Pañca-prakṛti-nirūpaṇa and Mantra-vidhi: Rādhā, Mahālakṣmī, Durgā, Sarasvatī, Sāvitrī; plus Sāvitrī-Pañjara

Verse 1

श्रीशौनक उवाच । साधु सूत महाभागः जगदुद्धारकारकम् । महातंत्रविधानं नः कुमारोक्तं त्वयोदितम् ॥ १ ॥

શ્રીશૌનકે કહ્યું—હે મહાભાગ સૂત! સાધુ, સાધુ. કુમારો દ્વારા ઉપદિષ્ટ, જગતના ઉદ્ધારનું કારણ એવા મહાતંત્રવિધાનને તમે અમને વર્ણવ્યું છે.

Verse 2

अलभ्यमेतत्तंत्रेषु पुराणेष्वपि मानद । यदिहोदितमस्मभ्यं त्वयातिकरुणात्मना ॥ २ ॥

હે માનદ! આ ઉપદેશ તંત્રોમાં અને પુરાણોમાં પણ દુર્લભ છે; છતાં અતિ કરુણાસ્વભાવવાળા તમે અહીં અમને તે કહ્યો છે.

Verse 3

नारदो भगवान्सूत लोकोद्धरणतत्परः । भूयः पप्रच्छ किं साधो कुमारं विदुषां वरम् ॥ ३ ॥

હે સૂત! લોકના ઉદ્ધારમાં તત્પર ભગવાન નારદે ફરીથી સાધુ, વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા કુમારને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 4

सूत उवाच । श्रुत्वा स नारदो विप्राः युग्मनामसहस्रकम् । सनत्कुमारमप्याह प्रणम्य ज्ञानिनां वरम् ॥ ४ ॥

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો! યુગ્મ નામોના સહસ્રકને સાંભળી નારદે જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ સનત્કુમારને પણ પ્રણામ કરીને સંબોધ્યા।

Verse 5

नारद उवाच । ब्रह्मंस्त्वया समाख्याता विधयस्तंत्रचोदिताः । तत्रापि कृष्णमंत्राणां वैभवं ह्युदितं महत् ॥ ५ ॥

નારદ બોલ્યા—હે બ્રહ્મન! તંત્રોમાં નિર્દિષ્ટ વિધિ-પ્રક્રિયાઓ તમે સમજાવી છે; અને તેમાં પણ શ્રીકૃષ્ણમંત્રોના મહાન વૈભવનું ખરેખર પ્રચારણ થયું છે।

Verse 6

या तत्र राधिकादेवी सर्वाद्या समुदाहृता । तस्या अंशावताराणां चरितं मंत्रपूर्वकम् ॥ ६ ॥

ત્યાં રાધિકાદેવીને સર્વમાં આદ્ય કહેવામાં આવી છે. તેના અંશાવતારોનું ચરિત્ર યોગ્ય મંત્રપૂર્વક (મંત્રોચ્ચાર સાથે) વર્ણવવું જોઈએ।

Verse 7

तंत्रोक्तं वद सर्वज्ञ त्वामहं शरणं गतः । शक्तेस्तंत्राण्यनेकानि शिवोक्तानि मुनीश्वर ॥ ७ ॥

હે સર્વજ્ઞ! તંત્રોમાં જે કહેલું છે તે મને કહો; હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું. હે મુનીશ્વર! શક્તિના અનેક તંત્રો શિવે કહ્યા છે।

Verse 8

यानि तत्सारमुद्धृत्य साकल्येनाभिधेहि नः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य महात्मनः ॥ ८ ॥

તે બધાનો સાર કાઢીને અમને સંપૂર્ણ રીતે કહો. તે મહાત્મા નારદના વચન સાંભળી…

Verse 9

सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा राधापदांबुजम् । सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि राधांशानां समुद्भवम् ॥ ९ ॥

સનત્કુમારે રાધાના પદકમળનું સ્મરણ કરીને કહ્યું— “હે નારદ, સાંભળ; રાધાના અંશોનો ઉદ્ભવ હું કહું છું।”

Verse 10

शक्तीनां परमाश्चर्यं मंत्रसाधनपूर्वकम् । या तु राधा मया प्रोक्ता कृष्णार्द्धांगसमुद्भवा ॥ १० ॥

શક્તિઓમાં પરમ આશ્ચર્ય—મંત્રસાધના પૂર્વક સિદ્ધ થતું—એ જ રાધા, જેને મેં કહ્યું, કૃષ્ણના અર્ધાંગમાંથી પ્રગટ થઈ।

Verse 11

गोलोकवासिनी सा तु नित्या कृष्णसहायिनी । तेजोमंडलमध्यस्था दृश्यादृश्यस्वरूपिणी ॥ ११ ॥

તે ગોલોકમાં વસનારી, નિત્ય કૃષ્ણની સહાયિકા; તેજોમંડળના મધ્યમાં સ્થિત, તેનું સ્વરૂપ દૃશ્ય પણ છે અને અદૃશ્ય પણ।

Verse 12

कदाचित्तु तया सार्द्धं स्थितस्य मुनिसत्तम । कृष्णस्य वामभागात्तु जातो नारायणः स्वयम् ॥ १२ ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, એક વખત તેણી સાથે સ્થિત કૃષ્ણના વામભાગમાંથી સ્વયં નારાયણ પ્રગટ થયા।

Verse 13

राधिकायाश्च वामांगान्महालक्ष्मीर्बभूव ह । ततः कृष्णो महालक्ष्मीं दत्त्वा नारायणाय च ॥ १३ ॥

રાધિકાના વામ અંગમાંથી મહાલક્ષ્મી પ્રગટ થઈ; ત્યારબાદ કૃષ્ણે તે મહાલક્ષ્મીને નારાયણને પણ અર્પણ કરી।

Verse 14

वैकुंठे स्थापयामास शश्वत्पालनकर्मणि । अथ गोलोकनाथस्य लोम्नां विवरतो मुने ॥ १४ ॥

તેમણે તેમને વૈકુંઠમાં શાશ્વત રક્ષણ-કર્તવ્યમાં સ્થાપ્યા. પછી, હે મુને, ગોલોકનાથના રોમકૂપોમાંથી…॥૧૪॥

Verse 15

जातुश्चासंख्यगोपालास्तेजसा वयसा समाः । प्राणतुल्यप्रियाः सर्वे बभूवुः पार्षदा विभोः ॥ १५ ॥

ક્યારેક અસંખ્ય ગોપાલો, તેજ અને વયમાં સમાન, પ્રાણતુલ્ય પ્રિય—તે બધા વિભુના પારષદ બન્યા॥૧૫॥

Verse 16

राधांगलोमकूपेभ्ये बभूवुर्गोपकन्यकाः । राधातुल्याः सर्वतश्च राधादास्यः प्रियंवदाः ॥ १६ ॥

રાધાના અંગના રોમકૂપોમાંથી ગોપકન્યાઓ પ્રગટ થઈ. તેઓ સર્વ રીતે રાધાસમાન, રાધાની દાસીઓ, મધુર વાણીવાળી હતી॥૧૬॥

Verse 17

एतस्मिन्नंतरे विप्र सहसा कृष्णदेहतः । आविर्बभूव सा दुर्गा विष्णुमाया सनातनी ॥ १७ ॥

આ વચ્ચે, હે વિપ્ર, સહસા કૃષ્ણદેહમાંથી તે દુર્ગા પ્રગટ થઈ—વિષ્ણુની સનાતની માયા॥૧૭॥

Verse 18

देवीनां बीजरूपां च मूलप्रकृतिरीश्वरी । परिपूर्णतमा तेजः स्वरूपा त्रिगुणात्मिका ॥ १८ ॥

તે દેવીઓની બીજરૂપા, મૂળપ્રકૃતિ-ઈશ્વરી છે; પરિપૂર્ણતમ, તેજઃસ્વરૂપા અને ત્રિગુણાત્મિકા છે॥૧૮॥

Verse 19

सहस्रभुजसंयुक्ता नानाशस्त्रा त्रिलोचना । या तु संसारवृक्षस्य बीजरूपा सनातनी ॥ १९ ॥

તે સહસ્રભુજાયુક્ત, નાનાવિધ શસ્ત્રધારિણી અને ત્રિનેત્રી છે; તે જ સનાતની દેવી સંસારવૃક્ષની બીજરૂપા છે।

Verse 20

रत्नसिंहासनं तस्यै प्रददौ राधिकेश्वरः । एतस्मिन्नंतरे तत्र सस्त्रीकस्तु चतुर्मुखः ॥ २० ॥

રાધિકેશ્વરે તેણીને રત્નજડિત સિંહાસન અર્પણ કર્યું. એ જ ક્ષણે ત્યાં ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પોતાની પત્ની સાથે આવી પહોંચ્યા।

