कटिपार्श्वांशके पुनः ॥ ११४ ॥

માતંગીના પગોમાં બીજું (મંત્ર/ચિહ્ન) સ્થાપવું; મન્મથના મુખભાગોમાં (બીજું); પાર्श્વ અને કટિમાં; નાભિ પ્રદેશમાં; અને ફરી કટિના પાર्श્વભાગોમાં સ્થાપવું.

Verse 115

बीजत्रयादिकान्मंत्री मन्मथं मकरध्वजम् । मदनं पुष्पधन्वानं पंचमं कुसुमायुधम् ॥ ११५ ॥

ત્રણ બીજાક્ષરોથી આરંભ કરીને મંત્રજ્ઞ મન્મથને—મકરધ્વજ, મદન, પુષ્પધન્વા અને પાંચમો કુસુમાયુધ—એ રીતે આવાહન કરે છે.

Verse 116

षष्ठं कन्दर्पनामानं मनोभवरतिप्रियौ । मातंग्यंतास्ततो न्यस्येत्स्थानेष्वेतेषु मंत्रवित् ॥ ११६ ॥

ત્યારબાદ મંત્રવિદ છઠ્ઠું ‘કંદર્પ’ નામ, તેમજ ‘મનોભવ’, ‘રતિ-પ્રિય’ અને ‘માતંગી’થી અંત થનારા નામો—આ સ્થાનોએ ન્યાસરૂપે સ્થાપે.

Verse 117

कुसुमा मेखला चैव मदना मदना तुरा । मदनवेगा सम्भवा च भुवनपालेंदुरेखिका ॥ ११७ ॥

કુસુમા, મેખલા, મદના, મદનાતુરા, મદનવેગા, સંભવા તથા ભુવનપાલેન્દુરેખિકા—આ નામો પણ (એ જ ગણનામાં) કહેલાં છે.

Verse 118

अनंगपदपूर्वाश्च मातंग्यंताः समीरिताः । विन्यस्तव्यास्ततो मूलेऽधिष्ठाने मणिपूरके ॥ ११८ ॥

‘અનંગ’ પદથી આરંભ કરીને ‘માતંગી’ સુધીના અક્ષરો કહ્યા છે. ત્યારબાદ તેમને મૂલ, સ્વાધિષ્ઠાન અને મણિપુરકમાં ન્યાસરૂપે સ્થાપવા જોઈએ.

Verse 119

हृत्कंठास्ये भ्रुवोर्मध्ये मस्तके चापि मत्रिणा । आद्ये लक्ष्मीसरस्वत्यौ रतिः प्रीतिश्च कृत्तिका ॥ ११९ ॥

મંત્રવિદ્ હૃદય, કંઠ, મુખ, ભ્રૂમધ્ય અને મસ્તક પર (દિવ્ય શક્તિઓનો) ન્યાસ કરે. પ્રથમ ન્યાસમાં લક્ષ્મી અને સરસ્વતી; પછી રતિ, પ્રીતિ અને કૃત્તિકા સ્થાપે.

Verse 120

शांतिः पुष्टिः पुनस्तुष्टिमार्तगंपदशेखरा । मूलमन्त्रं पृथङ्न्यस्येन्निजमूर्द्धनि मन्त्रवित् ॥ १२० ॥

શાંતિ, પુષ્ટિ અને ફરી તુષ્ટિ—પરમ પદના શિખરથી શોભિત—એમનું આવાહન કરીને મંત્રવિદ્ મૂળમંત્રનો અલગ ન્યાસ પોતાના મસ્તક પર કરે.

Verse 121

आधारदेशेऽधिष्ठाने नाभौ पश्चादनाहते । कंठदेशे भ्रवोर्मध्ये बिंदौ भूयः कला पदोः ॥ १२१ ॥

આધારદેશે, અધિષ્ઠાને, નાભિમાં; પછી અનાહતમાં; કંઠદેશે; ભ્રૂમધ્યે; બિંદુમાં; અને ફરી પગોમાં કલામાં—આ સ્થાનોમાં ક્રમે (ન્યાસ/ચેતના) સ્થાપવી.