Verse 21

ज्ञानिनां प्रवरः श्रीमान् पुमानोंकारमुच्चरन् । कमंडलुधरो जातस्तपस्वी नाभितो हरेः ॥ २१ ॥

જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે શ્રીમાન પુરુષે ‘ઓં’ ઉચ્ચારતાં, કમંડલુધારી તપસ્વી બની હરિ (વિષ્ણુ)ની નાભિમાંથી પ્રગટ થયો।

Verse 22

स तु संस्तूय सर्वेशं सावित्र्या भार्यया सह । निषसादासने रम्ये विभोस्तस्याज्ञया मुने ॥ २२ ॥

પછી તેણે સર્વેશ્વરની સ્તુતિ કરીને, હે મુનિ, પત્ની સાવિત્રી સાથે, તે વિભુની આજ્ઞા મુજબ રમ્ય આસન પર બેસી ગયો।

Verse 23

अथ कृष्णो महाभाग द्विधारूपो बभूव ह । वामार्द्धांगो महादेवो दक्षार्द्धो गोपिकापतिः ॥ २३ ॥

પછી, હે મહાભાગ, કૃષ્ણે દ્વિધા રૂપ ધારણ કર્યું—ડાબો અર્ધ મહાદેવ (શિવ) થયો અને જમણો અર્ધ ગોપિકાપતિ (કૃષ્ણ) રહ્યો।

Verse 24

पंचवक्त्रस्त्रिनेत्रोऽसौ वामार्द्धागो मुनीश्वः । स्तुत्वा कृष्णं समाज्ञप्तो निषसाद हरेः पुरः ॥ २४ ॥

તે મુનીશ્વર—પંચવક્ત્ર, ત્રિનેત્ર અને વામાર્ધે દેવીરૂપ—કૃષ્ણની સ્તુતિ કરીને, આજ્ઞા પ્રાપ્ત થતાં, હરિના સમક્ષ બેઠો।

Verse 25

अथ कृष्णश्चतुर्वक्त्रं प्राह सृष्टिं कुरु प्रभो । सत्यलोके स्थितो नित्यंगच्छ मांस्मर सर्वदा ॥ २५ ॥

પછી કૃષ્ણે ચતુર્વક્ત્ર પ્રભુ (બ્રહ્મા)ને કહ્યું—“હે પ્રભો, સૃષ્ટિનું કાર્ય કર. સત્યલોકમાં નિત્ય સ્થિત રહેજે; જા અને સર્વદા મારું સ્મરણ કર.”

Verse 26

एवमुक्तस्तु हरिणा प्रणम्य जगदीश्वरम् । जगाम भार्यया साकं स तु सृष्टिं करोति वै ॥ २६ ॥

હરિએ એમ કહ્યા પછી તેણે જગદીશ્વરને પ્રણામ કર્યો અને પત્ની સાથે પ્રસ્થાન કર્યું; અને નિશ્ચયે સૃષ્ટિકાર્યમાં પ્રવૃત્ત થયો।

Verse 27

पितास्माकं मुनिश्रेष्ठ मानसीं कल्पदैहिकीम् । ततः पश्चात्पंचवक्त्रं कृष्णं प्राह महामते ॥ २७ ॥

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, અમારા પિતાએ પહેલા માનસી સૃષ્ટિ અને પછી દેહરૂપ સૃષ્ટિ પ્રગટ કરી. ત્યારબાદ, હે મહામતે, તેણે પંચવક્ત્ર કૃષ્ણને સંબોધ્યો।

Verse 28

दुर्गां गृहाण विश्वेश शिवलोके तपश्वर । यावत्सृष्टिस्तदंते तु लोकान्संहर सर्वतः ॥ २८ ॥

હે વિશ્વેશ, હે તપેશ્વર, શિવલોકમાં દુર્ગાને ગ્રહણ કર; અને સૃષ્ટિના અંત સુધી સર્વત્રથી લોકોનું સંહાર (લય) કર।

Verse 29

सोऽपि कृष्णं नमस्तृत्य शिवलोकं जगाम ह । ततः कालांतरे ब्रह्मन्कृष्णस्य परमात्मनः ॥ २९ ॥

તે પણ શ્રીકૃષ્ણને નમસ્કાર કરીને શિવલોકમાં ગયો. ત્યારબાદ થોડો સમય વીતી ગયા પછી, હે બ્રાહ્મણ, પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણની કથા આગળ ચાલે છે.

Verse 30

वक्त्रात्सरस्वती जाता वीणापुस्तकधारिणी । तामादिदेश भगवान् वैकुंठं गच्छ मानदे ॥ ३० ॥

મુખમાંથી વીણા અને પુસ્તક ધારણ કરનારી સરસ્વતી પ્રગટ થઈ. ત્યારે ભગવાને તેણીને આજ્ઞા આપી—“હે માનદે, વૈકુંઠે જા.”

Verse 31

लक्ष्मीसमीपे तिष्ठ त्वं चतुर्भुजसमाश्रया । सापि कृष्णं नमस्कृत्य गता नारायणांतिकम् ॥ ३१ ॥

“લક્ષ્મી પાસે રહેજે અને ચતુર્ભુજ પ્રભુનો આશ્રય લે.” તેણીએ પણ શ્રીકૃષ્ણને નમસ્કાર કરીને નારાયણના સાન્નિધ્યમાં ગઈ.

Verse 32

एवं पञ्चविधा जाता सा राधा सृष्टिकारणम् । आसां पूर्णस्वरूपाणां मंत्रध्यानार्चनादिकम् ॥ ३२ ॥

આ રીતે રાધા પંચવિધ રૂપે પ્રગટ થઈ; તે જ સૃષ્ટિનું કારણ છે. તેના આ પૂર્ણ સ્વરૂપો માટે મંત્રજપ, ધ્યાન અને અર્ચન વગેરે સાધનાઓ કરવી જોઈએ.

Verse 33

वदामि श्रृणु विप्रेद्रं लोकानां सिद्धिदायकम् । तारः क्रियायुक् प्रतिष्ठा प्रीत्याढ्या च ततः परम् ॥ ३३ ॥

હું કહું છું—સાંભળો, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ—જે લોકોને સિદ્ધિ આપે છે. પ્રથમ ‘તાર’, પછી વિધિયુક્ત ક્રિયા, પછી પ્રતિષ્ઠા, અને ત્યારબાદ પ્રેમથી સમૃદ્ધ અવસ્થા; આથી પરે પરમ તત્ત્વ છે.

Verse 34

ज्ञानामृता क्षुधायुक्ता वह्निजायांतकतो मनुः । सुतपास्तु ऋषिश्छन्दो गायत्री देवता मनोः ॥ ३४ ॥

“જ્ઞાનામૃતા…” થી આરંભ થતા મંત્રના મનુ વહ્નિજાયાંતકૃત છે; ઋષિ સુતપા, છંદ ગાયત્રી અને અધિદેવતા મન (મનસ્) છે.

Verse 35

राधिका प्रणवो बीजं स्वाहा शक्तिरुदाहृता । षडक्षरैः षडंगानि कुर्याद्विन्दुविभूषितैः ॥ ३५ ॥

‘રાધિકા’ મુખ્ય મંત્ર છે; પ્રણવ (ૐ) તેનું બીજ કહેવાયું છે અને ‘સ્વાહા’ તેની શક્તિ તરીકે ઉપદેશિત છે. બિંદુથી શોભિત છ અક્ષરોથી ષડંગ-ન્યાસ કરવો.

Verse 36

ततो ध्यायन्स्वहृदये राधिकां कृष्णभामिनीम् । श्वेतचंपकवर्णाभां कोटिचन्द्रसमप्रभाम् ॥ ३६ ॥

પછી સાધક પોતાના હૃદયમાં કૃષ્ણપ્રિયા રાધિકાનું ધ્યાન કરે—શ્વેત ચંપકપુષ્પવર્ણા, કરોડ ચંદ્ર સમાન તેજથી દીપ્તિમતી.

Verse 37

शरत्पार्वणचन्द्रास्यां नीलेंदीवरलोचनाम् । सुश्रोणीं सुनितंबां च पक्वबिंबाधरांबराम् ॥ ३७ ॥

તેણું મુખ શરદ્-પર્વની પૂર્ણિમાના ચંદ્ર સમાન, નેત્ર નિલ કમળ સમાન; કમર સુંદર, નિતંબ સુગઠિત, અને હોઠ પક્વ બિંબફળ જેવા રક્તિમ તથા મોહક છે.

Verse 38

मुक्ताकुंदाभदशनां वह्निशुद्धांशुकान्विताम् । रत्नकेयूरवलयहारकुण्डलशोभिताम् ॥ ३८ ॥

તેણાં દાંત મુક્તા અને કુંદકળી જેવા ઉજ્જ્વળ છે; તે અગ્નિશુદ્ધ વસ્ત્રો ધારણ કરે છે અને રત્નમય કેયૂર, વલય, હાર તથા કુંડળોથી શોભિત છે.

Verse 39

गोपीभिः सुप्रियाभिश्च सेवितां श्वेतचामरैः । रासमंडलमध्यस्थां रत्नसिंहासनस्थिताम् ॥ ३९ ॥

પ્રિય ગોપીઓ દ્વારા સેવિત, શ્વેત ચામરો વડે વીંજાત, રાસમંડળના મધ્યમાં સ્થિત અને રત્નજડિત સિંહાસન પર વિરાજમાન (શ્રીકૃષ્ણ)નું ધ્યાન કરવું।

Verse 40

ध्यात्वा पुष्पांजलिं क्षिप्त्वा पूजयेदुपचारकैः । लक्षषट्कं जपेन्मंत्रं तद्दशांशं हुनेत्तिलैः ॥ ४० ॥

ધ્યાન કરીને પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરી, વિધિપૂર્વક ઉપચારોથી પૂજા કરવી. મંત્રનો છ લાખ જપ કરવો અને તેનો દશાંશ તલ સાથે હોમમાં આહુતિ આપવી।

Verse 41

आज्याक्तैर्मातृकापीठे पूजा चावरणैः सह । षट्कोणेषु षडंगानि तद्बाह्येऽष्टदले यजेत् ॥ ४१ ॥

ઘીથી લિપ્ત માતૃકા-પીઠ પર, આવરણો સહિત પૂજા કરવી. ષટ્કોણોમાં ષડંગોની સ્થાપના કરીને યજન કરવું, અને તેની બહાર અષ્ટદળ કમળ પર પણ પૂજા કરવી।

Verse 42

मालावतीं माधवीं च रत्नमालां सुशीलिकाम् । ततः शशिकलां पारिजातां पद्मावतीं तथा ॥ ४२ ॥

માલાવતી, માધવી, રત્નમાળા અને સુશીલિકા; ત્યારબાદ શશિકલા, પારિજાતા તથા પદ્માવતી—આ નામો જણાવાયા।

Verse 43

सुंदरीं च क्रमात्प्राच्यां दिग्विदिक्षु ततो बहिः । इन्द्राद्यान्सायुधानिष्ट्वा विनियोगांस्तु साधयेत् ॥ ४३ ॥

પછી પૂર્વ દિશાથી ક્રમશઃ, અને ત્યારબાદ સર્વ દિશાઓ તથા વિદિશાઓમાં બહાર તરફ, ઇન્દ્ર આદિ દેવતાઓને તેમના આયુધો સહિત પૂજીને, નિર્ધારિત વિનિયોગો સિદ્ધ કરવા।

Verse 44

राधा कृष्णप्रिया रासेश्वरी गोपीगणाधिपा । निर्गुणा कृष्णपूज्या च मूलप्रकृतिरीश्वरी ॥ ४४ ॥

રાધા કૃષ્ણપ્રિયા, રાસની અધિષ્ઠાત્રી અને ગોપીગણની અધિપતિ છે. તે ગુણાતીત છે; કૃષ્ણ પણ તેની પૂજા કરે છે, અને તે મૂળપ્રકૃતિની ઈશ્વરી છે.

Verse 45

सर्वेश्वरी सर्वपूज्या वैराजजननी तथा । पूर्वाद्याशासु रक्षंतु पांतु मां सर्वतः सदा ॥ ४५ ॥

સર્વેશ્વરી, સર્વપૂજ્યા અને વૈરાજજનની દેવી પૂર્વ આદિ સર્વ દિશાઓમાં મારી રક્ષા કરો, અને સદા સર્વ તરફથી મને કાપો-પાળો.

Verse 46

त्वं देवि जगतां माता विष्णुमाया सनातनी । कृष्णमायादिदेवी च कृष्णप्राणाधिके शुभे ॥ ४६ ॥

હે દેવી, તમે જગતોની માતા, વિષ્ણુની સનાતન માયા છો. તમે કૃષ્ણમાયાની આદિદેવી પણ છો; હે શુભે, તમે કૃષ્ણના પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિયા છો.

Verse 47

कष्णभक्तिप्रदे राधे नमस्ते मंगलप्रदे । इति सम्प्रार्थ्य सर्वेशीं स्तुत्वा हृदि विसर्जयेत् ॥ ४७ ॥

હે રાધે, કૃષ્ણભક્તિ આપનારિ, તમને નમસ્કાર—તમે મંગળ આપનારિ છો. આ રીતે સર્વેશ્વરીને હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરી સ્તુતિ કરીને, હૃદયમાં સ્થાપી વિસર્જન કરવું.

Verse 48

एवं यो भजते राधां सर्वाद्यां सर्वमंगलाम् । भुक्त्वेह भोगानखिलान्सोऽन्ते गोलोकमाप्नुयात् ॥ ४८ ॥

આ રીતે જે રાધાને—સર્વાદ્યા, સર્વમંગલા—ભજે છે, તે અહીં સર્વ ભોગ-સમૃદ્ધિ ભોગવી અંતે ગોલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 49

अथ तुभ्यं महालक्ष्म्या विधानं वच्मि नारद । यदाराधनतो भूयात्साधको भुक्तिमुक्तिमान् ॥ ४९ ॥

હવે હે નારદ, હું તને મહાલક્ષ્મીની ઉપાસનાની વિધિ કહું છું; જેમની આરાધનાથી સાધક ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 50

लक्ष्मीमायाकामवाणीपूर्वा कमलवासिनी । ङेंता वह्निप्रियांतोऽयं मंत्रकल्पद्रुमः परः ॥ ५० ॥

લક્ષ્મી, માયા, કામ અને વાણી—આ બીજોથી આરંભ થઈ, ‘કમલવાસિની’ પદયુક્ત, અને ‘ઙેંતા’ તથા ‘વહ્નિપ્રિયા’ પર અંત—આ પરમ ‘મંત્ર-કલ્પદ્રુમ’ કહેવાય છે।

Verse 51

ऋषिर्नारायणश्चास्य छन्दो हि जगती तथा । देवता तु महालक्ष्मीर्द्विद्विवर्णैः षडंगकम् ॥ ५१ ॥

આ મંત્રના ઋષિ નારાયણ છે, છંદ જગતી છે અને દેવતા મહાલક્ષ્મી છે. તેનો ષડંગ-ન્યાસ દ્વિ-દ્વિ વર્ણોથી કરવો જોઈએ।

Verse 52

श्वेतचंपकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां भक्तानुग्रहकातराम् ॥ ५२ ॥

તે શ્વેત ચંપક પુષ્પ સમ વર્ણવાળી, રત્નાભૂષણોથી અલંકૃત; હળવા સ્મિતથી પ્રસન્ન મુખવાળી, અને ભક્તો પર અનુગ્રહ કરવા આતુર હતી।

Verse 53

बिभ्रतीं रत्नमालां च कोटिचंद्रसमप्रभाम् । ध्यात्वा जपेदर्कलक्षं पायसेन दशांशतः ॥ ५३ ॥

રત્નમાળા ધારણ કરનારી, કરોડ ચંદ્ર સમ પ્રભા ધરાવતી દેવીનું ધ્યાન કરીને, અર્ક-મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો; પછી પાયસથી દશાંશ હોમ કરવો।

Verse 54

जुहुयादेधिते वह्नौ श्रीदृकाष्टैः समर्चयेत् । नवशक्तियुते पीठे ह्यंगैरावरणैः सह ॥ ५४ ॥

સુપ્રજ્વલિત પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરી, પછી ‘શ્રીદૃક’ અષ્ટક વડે વિધિપૂર્વક દેવનું પૂજન કરવું. નવશક્તિયુક્ત પીઠ પર અંગમંત્રો અને આવરણો સહિત આરાધના કરવી॥

Verse 55

विभूतिरुन्नतिः कांतिः सृष्टिः कीर्तिश्च सन्नतिः । व्याष्टिरुत्कृष्टिर्ऋद्धिश्च संप्रोक्ता नव शक्तयः ॥ ५५ ॥

વિભૂતિ, ઉન્નતિ, કાંતિ, સૃષ્ટિ, કીર્તિ, સન્નતિ, વ્યાષ્ટિ, ઉત્કૃષ્ટિ અને ઋદ્ધિ—આ નવ શક્તિઓ તરીકે પ્રોક્ત છે॥

Verse 56

अत्रावाह्य च मूलेन मूर्तिं संकल्प्य साधकः । षट् कोणेषु षडंगानि दक्षिणे तु गजाननम् ॥ ५६ ॥

અહીં મૂળમંત્રથી આવાહન કરી સાધકે મનમાં દિવ્ય મૂર્તિનો સંકલ્પ કરવો. ષટ્કોણોમાં ષડંગ-ન્યાસ કરવો અને દક્ષિણ તરફ ગજાનન (ગણેશ) સ્થાપવો॥