Verse 122

निरोधिकायामर्द्धेंदुनादे नादांतयोः पुनः । उन्नतांसेषु वक्त्रे च ध्रुवमण्डलके शिवे ॥ १२२ ॥

નિરોધિકા નાડીમાં, અર્ધચંદ્ર-નાદમાં તથા નાદના બંને અંતસ્થાનોમાં; ઊંચા ખભામાં, મુખમાં અને શુભ ધ્રુવમંડળમાં—ત્યાં ચિત્ત સ્થિર કરવું।

Verse 123

मातंग्यंताः प्रविन्यस्ये द्वामां ज्येष्ठमतः परम् । रौद्रीं प्रशांतां श्रद्धाख्यां पुनर्माहेश्वरीमथ ॥ १२३ ॥

માતંગી સુધી ક્રમથી ન્યાસ કરીને, પછી દ્વામાને સ્થાપે; ત્યારબાદ જ્યેષ્ઠા, પછી રૌદ્રી, પછી પ્રશાંતા, ‘શ્રદ્ધા’ નામવાળી, અને ફરી માહેશ્વરી સ્થાપે।

Verse 124

क्रियाशक्तिं सुलक्ष्मीं च सृष्टिं संज्ञां च मोहिनीम् । प्रमथाश्वासिनीं विद्युल्लतां चिच्छक्तिमप्यथ ॥ १२४ ॥

પછી ક્રિયાશક્તિ, સુલક્ષ્મી, સૃષ્ટિ, સંજ્ઞા, મોહિની, પ્રમથાશ્વાસિની, વિદ્યુલ્લતા અને ચિચ્છક્તિ—આ બધાનું પણ વર્ણન થાય છે।

Verse 125

ततश्च सुन्दरीं निंदां नन्दबुद्धिमिमाः क्रमात् । शिरोभालहृदाधारेष्वेता बीजत्रयाधिकाः ॥ १२५ ॥

પછી સુન્દરી, નિંદા અને નંદબુદ્ધિ—આને ક્રમથી શિર, ભાલ અને હૃદય-આધારમાં ન્યાસ કરવો; એ ત્રિ-બીજોથી વધુ યુક્ત છે।

Verse 126

मातंग्याद्याः प्रविन्यस्येद्यथावद्देशिकोत्तमः । मातंगीं महदाद्यां तां महालक्ष्मीपदादिकाम् ॥ १२६ ॥

ઉત્તમ દેશિકે માતંગી વગેરેનું યથાવત્ ન્યાસ કરવો જોઈએ; અને મહત્તત્ત્વથી આરંભ થતી તે માતંગીને મહાલક્ષ્મી-પદ વગેરે સ્થાનসহ સમ્યક પ્રતિષ્ઠિત કરવી।

Verse 127

सिद्धलक्ष्मीपदाद्यां च मूलमाधारमण्डलम् । न्यसेत्तेनैव कुर्वीत व्यापकं देशिकोत्तमः ॥ १२७ ॥

‘સિદ્ધ-લક્ષ્મી’ના પાદાક્ષરોથી આરંભ કરીને ઉત્તમ દેશિકે મૂળાધાર-મંડળમાં ન્યાસ સ્થાપવો; એ જ વિધિથી તેને વ્યાપક (સર્વવ્યાપી) કરવો॥૧૨૭॥

Verse 128

एवं न्यस्तशरीरोऽसौ चिंतयेन्मंत्रदेवताम् । श्यामां शुकोक्तिं श्रृण्वंतीं न्यस्तैकांघ्रिशिरोरुहाम् ॥ १२८ ॥

આ રીતે શરીરમાં ન્યાસ સ્થાપીને તે મંત્ર-દેવતાનું ધ્યાન કરે—શ્યામવર્ણા, શુકના ઉચ્ચારને સાંભળતી, અને એક પગ શિરોચૂડા પર સ્થિત રાખેલી॥૧૨૮॥

Verse 129

शशिखण्डधरां वीणां वादयंतीं मधून्मदाम् । रक्तांशुकां च कह्लारमालाशोभितचूलिकाम् ॥ १२९ ॥

તે તેણીને જુએ—ચંદ્રખંડ ધારણ કરનારિ, વીણા વગાડતી, મધની મધુરતાથી મત્ત; લાલ વસ્ત્રધારિણી, અને કહ્લાર (નીલ કમળ)ની માળાથી શોભિત ચુડાવાળી॥૧૨૯॥

Verse 130

शंखपत्रां तु मातंगीं चित्रकोद्भासिमस्तकाम् । अयुतं प्रजपेन्मंत्रं तद्दशांशं मधूकजैः ॥ १३० ॥

શંખપત્ર ધારણ કરનારિ, વિવિધ તેજથી પ્રકાશિત મસ્તકવાળી માતંગીનું ધ્યાન કરવું; પછી મંત્રનો દસ હજાર જપ કરવો, અને તેનો દશાંશ મધૂકજન્ય દ્રવ્યોથી હોમ કરવો॥૧૩૦॥

Verse 131

पुष्पैस्त्रिमधुरोपेतैर्जुहुयान्मंत्रसिद्धये । त्रिकोणकर्णिकं पद्ममष्टपत्रं प्रकल्पयेत् ॥ १३१ ॥

મંત્રસિદ્ધિ માટે ત્રિમધુર સહિત પુષ્પોથી હોમ કરવો; અને ત્રિકોણ કર્ણિકા તથા અષ્ટપત્રયુક્ત પદ્મ-યંત્ર રચવું॥૧૩૧॥

Verse 132

अष्टपत्रावृतं बाह्ये वृतं षोडशभिर्दलैः । चतुरस्रीकृतं बाह्ये कांत्या दृष्टिमनोहरम् ॥ १३२ ॥

બાહ્યે તે અષ્ટપત્રોથી આવૃત છે; ત્યારબાદ ષોડશદલોથી પણ પરિઘેરાયેલ છે. બહારથી ચતુરસ્ર બનાવેલું છે અને પોતાની કાંતિથી દૃષ્ટિમનોહર છે।

Verse 133

एतस्मिन्पूजयेत्पीठे नवशक्तीः क्रमादिमाः । विभूतिपूर्वाः पूर्वोक्ता मातंगीपदपश्चिमाः ॥ १३३ ॥

આ પવિત્ર પીઠ પર આ નવ શક્તિઓની ક્રમશઃ પૂજા કરવી—પૂર્વોક્ત પ્રમાણે વિભૂતિથી આરંભ કરીને અને માતંગી-પદસ્થ શક્તિ સુધી અંતે।

Verse 134

सर्वांते शक्तिकमलासनाय नम इत्यथ । वाक्सत्यलक्ष्मी बीजाद्य उक्तः पीठार्चने मनुः ॥ १३४ ॥

પછી સર્વના અંતે ‘શક્તિકમલાસનાય નમઃ’ ઉમેરવું. આ રીતે વાક્, સત્ય અને લક્ષ્મીના બીજથી આરંભ થતો પીઠાર્ચન-મંત્ર જણાવાયો છે।

Verse 135

मूलेन मूर्तिं संकल्प्य तस्यामावाह्य देवताम् । अर्चयेद्विधिनानेन वक्ष्यमाणेन मन्त्रवित् ॥ १३५ ॥

મૂલમંત્રથી દેવતાની મૂર્તિનું સંકલ્પ કરીને, તેમાં દેવતાનું આવાહન કરવું; પછી મંત્રવિદે આગળ કહેલા આ વિધાન મુજબ અર્ચના કરવી।

Verse 136

रत्याद्यास्त्रिषु कोणेषु पूजयेत्पूर्ववत्सुधीः । हृहृल्लेखाः पंचपूज्या मध्ये दिक्षु च मंत्रिणा ॥ १३६ ॥

સુધી સાધકે પૂર્વવત્ ત્રણ ખૂણામાં રતિ આદિની પૂજા કરવી. ‘હૃ-હૃ’ની પાંચ લેખાઓને મંત્રવિદે મધ્યમાં તથા દિશાઓમાં પણ પૂજવી।

Verse 137

पाशांकुशाभयाभीष्टधारिण्यो भूतसप्रभाः । अंगानि पूजयेत्पश्चाद्यथापूर्वं विधानवित् ॥ १३७ ॥

પછી વિધાન જાણનાર સાધક પૂર્વોક્ત ક્રમ પ્રમાણે દિવ્ય અંગોની પૂજા કરે—જે પાશ અને અંકુશ ધારણ કરે છે, અભય આપે છે, ઇચ્છિત વર આપે છે અને ભૂતસમાન તેજથી દીપ્ત છે।