Verse 57

वामे कुसुमधन्वानं वसुपत्रे ततो यजेत् । उमां श्रीं भारतीं दुर्गां धरणीं वेदमातरम् ॥ ५७ ॥

ડાબી બાજુ વસુપત્ર પર કુસુમધન્વા (કામદેવ) સ્થાપી પૂજન કરવું. ત્યારબાદ ઉમા, શ્રી (લક્ષ્મી), ભારતી (સરಸ್ವતી), દુર્ગા, ધરણી અને વેદમાતાનું પૂજન કરવું॥

Verse 58

देवीमुषां च पूर्वादौ दिग्विदिक्षु क्रमेण हि । जह्नुसूर्यसुते पूज्ये पादप्रक्षालनोद्यते ॥ ५८ ॥

પૂર્વથી આરંભ કરીને દિશા અને વિદિશામાં ક્રમે દેવી ઉષા વગેરેનું પૂજન કરવું. તેમજ પૂજ્ય જહ્નુ અને સૂર્યસુતા વગેરે માટે પાદપ્રક્ષાલન કરવું॥

Verse 59

शंखपद्मनिधी पूज्यौ पार्श्वयोर्घृतचामरौ । धृतातपत्रं वरुणं पूजयेत्पश्चिमे ततः ॥ ५९ ॥

બન્ને બાજુએ ઘીથી લિપ્ત ચામર ધારણ કરનાર શંખ અને પદ્મ—આ બે નિધિદેવતાઓની પૂજા કરવી; ત્યારબાદ પશ્ચિમ તરફ રાજછત્ર ધારણ કરનાર વરુણદેવનું પૂજન કરવું।

Verse 60

संपूज्य राशीन्परितो यथास्थानं नवग्रहान् । चतुर्दन्तैरावतादीन् दिग्विदिक्षु ततोऽर्चयेत् ॥ ६० ॥

ચારેય તરફ રાશિઓનું તથા યથાસ્થાને નવગ્રહોનું વિધિવત્ પૂજન કરીને, ત્યારબાદ દિશા અને વિદિશામાં ચતુર્દંત ઐરાવત આદિ ગજોની અર્ચના કરવી।

Verse 61

तद्बहिर्लोकपालांश्च तदस्त्राणि च तद्बहिः । दूर्वाभिराज्यसिक्ताभिर्जुहुयादायुषे नरः ॥ ६१ ॥

તે (અંતરંગ વિધિ)ની બહાર લોકપાલોનું અને તેની પણ બહાર દિવ્યાસ્ત્ર-મંત્રોનું આવાહન કરીને, ઘીથી ભીંજવેલી દુર્વા વડે આયુષ્ય માટે હવન કરવો।

Verse 62

गुडूचीमाज्यसंसिक्तां जुहुयात्सप्तवासरम् । अषअटोत्तरसहस्रं यः स जीवेच्छरदां शतम् ॥ ६२ ॥

જે સાત દિવસ સુધી ઘીથી લિપ્ત ગુડૂચીની અગ્નિમાં આહુતિ આપે અને અષ્ટોત્તર સહસ્ર (૮૦૦૮) આહુતિ પૂર્ણ કરે, તે શત શરદો (પૂર્ણ શતાયુ) જીવે—એવું કહેવાયું છે।

Verse 63

हुत्वा तिलान्घृताभ्यक्तान्दीर्घमायुष्यमाप्नुयात् । आरभ्यार्कदिनं मंत्री दशाहं घृतसंप्लुतः ॥ ६३ ॥

ઘીથી અભ્યક્ત તલની આહુતિ આપવાથી દીર્ઘાયુ પ્રાપ્ત થાય છે. રવિવારથી આરંભ કરીને મંત્રજપ કરનાર દસ દિવસ ઘી-આહારથી પોષિત રહે।

Verse 64

जुहुयादर्कसमिधः शरीरारोग्यसिद्धये । शालिभिर्जुह्वतो नित्यमष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ ६४ ॥

શરીર આરોગ્યસિદ્ધિ માટે અર્કની સમિધાઓથી અગ્નિમાં આહુતિ આપવી. અને જે શાલી ચોખાથી હોમ કરે તે નિત્ય એક હજાર આઠ આહુતિઓ આપે.

Verse 65

अचिरादेव महती लक्ष्मी संजायते ध्रुवम् । उषाजा जीनालिकेररजोभिर्गृतमिश्रितैः ॥ ६५ ॥

નિશ્ચયે અચિર સમયમાં મહાન લક્ષ્મી પ્રગટ થાય છે. પ્રાતઃકાળે જીનાલિકેરના રજને ઘીમાં મિશ્ર કરી (લેપ/પ્રયોગ) કરવો.

Verse 66

हुनेदष्टोत्तरशतं पायसाशी तु नित्यशः । मण्डलाज्जायते सोऽपि कुबेर इव मानवः ॥ ६६ ॥

નિત્ય એકસો આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરી અને પાયસનો આહાર કરવો. તે મંડલમાંથી તે મનુષ્ય પણ કુબેર સમાન સમૃદ્ધ બની જન્મે છે.

Verse 67

हविषा गुडमिश्रेण होमतो ह्यन्नवान्भवेत् । जपापुष्पाणि जुहुयादष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ ६७ ॥

ગોળ મિશ્રિત હવિથી હોમ કરવાથી અન્નસમૃદ્ધિ થાય છે. જપા (હિબિસ્કસ)નાં પુષ્પો પણ એક હજાર આઠ સંખ્યામાં આહુતિરૂપે અર્પણ કરવાં.

Verse 68

तांबूलरससंमिश्रं तद्भस्मतिलकं चरेत् । चतुर्णामपि वर्णानां मोहनाय द्विजोत्तमः ॥ ६८ ॥

તાંબૂલના રસ સાથે મિશ્ર કરી તે ભસ્મનું તિલક કરવું. શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ચારેય વર્ણના લોકોને મોહન/આકર્ષણ માટે આમ કરે.

Verse 69

एवं यो भजते लक्ष्मीं साधकेंद्रो मुनीश्वर । सम्पदस्तस्य जायंते महालक्ष्मीः प्रसीदति ॥ ६९ ॥

હે મુનીશ્વર! જે સાધકોમાં શ્રેષ્ઠ આ રીતે લક્ષ્મીદેવીનું ભજન કરે છે, તેના માટે સંપત્તિઓ ઉત્પન્ન થાય છે; મહાલક્ષ્મી તેના પર પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 70

देहांते वैष्णवं धाम लभते नात्र संशयः । या तु दुर्गा द्विजश्रेष्ठ शिवलोकं गता सती ॥ ७० ॥

દેહાંત સમયે તે વૈષ્ણવ ધામ પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં શંકા નથી. પરંતુ જે દુર્ગા રૂપે પૂજિતા છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તે સતી શિવલોકમાં ગઈ છે.

Verse 71

सा शिवाज्ञामनुप्राप्य दिव्यलोकं विनिर्ममे । देवीलोकेति विख्यातं सर्वलोकविलक्षणम् ॥ ७१ ॥

તેણે શિવની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને એક દિવ્ય લોક રચ્યો; તે ‘દેવી-લોક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને સર્વ લોકોથી વિલક્ષણ છે.

Verse 72

तत्र स्थिता जगन्माता तपोनियममास्थिता । विविधान् स्वावतारान्हि त्रिकाले कुरुतेऽनिशम् ॥ ७२ ॥

ત્યાં સ્થિત જગન્માતા તપ અને નિયમમાં સ્થિર રહી, ત્રિકાળે અવિરત પોતાના વિવિધ અવતારો પ્રગટ કરે છે.

Verse 73

मायाधिका ह्लादिनीयुक् चन्द्राढ्या सर्गिणी पुनः । प्रतिष्ठा स्मृतिसंयुक्ता क्षुधया सहिता पुनः ॥ ७३ ॥

તે માયા-પ્રધાન છે, હ્લાદિની શક્તિથી યુક્ત છે, ચંદ્રગુણથી સમૃદ્ધ છે અને સૃષ્ટિ કરનારી પણ છે. તે ‘પ્રતિષ્ઠા’ રૂપે સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલી છે અને ફરી ક્ષુધા સાથે પણ સંકળાયેલી છે.