Verse 138

बाणानभ्यर्चयेद्दिक्षु पंचमं पुरतो यजेत् । दलमध्येऽथ संपूज्या अनंगकुसुमादिकाः ॥ १३८ ॥

દિશાઓમાં ચાર બાણોની અર્ચના કરવી અને પાંચમું બાણ આગળ પૂજવું. ત્યારબાદ દળોના મધ્યમાં અનંગકુસુમા વગેરેનું વિધિવત્ સમ્યક પૂજન કરવું।

Verse 139

पाशांकुशाभयाभीष्टधारिण्योऽरुणविग्रहाः । पत्राग्रेषु पुनः पूज्या लक्ष्म्याद्या वल्लकीकराः ॥ १३९ ॥

ફરી પત્રોના અગ્રભાગે લક્ષ્મી વગેરેની પૂજા કરવી—જેઓ હાથમાં વલ્લકી/વીણા ધરાવે છે, અરુણવર્ણ સ્વરૂપવાળી છે, પાશ-અંકુશ ધારણ કરે છે અને અભય તથા ઇચ્છિત ફળ આપે છે।

Verse 140

बहिरष्टदलेष्वर्च्या मन्मथाद्या मदोद्धताः । अपरांगा निषंगाद्याः पुष्पास्त्रेषुधनुर्द्धराः ॥ १४० ॥

બાહ્ય આઠ દળોમાં મન્મથ વગેરેની અર્ચના કરવી—મદથી ઉદ્ધત એવા બાહ્ય પરિચારકો, જે પુષ્પાસ્ત્ર, તૂણિર, બાણ અને ધનુષ ધારણ કરે છે।

Verse 141

पत्रस्था मातरः पूज्या ब्राह्याद्याः प्रोक्तलक्षणाः । तदग्रेष्वर्चयेद्विद्वानसितांगादिभैरवान् ॥ १४१ ॥

પત્રસ્થ બ્રાહ્મી વગેરે માતૃકાઓની, પૂર્વોક્ત લક્ષણ મુજબ, પૂજા કરવી. તેમના આગળ વિદ્વાન સાધકે અસિતાંગ વગેરે ભૈરવોની અર્ચના કરવી।

Verse 142

पुनः षोडश पत्रेषु पूज्याः षोडश शक्तयः । वामाद्याः कलवीणाभिर्गायंत्यः श्यामविग्रहाः ॥ १४२ ॥

પુનઃ સોળ પાંખડીઓ પર વામા આદિ સોળ શક્તિઓની પૂજા કરવી; તેઓ શ્યામવિગ્રહ, મધુર વીણાના નાદ સાથે ગાન કરે છે।

Verse 143

चतुरस्रे चतुर्दिक्षु चतस्रः पूजयेत्पुनः । मातंग्याद्यामदोन्मत्ता वीणोल्लसितपाणयः ॥ १४३ ॥

ચતુરસ્ર મંડળની ચાર દિશામાં ફરી ચાર દેવીઓની પૂજા કરવી—માતંગી આદિ—દિવ્ય પરમાનંદથી મદોન્મત્ત, વીણાથી શોભિત હસ્તવાળી।

Verse 144

आग्नेयकोणे विघ्नेशं दुर्गां नैशाचरेः यजेत् । वायव्ये बटुकान् पश्चादीशाने क्षेत्रपं यजेत् ॥ १४४ ॥

આગ્નેય ખૂણે વિઘ્નેશનું, તથા નિશાચરોના ભયથી રક્ષણ માટે દુર્ગાનું પૂજન કરવું. વાયવ્ય દિશામાં બટુકોનું, અને ઈશાન ખૂણે ક્ષેત્રપ (ક્ષેત્રપાલ)નું પૂજન કરવું।

Verse 145

लोकपाला बहिः पूज्या वज्राद्यैरायुधैः सह । मंत्रेऽस्मिन्संधिते मन्त्री साधयेदिष्टमात्मनः ॥ १४५ ॥

લોકપાલોની બહાર વજ્ર આદિ આયુધો સહિત પૂજા કરવી. આ મંત્ર યોગ્ય રીતે સંધિત થતાં મંત્રસાધક પોતાનું ઇષ્ટ સિદ્ધ કરે।

Verse 146

मल्लिकाजातिपुन्नागैर्होमाद्भाग्यालयो भवेत् । फलौर्बिल्यसमुद्भूतैस्तत्पत्रैर्वा हुताद्भवेत् ॥ १४६ ॥

મલ્લિકા, જાતિ અને પુન્નાગના પુષ્પોથી હોમ કરવાથી સાધક સૌભાગ્યનું આલય બને છે. તેમ જ બિલ્વના ફળો અથવા તેના પત્રોની આહુતિથી પણ એ જ શુભ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 147

राजपुत्रस्य राज्याप्तिः पंकजैः श्रियमाप्नुयात् । उत्पलैर्वशयेद्विश्वं क्षारैर्मध्वाश्रितैः स्त्रियम् ॥ १४७ ॥

રાજપુત્રને કમળોથી કરેલા હોમથી રાજ્યપ્રાપ્તિ થાય છે અને કમળોથી શ્રી-સમૃદ્ધિ મળે છે. નીલોત્પલોથી જગત વશ થાય છે એમ કહેવાય છે; અને મધુયુક્ત ક્ષારદ્રવ્યોથી સ્ત્રી આકર્ષાય છે.

Verse 148

वंजुलस्य समिद्भोमो वृष्टिं वितनुतेऽचिरात् । क्षीराक्तैरमृताखंडैर्होमान्नाशयति ज्वरम् ॥ १४८ ॥

વંજુલ વૃક્ષની સમિધોથી કરેલો હોમ અચિરાત્ વરસાદ વરસાવે છે. અને દૂધથી લેપિત અમૃતા (ગુડૂચી)ના ખંડોની આહુતિ આપવાથી તે હોમ જ્વરનો નાશ કરે છે.

Verse 149

दूर्वाभिरायुराप्नोति तन्दुलैर्धनवान्भवेत् । कदंबैर्वश्यमाप्नोति सर्वं त्रिमधुरप्लुतम् ॥ १४९ ॥

દૂર્વાની આહુતિથી આયુષ્ય મળે છે, ચોખાના દાણાની આહુતિથી ધનવંત બનાય છે. કદંબના પુષ્પોથી વશીકરણ-શક્તિ મળે છે—પરંતુ બધું ત્રિમધુર (મધુ, ઘી અને ખાંડ)થી ભીંજવીને અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 150

नंद्यावर्तभवैः पुष्पैर्होमो वाक्सिद्धिदायकः । निंबप्रसूनैर्जुहुयादीप्सितश्रीसमृद्धये ॥ १५० ॥

નંદ્યાવર્તના પુષ્પોથી કરેલો હોમ વાક્-સિદ્ધિ આપે છે. ઇચ્છિત શ્રી-સમૃદ્ધિ માટે લીમડાના પુષ્પોની આહુતિ આપવી જોઈએ.

Verse 151

पलाशकुसुमैर्होमात्तेजस्वी जायते नरः । चन्दनागुरुकस्तूरी चन्द्रकुंकुमरोचनाः ॥ १५१ ॥

પલાશના પુષ્પોથી હોમ કરવાથી મનુષ્ય તેજસ્વી અને ઓજસ્વી બને છે. તેમ જ ચંદન, અગરુ, કસ્તૂરી, ચન્દ્ર-દ્રવ્ય, કુંકુમ અને ગોરોચના વગેરે હવ્યદ્રવ્યો પણ પ્રશસ્ત ગણાય છે.

Verse 152

वश्याय च प्रियत्वाय हुताश्च तिलकीकृताः । निर्गुंडीमूलहोमेन निगडान्मुच्यते नरः ॥ १५२ ॥

વશીકરણ અને પ્રિયતા મેળવવા અગ્નિમાં આહુતિ આપી તે સંસ્કૃત દ્રવ્યનું તિલક કરવું. નિર્ગુંડીના મૂળથી હોમ કરવાથી મનુષ્ય બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 153

निंबतैलान्वितैर्लोणैर्होमः शत्रुविनाशनः । हरिद्राचूर्णसंमिश्रैर्लवणैः स्तंभयेज्जगत् ॥ १५३ ॥

લીમડાના તેલથી યુક્ત મીઠાથી કરેલો હોમ શત્રુનાશક કહેવાય છે. હળદરના ચૂર્ણ સાથે મિશ્રિત મીઠાથી સ્તંભન—વિરોધી શક્તિઓનું નિયંત્રણ—થાય છે.