Verse 74

ज्ञानामृता वह्निजायांतस्ताराद्यो मनुर्मतः । ऋषिः स्याद्वामदेवोऽस्य छंदो गायत्रमीरितम् ॥ ७४ ॥

આ મંત્રના મંત્રનામ ‘જ્ઞાનામૃતા’ અને ‘વહ્નિજાયાંત’ માનવામાં આવ્યા છે, તથા ‘તારાદ્ય’ તેની મનુ (મંત્ર-સંજ્ઞા) તરીકે ગણાય છે. તેના ઋષિ વામદેવ અને છંદ ગાયત્રી જાહેર છે॥

Verse 75

देवता जगतामादिर्दुर्गा दुर्गतिनाशिनी । ताराद्येकैकवर्णेन हृदयादित्रयं मतम् ॥ ७५ ॥

દેવતા તરીકે જગતની આદિ-મૂળરૂપા, દુર્ગતિનાશિની દુર્ગા દેવી માનવામાં આવી છે. ‘તારા’થી શરૂ કરીને એક-એક વર્ણથી રચાયેલ ‘હૃદય’ આદિ ત્રય એમ કહેલું છે॥

Verse 76

त्रिभिर्वर्मेक्षण द्वाभ्यां सर्वैरस्त्रमुदीरितम् । महामरकतप्रख्यां सहस्रभुजमंडिताम् ॥ ७६ ॥

ત્રણ મંત્રોથી વર્મ (કવચ)નું આહ્વાન થાય છે; બે મંત્રોથી શસ્ત્ર ઉચ્ચારાય છે; અને સર્વ મંત્રો સાથે ‘અસ્ત્ર’ જાહેર થાય છે—મહા મરકત સમી તેજસ્વી, સહસ્ર ભુજાઓથી શોભિત॥

Verse 77

नानाशस्त्राणि दधतीं त्रिनेत्रां शशिशेखराम् । कंकणांगदहाराढ्यां क्वणन्नूपुरकान्विताम् ॥ ७७ ॥

તે નાનાપ્રકારના શસ્ત્રો ધારણ કરતી, ત્રિનેત્રા અને શશિશેખરા હતી. કંકણ, અંગદ અને હારથી સમૃદ્ધ, તથા ચાલતાં ઝણઝણતા નૂપુરોથી યુક્ત હતી॥

Verse 78

किरीटकुंडलधरां दुर्गां देवीं विचिंतयेत् ॥ ७८ ॥

કિરીટ અને કુંડળ ધારણ કરનારી દુર્ગા દેવીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ॥

Verse 79

वसुलक्षं जपेन्मंत्रं तिलैः समधुरैर्हुनेत । पयोंऽधसा वा सहस्रं नवपद्मात्मके यजेत् ॥ ७९ ॥

આઠ લાખ વાર મંત્રજપ કરવો અને મધુર મિશ્રિત તલથી હોમ કરવો. અથવા દૂધ અને દહીં સાથે હજાર આહુતિ અર્પી નવ-પદ્મ રચનાવાળા વિધાનમાં પૂજન કરવું।

Verse 80

प्रभा माया जया सूक्ष्मा विशुद्धानं दिनी पुनः । सुप्रभा विजया सर्वसिद्धिदा पीठशक्तयः ॥ ८० ॥

પ્રભા, માયા, જયા, સૂક્ષ્મા, વિશુદ્ધાનંદિની; તેમજ ફરી સુપ્રભા, વિજયા અને સર્વસિદ્ધિદા—આ પીઠોની અધિષ્ઠાત્રી શક્તિઓ છે।

Verse 81

अद्भिर्ह्रस्वत्रयक्लीबरहितैः पूजयेदिमाः । प्रणवो वज्रनखदंष्ट्रायुधाय महापदात् ॥ ८१ ॥

ત્રણ હ્રસ્વ સ્વરો અને નપુંસક ધ્વનિ રહિત જળથી આનું પૂજન કરવું. મહાપદમાંથી પ્રકટ વજ્ર, નખ અને દંષ્ટ્રા આયુધધારી દેવ માટે પ્રણવ ‘ઓં’ નો વિનિયોગ કરવો।

Verse 82

सिंहाय वर्मास्त्रं हृञ्च प्रोक्तः सिंहमनुर्मुने । दद्यादासनमेतेन मूर्तिं मूलेन कल्पयेत् ॥ ८२ ॥

હે મુનિ, સિંહરૂપ માટે ‘હૃં’ બીજને કવચ તથા અસ્ત્ર-મંત્ર કહેવાયું છે। એ દ્વારા આસન અર્પણ કરવું અને મૂળ-મંત્રથી મૂર્તિની વિધિવત સ્થાપના તથા વિન્યાસ કરવો।

Verse 83

अङ्गावृर्त्तिं पुराभ्यार्च्य शक्तीः पत्रेषु पूजयेत् । जया च विजया कीर्तिः प्रीतिः पश्चात्प्रभा पुनः ॥ ८३ ॥

પ્રથમ અઙ્ગાવૃત્તિ (અંગ-રક્ષા)નું અર્ચન કરીને, પછી પત્રો પર શક્તિઓનું પૂજન કરવું—જયા, વિજયા, કીર્તિ, પ્રીતિ; અને અંતે ફરી પ્રભા।

Verse 84

श्रद्धा मेधा श्रुतिश्चैवस्वनामाद्यक्षरादिकाः । पत्राग्रेष्वर्चयेदष्टावायुधानि यथाक्रमात् ॥ ८४ ॥

શ્રદ્ધા, મેધા અને શ્રુતિ સાથે—પોતાના નામના પ્રથમ અક્ષરથી આરંભ કરીને—પાનના અગ્રભાગે ક્રમશઃ ભગવાનના આઠ દિવ્ય આયુધોની પૂજા કરવી।

Verse 85

शंखचक्रगदाखङ्गपाशांकुशशरान्धनुः । लोकेश्वरांस्ततो बाह्ये तेषामस्त्राण्यनंतरम् ॥ ८५ ॥

શંખ, ચક્ર, ગદા, ખડ્ગ, પાશ, અંકુશ, શર અને ધનુષ—પછી બાહ્ય ભાગમાં લોકપાલોને સ્થાપિત કરવો; અને તરત જ તેમના આયુધોને પણ ક્રમથી ગોઠવવા।

Verse 86

इत्थं जपादिभिर्मंत्री मंत्रे सिद्धे विधानवित् । कुर्यात्प्रयोगानमुना यथा स्वस्वमनीषितान् ॥ ८६ ॥

આ રીતે જપ વગેરે સાધનાઓથી મંત્ર સિદ્ધ થયા પછી, વિધિ જાણનાર મંત્રસાધક પોતાના-પોતાના ઇચ્છિત હેતુ અનુસાર તે મંત્રનો પ્રયોગ કરવો।

Verse 87

प्रतिष्ठाप्य विधानेन कलशान्नवशोभनान् । रत्नहेमादिसंयुक्तान्घटेषु नवसु स्थितान् ॥ ८७ ॥

વિધિ અનુસાર નવ શોભન કલશો પ્રતિષ્ઠિત કરવા—રત્ન, સોનું વગેરે સાથે અલંકૃત—અને નવ ઘટોમાં સ્થિત।

Verse 88

मध्यस्थे पूजयेद्देवीमितरेषु जयादिकाः । संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैरभिषिंचेन्नराधिपम् ॥ ८८ ॥

મધ્યસ્થાને દેવીની પૂજા કરવી; અન્ય સ્થાનોમાં જયાદિની. ગંધ, પુષ્પ વગેરે વડે સમ્યક પૂજન કરીને, ત્યારબાદ રાજાનો અભિષેક કરવો।

Verse 89

राजा विजयते शत्रून्योऽधिको विजयश्रियम् । प्राप्नोत्रोगो दीर्घायुः सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ ८९ ॥

એવો રાજા શત્રુઓને જીતીને અતિઉત્તમ વિજયશ્રી પ્રાપ્ત કરે છે; તે નિરોગી, દીર્ઘાયુ અને સર્વ વ્યાધિઓથી રહિત બને છે.

Verse 90

वन्ध्याभिषिक्ता विधिनालभते तनयं वरम् । मन्त्रेणानेन संजप्तमाज्यं क्षुद्रग्रहापहम् ॥ ९० ॥

વિધિ પ્રમાણે અભિષેક કરાયેલી વંધ્યા સ્ત્રી ઉત્તમ પુત્ર પ્રાપ્ત કરે છે. આ મંત્રથી યોગ્ય રીતે જપાયેલું ઘી ક્ષુદ્ર-ગ્રહજન્ય પીડા દૂર કરે છે.

Verse 91

गर्भिणीनां विशेषेण जप्तं भस्मादिकं तथा । जृंभश्वासे तु कृष्णस्य प्रविष्टेराधिकामुखम् ॥ ९१ ॥

ગર્ભવતીઓ માટે ખાસ કરીને મંત્રજપથી પવિત્ર કરેલું ભસ્મ વગેરે ઉપયોગમાં લેવું. અને જંભાઈ કે શ્વાસ સમયે મુખના દ્વાર તરફ ધ્યાન રાખવું, કારણ કે તે સમયે કૃષ્ણનો પ્રવેશ વિશેષ માનવામાં આવે છે.