Verse 154

मातंगीसिद्धविद्यैषा प्रोक्ता ते द्विजसत्तम । अवतारांतरं भूयो वर्णयामि निशामय ॥ १५४ ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આ માતંગી-સિદ્ધ વિદ્યા તને કહી છે. હવે ફરી એક અન્ય અવતારનું વર્ણન કરું છું; ધ્યાનથી સાંભળ.

Verse 155

दीपकाप्रीतिचन्द्राढ्या द्विधा चेद्रञ्जितापुनः । वतिवह्निप्रियामंत्रो धूमावत्या गजाक्षरः ॥ १५५ ॥

‘દીપક’, ‘પ્રીતિ’ અને ‘ચંદ્ર’ શબ્દોથી સમૃદ્ધ મંત્રરૂપને બે ભાગે વિભાજિત કરી, પછી ફરી ‘રંજિત’ કરવાથી—વતી અને અગ્નિને પ્રિય એવો મંત્ર પ્રાપ્ત થાય છે; ધૂમાવતી સાથે ‘ગજાક્ષર’ ફળે છે.

Verse 156

पिप्पलादो मुनिश्छंदो निवृद्धूमावतीश्वरी । बीजेन षड्दीर्घजातियुक्तेन परिकल्पयेत् ॥ १५६ ॥

અહીં ઋષિ પિપ્પલાદ, છંદ મুনি-છંદ, અને અધિષ્ઠાત્રી દેવી નિવૃદ્ધૂમાવતીશ્વરી છે. છ દીર્ઘ સ્વરોથી યુક્ત બીજાક્ષર વડે તેની પરિકલ્પના કરવી.

Verse 157

ततो धूमावतीं ध्यायेच्छत्रुनिग्रहकारिणीम् । विवर्णां चंचलां दुष्टां दीर्घां च मलिनांबराम् ॥ १५७ ॥

પછી શત્રુનિગ્રહ કરનારી દેવી ધૂમાવતીનું ધ્યાન કરવું—તે વિવર્ણ, ચંચળ, ઉગ્ર, દીર્ઘકાય અને મલિન વસ્ત્રધારિણી છે।

Verse 158

विमुक्तकुंतलां सूक्ष्मां विधवां विरलद्विजाम् । कंकध्वजरथारूढां प्रलंबितपयोधरम् ॥ १५८ ॥

તેના વાળ છૂટા હતા; તે સૂક્ષ્મ અને કૃશ, વિધવા તથા થોડા દાંતવાળી—બગલાના ધ્વજવાળા રથ પર આરૂઢ, અને લટકતા સ્તનવાળી હતી।

Verse 159

सूर्यहस्तां निरुक्षांकधृतहस्तांबरान्विताम् । प्रवृद्धलोमां तु भृशं कुटिलाकुटिलेक्षणाम् ॥ १५९ ॥

તેના હાથ સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતા; તે વસ્ત્રધારિણી હતી અને હાથમાં ‘નિરુક્ત’ ચિહ્નવાળો સંકેત ધારણ કરતી હતી. તે અત્યંત રોમશ હતી અને તેની નજર વાંકડી તથા ભયજનક હતી।

Verse 160

क्षुत्पिपासार्दितां नित्यं भयदां कलहप्रियाम् । एवंविधां तु संचिंत्य नमः स्वाहा फडंतकम् ॥ १६० ॥

તેણે નિત્ય ભૂખ-તરસથી પીડિત, ભયદાયિની અને કલહપ્રિયા એવી ધ્યાને—એવી જ રૂપવતીનું ચિંતન કરીને—અંતે ‘નમઃ, સ્વાહા, ફડ્’ ઉચ્ચારવું।

Verse 161

बीजं साध्योपरि न्यस्य तस्मिन्स्थाप्य शवं जपेत् । अवष्टभ्य शवं शत्रुनाम्नाथ प्रजपेन्मनुम् ॥ १६१ ॥

સાધ્યના ઉપર બીજાક્ષરનો ન્યાસ કરીને, ત્યાં શવ સ્થાપી જપ કરવો. તે શવને દબાવી (વશમાં કરી) શત્રુના નામসহ મંત્રનો વારંવાર પ્રજપ કરવો।

Verse 162

सोष्णीषकंचुको विद्वान्कृष्णे भूते दिवानिशम् । उपवासी श्मशाने वा विपिने शून्यमंदिरे ॥ १६२ ॥

વિદ્વાન પુરુષ પાગડી અને ઉપરનું વસ્ત્ર ધારણ કરીને ‘કૃષ્ણા-ભૂતા’ અમાવાસ્યા તિથિએ દિવસ-રાત ઉપવાસ રહે—શ્મશાનમાં કે વનમાં કે શૂન્ય મંદિરમાં.