Verse 92

या तु देवी समुद्भूता वीणापुस्तकधारिणी । तस्या विधानं विप्रेंद्र श्रृणु लोकोपकारकम् ॥ ९२ ॥

વીણા અને પુસ્તક ધારણ કરીને પ્રગટ થયેલી તે દેવી વિષે—હે વિપ્રેન્દ્ર! લોકહિતકારી એવી તેની પૂજા-વિધિ સાંભળો.

Verse 93

प्रणवो वाग्भवं माया श्रीः कामः शक्तिरीरिता । सरस्वती चतुर्थ्यंता स्वाहांतो द्वादशाक्षरः ॥ ९३ ॥

પ્રણવ ‘ૐ’, વાગ્ભવ, માયા, શ્રી, કામ અને ‘શક્તિ’ એમ કહેવાય છે; પછી ચતુર્થીમાં ‘સરಸ್ವત્યૈ’ ઉમેરીને અંતે ‘સ્વાહા’—આ દ્વાદશાક્ષર મંત્ર બને છે.

Verse 94

मनुर्नारायण ऋषिर्विराट् छन्दः समीरितम् । महासरस्वती चास्य देवता परिकीर्तिता ॥ ९४ ॥

આ મંત્રના ઋષિ મનુ-નારાયણ કહેવાયા છે, છંદ વિરાટ્ જણાવાયું છે, અને તેની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા મહા-સરಸ್ವતી તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 95

वाग्भवेन षडंगानि कृत्वा वर्णान्न्यसेद् बुधः । ब्रह्मरंध्रे न्यसेत्तारं लज्जां भ्रूमध्यगां न्यसेत् ॥ ९५ ॥

વાગ્ભવ બીજથી ષડંગ-ન્યાસ કરીને બુદ્ધિમાન સાધકે અક્ષરોનો દેહ પર ન્યાસ કરવો. બ્રહ્મરંધ્રમાં ‘તારા’ સ્થાપવી અને ભ્રૂમધ્યમાં ‘લજ્જા’નો ન્યાસ કરવો।

Verse 96

मुखनासादिकर्णेषु गुदेषु श्रीमुखार्णकान् । ततो वाग्देवतां ध्यायेद्वीणापुस्तकधारिणीम् ॥ ९६ ॥

મુખ, નાસિકા, કાન અને ગુદપ્રદેશમાં ‘શ્રી’થી આરંભ થતા શુભ બીજાક્ષરોનો ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ વીણા અને પુસ્તક ધારણ કરનારી વાગ્દેવતાનું ધ્યાન કરવું।

Verse 97

कर्पूरकुंदधवलां पूर्णचंद्रोज्ज्वलाननाम् । हंसाधिरूढां भालेंदुदिव्यालंकारशोभिताम् ॥ ९७ ॥

કપૂર અને કુંદ સમી ધવળ, પૂર્ણચંદ્ર સમું ઉજ્જ્વલ મુખ ધરાવતી; હંસ પર આરૂઢ, અને લલાટે દિવ્ય ચંદ્રચિહ્નના અલંકારથી શોભિત—એનું ધ્યાન કરવું।

Verse 98

जपेद्द्वादशलक्षाणि तत्सहस्रं सितांबुजैः । नागचंपकपुष्पैर्वा जुहुयात्साधकोत्तमः ॥ ९८ ॥

શ્રેષ્ઠ સાધકે બાર લાખ જપ કરવો; ત્યારબાદ શ્વેત કમળોથી—અથવા નાગચંપકના પુષ્પોથી—હજાર આહુતિઓ અર્પણ કરવી।

Verse 99

मातृकोक्ते यजेत्पीठे वक्ष्यमाणक्रमेण ताम् । वर्णाब्जेनासनं दद्यान्मूर्तिं मूलेन कल्पयेत् ॥ ९९ ॥

માતૃકા-પદ્ધતિમાં કહેલા પીઠ પર, આગળ જણાવાનારા ક્રમ મુજબ તે દેવીની પૂજા કરવી. વર્ણ-કમળથી આસન અર્પણ કરી, મૂળમંત્રથી દેવીમૂર્તિની સ્થાપના/ભાવના કરવી.

Verse 100

देव्या दक्षिणतः पूज्या संस्कृता वाङ्मयी शुभा । प्राकृता वामतः पूज्या वाङ्मयीसर्वसिद्धिदा ॥ १०० ॥

દેવીના જમણા તરફ સંસ્કૃત-સ્વરૂપિણી શુભ વાઙ્મયીની પૂજા કરવી; ડાબા તરફ પ્રાકૃત-સ્વરૂપિણી વાઙ્મયીની પૂજા કરવી—જે સર્વ સિદ્ધિ આપનારી છે।

Verse 101

पूर्वमंगानि षट्कोणे प्रज्ञाद्याः प्रयजेद्बहिः । प्रज्ञा मेधा श्रुतिः शक्तिः स्मृतिर्वागीश्वरी मतिः ॥ १०१ ॥

ષટ્કોણમાં પહેલાં અંગો (ઉપાંગો)ની પૂજા કરવી; અને તેની બહાર પ્રજ્ઞા આદિ દેવીઓની પૂજા કરવી—પ્રજ્ઞા, મેધા, શ્રુતિ, શક્તિ, સ્મૃતિ, વાગીશ્વરી અને મતિ।

Verse 102

स्वस्तिश्चेति समाख्याता ब्रह्माद्यास्तदनंतरम् । लोकेशानर्चयेद्भूयस्तदस्त्राणि च तद्बहिः ॥ १०२ ॥

આને ‘સ્વસ્તિ’ કહેવાય છે; ત્યારબાદ બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓની પૂજા કરવી. પછી લોકપાલોનું અર્ચન કરવું અને તેની બહાર તે દેવતા/વિધિના અસ્ત્રો (મંત્રાસ્ત્રો)ની પણ પૂજા કરવી.

Verse 103

एवं संपूज्य वाग्देवीं साक्षाद्वाग्वल्लभो भवेत् । ब्रह्मचर्यरतः शुद्धः शुद्धदंतनखा दिकः ॥ १०३ ॥

આ રીતે વાગ્દેવીની સમ્યક પૂજા કરવાથી સાધક જાણે સాక్షાત્ વાણીનો પ્રિય બની જાય છે. બ્રહ્મચર્યમાં રત, શુદ્ધ અને દાંત-નખ વગેરે સ્વચ્છ રાખનાર હોવો જોઈએ।

Verse 104

संस्मरन् सर्ववनिताः सततं देवताधिया । कवित्वं लभते धीमान् मासैर्द्वादशभिर्ध्रुवम् ॥ १०४ ॥

દેવતાભાવથી સર્વ દિવ્ય સ્ત્રી-શક્તિઓનું સતત સ્મરણ કરનાર બુદ્ધિમાન પુરુષ બાર માસમાં નિશ્ચયે કાવ્ય-સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 105

पीत्वा तन्मंत्रितं तोयं सहस्रं प्रत्यहं मुने । महाकविर्भवेन्मंत्री वत्सरेण न संशयः ॥ १०५ ॥

હે મુને! તે મંત્રથી અભિમંત્રિત જળને પ્રતિદિન સહસ્ર માત્રા પીવાથી સાધક એક વર્ષમાં નિઃસંદેહ મહાકવિ અને મંત્રનિપુણ બને છે।

Verse 106

उरोमात्रोदके स्थित्वा ध्यायन्मार्तंडमंडले । स्थितां देवीं प्रतिदिनं त्रिसहस्रं जपेन्मनुम् ॥ १०६ ॥

છાતી સુધી પાણીમાં ઊભા રહી માર્તાંડના સૌરમંડળનું ધ્યાન કરી, તેમાં સ્થિત દેવીની આરાધના કરીને પ્રતિદિન મંત્રનો ત્રણ હજાર જપ કરવો જોઈએ।

Verse 107

लभते मंडलात्सिद्धिं वाचामप्रतिमां भुवि । पालाशबिल्वकुसुमैर्जुहुयान्मधुरोक्षितैः ॥ १०७ ॥

મંડલવિધિથી સાધક સિદ્ધિ તથા પૃથ્વી પર વાણીની અપ્રતિમ શક્તિ મેળવે છે. મધુથી સિંચિત પલાશ અને બિલ્વના પુષ્પોથી હોમ કરવો જોઈએ।

Verse 108

समिद्भिर्वा तदुत्थाभिर्यशः प्राप्नोति वाक्पतेः । राजवृक्षसमुद्भूतैः प्रसूनैर्मधुराप्लुतैः ॥ १०८ ॥

તેથી ઉત્પન્ન સમિધાઓ અથવા તેમના ઉત્પાદનો વડે હોમ કરવાથી સાધક વાક્પતિ (વાણીના સ્વામી)નું યશ અને અનુગ્રહ મેળવે છે. રાજવૃક્ષથી ઉત્પન્ન મધુરરસમાં ભીંજાયેલા પુષ્પ અર્પણ કરવાથી પણ કીર્તિ વધે છે।

Verse 109

सत्समिद्भिश्च जुहुयात्कवित्वमतुलं लभेत् । अथ प्रवक्ष्ये विप्रेंद्र सावित्रीं ब्रह्मणः प्रियाम् ॥ १०९ ॥

શુદ્ધ અને યોગ્ય સમિધાઓથી આહુતિ અર્પણ કરવાથી અતુલ કાવ્યપ્રતિભા પ્રાપ્ત થાય છે. હે વિપ્રેન્દ્ર, હવે હું બ્રહ્માને પ્રિય એવી સાવિત્રીનું વર્ણન કરું છું.