Verse 163

मंत्रस्य सिद्ध्यै यतवाग्ध्यायन्देवीं निरंतरम् । सहस्रादूर्द्धूतः शत्रुर्ज्वरेण परिगृह्यते ॥ १६३ ॥

મંત્રસિદ્ધિ માટે વાણી-સંયમી સાધક દેવીનું સતત ધ્યાન કરે; ત્યારે દૂર હાંકી દેવાયેલો શત્રુ પણ જ્વરથી પકડાય છે.

Verse 164

पंचगव्येन शांतिः स्याज्ज्वरस्य पयसापि वा । मंत्राद्या क्षरमालिख्य शत्रूनाम ततः परम् ॥ १६४ ॥

જ્વરની શાંતિ પંચગવ્યથી અથવા દૂધથી પણ થાય. પછી મંત્રની શરૂઆતમાં અક્ષય અક્ષર લખીને, ત્યારબાદ શત્રુઓના સંદર્ભે તેનો પ્રયોગ કરવો.

Verse 165

द्वितीयं मनुवर्णं च शत्रुनामैवमालिखेत् । सर्वं मनुदिक्सहस्रजपाच्छवमृतिर्भवेत् ॥ १६५ ॥

મંત્રના બીજા વર્ણને લખી, એ જ રીતે શત્રુનું નામ પણ લખવું. પૂર્ણ મંત્રનો દરેક દિશામાં હજાર જપ કરવાથી તે શત્રુને ‘શવસમાન મૃત્યુ’ (ઘોર વિનાશ) થાય છે.

Verse 166

दग्ध्वा कंकं श्यशानाग्नौ तद्भस्मादाय मन्त्रवित् । विरोधिनाम्नाष्टशतं जप्तमुच्चाटनं रिपोः ॥ १६६ ॥

શ્મશાનની અગ્નિમાં બગલાને દગ્ધ કરીને તેની ભસ્મ લઈને, મંત્રવિદ્ વિરોધીના નામ સાથે આઠસો જપ કરે—આને શત્રુ-ઉચ્ચાટનનો વિધાન કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 167

श्मशानभस्मना कृत्वा शवं तस्योपरि न्यसेत् । विरोधिनामसंरुद्धं कृष्णे पक्षे समुच्चरेत् ॥ १६७ ॥

શ્મશાનની ભસ્મથી તેને બનાવી તેના ઉપર શવ મૂકે. કૃષ્ણપક્ષમાં શત્રુના નામથી ઘેરી જપ કરવાથી વિરોધી અવરોધિત થાય છે॥ ૧૬૭ ॥

Verse 168

महिषीक्षीरधूपं च दद्याच्छत्रुविपत्करम् । एवं संक्षेपतः प्रोक्तं अवतारचतुष्टयम् ॥ १६८ ॥

મહિષીના દૂધથી તૈયાર કરેલો ધૂપ અર્પણ કરવો; તે શત્રુને વિપત્તિ કરનાર કહેવાયો છે. આ રીતે સંક્ષેપમાં અવતાર-ચતુષ્ટય જણાવાયું॥ ૧૬૮ ॥

Verse 169

दुर्गाया जगदंबायाः किं पुनः प्रष्टुमिच्छसि ॥ १६९ ॥

જગદંબા દુર્ગાના વિષયમાં ફરી શું પૂછવા ઇચ્છો છો?॥ ૧૬૯ ॥

Verse 170

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे दुर्गामन्त्रचतुष्टयवर्णनं नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः ॥ ८७ ॥

આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનના તૃતીય પાદમાં ‘દુર્ગામંત્ર-ચતુષ્ટય-વર્ણન’ નામનો સત્તાસીમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો॥ ૮૭ ॥