Verse 110

यां समाराध्य ससृजे ब्रह्मा लोकांश्चराचरान् । लक्ष्मी माया कामपूर्वा सावित्री ङेसमन्विता ॥ ११० ॥

જેણીની સમ્યક આરાધના કરીને બ્રહ્માએ ચર અને અચર લોકોની સૃષ્ટિ કરી. તે જ લક્ષ્મી, માયા, કામથી પૂર્વ રહેલી શક્તિ અને મંત્રબીજ-સમન્વિતા સાવિત્રી છે.

Verse 111

स्वाहांतो मनुराख्यातः सावित्र्या वसुवर्णवान् । ऋषिर्ब्रह्मास्य गायत्री छंदः प्रोक्तं च देवता ॥ १११ ॥

‘સ્વાહા’થી અંત થતો મંત્ર કહેવાયો છે; સાવિત્રી વસુઓ સમાન તેજસ્વી છે. તેના ઋષિ બ્રહ્મા, છંદ ગાયત્રી અને અધિદેવતા સાવિત્રી માનવામાં આવી છે.

Verse 112

सावित्री सर्वदेवानां सावित्री परिकीर्तिता । हृदंतिकैर्ब्रह्म विष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवैः ॥ ११२ ॥

સાવિત્રીને સર્વ દેવતાઓનું સારસ્વરૂપ કહીને કીર્તિત કરવામાં આવી છે. હૃદયના અંતરમાં નિવાસ કરનાર બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઈશ્વર અને સદાશિવ પણ સાવિત્રીની સ્તુતિ કરે છે.

Verse 113

सर्वात्मना च ङेयुक्तैरंगानां कल्पनं मतम् । तप्तकांचनवर्णाभां ज्वलंतीं ब्रह्मतेजसा ॥ ११३ ॥

એવું માનવામાં આવે છે કે જ્ઞેય વિદ્યાઓમાં સમ્યક્ પ્રશિક્ષિત લોકોએ સર્વાત્મના વેદાંગોની યોગ્ય રચના કરવી—જેથી તે તપ્ત સોનાના વર્ણ જેવી બની બ્રહ્મતેજથી જ્વલંત દેખાય.

Verse 114

ग्रीष्ममध्याह्नमार्तंडसहस्रसमविग्रहाम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां रत्नभूषणभूषिताम् ॥ ११४ ॥

તેણું સ્વરૂપ ગ્રીષ્મના મધ્યાહ્નના સહસ્ર સૂર્યો સમાન તેજસ્વી હતું; મુખ પર મંદ સ્મિતসহ પ્રસન્નતા હતી અને તે રત્નમય ભૂષણોથી વિભૂષિત હતી।

Verse 115

बह्निशुद्धांशुकाधानां भक्तानुग्रहकातराम् । सुखदां मुक्तिदां चैव सर्वसंपत्प्रदां शिवाम् ॥ ११५ ॥

અગ્નિથી શુદ્ધ કરેલા વસ્ત્ર અર્પણ કરીને જેમની પૂજા થાય છે, જે ભક્તો પર કૃપા કરવા સદા આતુર છે—તે સુખદાયિની, મુક્તિદાયિની, સર્વ સંપત્તિ આપનારી, શુભા (શિવા) છે।

Verse 116

वेदबीजस्वरूपां च ध्यायेद्वेदप्रसूं सतीम् । ध्यात्वैवं मण्डले विद्वान् त्रिकोणोज्ज्वलकर्णिके ॥ ११६ ॥

વિદ્વાન સાધકે વેદબીજસ્વરૂપા, વેદોને પ્રસવ કરનારી સતી દિવ્ય માતાનું ધ્યાન કરવું. આમ ધ્યાન કરીને મંડલમાં ત્રિકોણરૂપે ઉજ્જ્વલ કર્ણિકામાં તેણીને ભાવવી.

Verse 117

सौरे पीठे यजेद्देवीं दीप्तादिनवशक्तिभिः । मूलमंत्रेण क्लृप्तायां मूर्तौ देवीं प्रपूजयेत् ॥ ११७ ॥

સૌર પીઠ પર દીપ્તા આદિ નવ શક્તિઓ સહિત દેવીનું યજન કરવું; અને મૂળમંત્રથી વિધિપૂર્વક સ્થાપિત મૂર્તિમાં દેવીની સમ્યક્ પ્રપૂજા કરવી।

Verse 118

कोणेषु त्रिषु संपूज्या ब्राहृयाद्याः शक्तयो बहिः । आदित्याद्यास्ततः पूज्या उषादिसहिताः क्रमात् ॥ ११८ ॥

ત્રણ કોણોમાં બહારની બાજુ બ્રાહ્મી આદિ શક્તિઓની સંપૂજા કરવી. ત્યારબાદ ક્રમશઃ ઉષા આદિ સહિત આદિત્ય આદિ દેવતાઓની પૂજા કરવી।

Verse 119

ततः षडंगान्यभ्यर्च्य केसरेषु यथाविधि । प्रह्लादिनीं प्रभां पश्चान्नित्यां विश्वंभरां पुनः ॥ ११९ ॥

ત્યારબાદ કમળના કેસરો પર વિધિ મુજબ ષડંગોનું અર્ચન કરીને, પછી પ્રહ્લાદિની અને પ્રભા, તથા ફરી નિત્યા અને વિશ્વંભરા દેવીનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવું।

Verse 120

विलासिनीप्रभावत्यौ जयां शांतां यजेत्पुनः । कांतिं दुर्गासरस्वत्यौ विद्यारूपां ततः परम् ॥ १२० ॥

ફરી વિલાસિની અને પ્રભાવતી, તેમજ જયા અને શાંતા નું પૂજન કરવું। ત્યારબાદ કાંતિ, દુર્ગા અને સરસ્વતી, અને એથી પણ પર વિદ્યારૂપા દેવીનું અર્ચન કરવું।

Verse 121

विशालसंज्ञितामीशां व्यापिनीं विमलां यजेत् । तमोपहारिणीं सूक्ष्मां विश्वयोनिं जयावहाम् ॥ १२१ ॥

‘વિશાલા’ નામે પ્રસિદ્ધ ઈશ્વરીને—સર્વવ્યાપિની, વિમલા, સૂક્ષ્મા, તમો હરણારી, વિશ્વયોનિ અને જયદાયિની—ભક્તિપૂર્વક પૂજવી।

Verse 122

पद्नालयां परां शोभां ब्रह्मरूपां ततोऽर्चयेत् । ब्राह्ययाद्याः शारणा बाह्ये पूजयेत्प्रोक्तलक्षणाः ॥ १२२ ॥

ત્યારબાદ પદ્માલયા—પરમ શોભાયુક્ત, બ્રહ્મરૂપા—દેવીનું અર્ચન કરવું। અને મુખ્ય પવિત્ર ક્ષેત્રની બહાર, બ્રાહ્યયા આદિ શારણા દેવીઓનું પૂર્વોક્ત લક્ષણ મુજબ વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું।

Verse 123

ततोऽभ्यर्च्येद् ग्रहान्बाह्ये शक्राद्यानयुधैः सह । इत्थमावरणैर्देवीः दशभिः परिपूजयेत् ॥ १२३ ॥

પછી બાહ્ય આવરણમાં ગ્રહદેવતાઓનું, તેમજ શક્ર (ઇન્દ્ર) આદિ દેવતાઓનું તેમના આયુધો સહિત પૂજન કરવું। આ રીતે દસ આવરણો દ્વારા દેવીઓની સંપૂર્ણ પૂજા કરવી।

Verse 124

अष्टलक्षं जपेन्मंत्रं तत्सहस्रं हुनेत्तिलैः । सर्वपापुविनिर्मुक्तो दीर्घमायुः स विंदति ॥ १२४ ॥

અષ્ટલક્ષ વાર મંત્રજપ કરવો, પછી તલથી સહસ્ર આહુતિઓ હોમમાં અર્પણ કરવી. તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ દીર્ઘ આયુષ્ય પામે છે।

Verse 125

अरुणाब्जैस्त्रिमध्वक्तैर्जुहुयादयुतं ततः । महालक्ष्मीर्भवेत्तस्य षण्मासान्नात्र संशयः ॥ १२५ ॥

પછી ત્રિમધુથી લેપિત લાલ કમળોથી દસ હજાર આહુતિઓ અર્પણ કરવી. છ માસમાં તેના માટે મહાલક્ષ્મી નિશ્ચિત પ્રગટ થાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 126

ब्रह्मवृक्षप्रसूनैस्तु जुहुयाद्बाह्यतेजसे । बहुना किमिहोक्तेन यथावत्साधिता सती ॥ १२६ ॥

પછી બ્રહ્મવૃક્ષના પુષ્પોથી બાહ્ય અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરવી. અહીં વધુ શું કહેવું? આ રીતે વિધિ યથાવત્ સિદ્ધ થાય છે।

Verse 127

साधकानामियं विद्या भवेत्कामदुधा मुने । अथ ते संप्रवक्ष्यामि रहस्यं परमाद्भुतम् ॥ १२७ ॥

હે મુને, સાધકો માટે આ વિદ્યા કામધેનુ સમાન ઇચ્છાફળ આપનારી બને છે. હવે હું તને પરમ અદ્ભુત રહસ્ય સંપૂર્ણ રીતે કહું છું।

Verse 128

सावित्रीपंजरं नाम सर्वरक्षाकरं नृणाम् । व्योमकेशार्लकासक्तां सुकिरीटविराजिताम् ॥ १२८ ॥

આને ‘સાવિત્રી-પંજર’ કહે છે; તે મનુષ્યોને સર્વ પ્રકારની રક્ષા આપનાર કવચ છે—આકાશ સમા કેશવાળી, અલંકારસમૂહથી સુશોભિત અને સુંદર કિરીટથી દીપ્ત સાવિત્રી।

Verse 129

मेघभ्रुकुटिलाक्रांतां विधिविष्णुशिवाननाम् । गुरुभार्गवकर्णांतां सोमसूर्याग्निलोचनाम् ॥ १२९ ॥

હું તે દિવ્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન કરું છું—જેની ભ્રૂઓ મેઘ જેવી વક્ર રેખાઓથી આચ્છાદિત છે; જેનું મુખ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ સમાન પૂજ્ય છે; જેના કાન ગુરુ અને ભાર్గવ (શુક્ર)થી અલંકૃત છે; અને જેના નેત્ર ચંદ્ર, સૂર્ય તથા અગ્નિ છે।

Verse 130

इडापिंगलिकासूक्ष्मावायुनासापुटान्विताम् । संध्याद्विजोष्ठपुटितां लसद्वागुपजिह्विकाम् ॥ १३० ॥

ઇડા અને પિંગલા નાડીઓમાં વહેતા સૂક્ષ્મ પ્રાણવાયુ તથા બે નાસાપુટોથી યુક્ત વાણી સંધિ-સ્થાનોમાં પ્રગટ થાય છે; હોઠ અને દાંતથી આકાર પામે છે; અને જીભ સાથે મળીને તેજસ્વી વાક્-શક્તિરૂપે કાર્ય કરે છે।

Verse 131

संध्यासूर्यमणिग्रीवां मरुद्बाहुसमन्वितान् । पर्जन्यदृदयासक्तां वस्वाख्यप्रतिमंडलाम् ॥ १३१ ॥

હું તે દેવીનું ધ્યાન કરું છું—જેની ગ્રીવા સંધ્યા અને સૂર્યની મણિ જેવી કાંતિથી દીપ્ત છે; જેના ભુજાઓ મરુતો સમાન છે; જેના હૃદય પરજન્ય (વર્ષા-દેવ)માં આસક્ત છે; અને જે વસુ નામે પ્રસિદ્ધ તેજસ્વી મંડળથી પરિભ્રમિત છે।

Verse 132

आकाशोदरविभ्रांतां नाभ्यवांतरवीथिकाम् । प्रजापत्याख्यजघनां कटींद्राणीसमाश्रिताम् ॥ १३२ ॥

તે ‘આકાશના ઉદર’માં વિહરે છે અને નાભિના આંતરિક માર્ગમાં ગતિ કરે છે; તેનું જઘન ‘પ્રજાપત્ય’ કહેવાય છે અને તે ‘ઇન્દ્રાણી’ નામની કટિ પર આશ્રિત રહે છે।

Verse 133

ऊर्वोर्मलयमेरुभ्यां शोभमानां सरिद्वराम् । सुजानुजहुकुशिकां वैश्वदेवाख्यसंज्ञिकाम् ॥ १३३ ॥

તેમણે તે ઉત્તમ નદીનું વર્ણન કર્યું, જે ઊર્વા નજીક મલય અને મેરુ પર્વતોની વચ્ચે શોભાયમાન છે; જે ‘સુજાનુ’ અને ‘જહુકૂશિકા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને ‘વૈશ્વદેવા’ એવી સંજ્ઞા ધારણ કરે છે।

Verse 134

पादांघ्रिनखलोमाख्यभूनागद्रुमलक्षिताम् । ग्रहराश्यर्क्षयोगादिमूर्तावयवसंज्ञिकाम् ॥ १३४ ॥

તેમણે તે વિશ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું—જેનાં પાદો પૃથ્વી, ગુલ્ફો પર્વતો, નખો ભૂનાગ (પર્વતશિખરો) અને લોમો વૃક્ષો તરીકે લક્ષિત છે; તેમજ ગ્રહ, રાશિ, નક્ષત્ર, યોગ આદિ શાસ્ત્રીય સંજ્ઞાઓથી તેના અંગો નિર્દિષ્ટ છે।

Verse 135

तिथिमासर्तुपक्षाख्यैः संकेतनिमिषात्मिकाम् । मायाकल्पितवैचित्र्यसंध्याख्यच्छदनावृताम् ॥ १३५ ॥

તે તિથિ, માસ, ઋતુ, પક્ષ વગેરે રૂઢ સંકેત-સંજ્ઞાઓથી રચાયેલી અને નિમેષ-નિમેષ સ્વરૂપ છે; તેમજ માયા-કલ્પિત વૈચિત્ર્યવાળી ‘સંધ્યા’ નામની આવરણથી ઢંકાયેલી છે।

Verse 136

ज्वलत्कालानलप्रख्यों तडित्कीटिसमप्रभाम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशां शशिकोटिसुशीतलाम् ॥ १३६ ॥

તેણે જ્વલંત કાલાગ્નિ જેવી, વીજળીના ઝબકારાની સમાન તેજસ્વી કહેવાય છે; કરોડો સૂર્ય જેવી પ્રકાશમાન, છતાં કરોડો ચંદ્ર જેવી શીતળ અને શાંતિદાયિની।

Verse 137

सुधामंडलमध्यस्थां सांद्रानंदामृतात्मिकाम् । वागतीतां मनोऽगर्म्या वरदां वेदमातरम् ॥ १३७ ॥

હું વેદમાતાને નમસ્કાર કરું છું—જે સુધામંડલના મધ્યમાં સ્થિત, સાંદ્ર આનંદામૃતસ્વરૂપિણી; વાણીથી પરે, મનથી અગમ્ય, અને વરદાયિની છે।

Verse 138

चराचरमयीं नित्यां ब्रह्माक्षरसमन्विताम् । ध्यात्वा स्वात्माविभेदेन सावित्रीपंजरं न्यसेत् ॥ १३८ ॥

સાવિત્રીને ચર-અચરમયી, નિત્યા અને બ્રહ્મના અક્ષરો વડે સમન્વિત માની—પોતામાં અને અંતરાત્મામાં ભેદ ન રાખીને ધ્યાન કરવું; પછી રક્ષાર્થ ‘સાવિત્રી-પંજર’નો ન્યાસ કરવો।

Verse 139

पञ्चरस्य ऋषिः सोऽहं छंन्दो विकृतिरुच्यते । देवता च परो हंसः परब्रह्मादिदेवता ॥ १३९ ॥

આ ‘પંચર’ માટે ઋષિ હું પોતે જ છું; તેનું છંદ ‘વિકૃતિ’ કહેવાય છે. તેની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા પરમ હંસ—પરબ્રહ્મ, આદિદેવતા છે.

Verse 140

धर्मार्थकाममोक्षाप्त्यै विनियोग उदाहृतः । षडंगदेवतामन्त्रैरंगन्यासं समाचरेत् ॥ १४० ॥

ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષપ્રાપ્તિ માટે વિનિયોગ આ રીતે જણાવ્યો છે; ત્યારબાદ ષડંગના અધિષ્ઠાત્રી દેવતાઓના મંત્રોથી અંગન્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 141

त्रिधामूलेन मेधावी व्यापकं हि समाचरेत् । पूर्वोक्तां देवातां ध्यायेत्साकारां गुणसंयुताम् ॥ १४१ ॥

ત્રિધામૂલના આધારથી બુદ્ધિમાન સાધકે વ્યાપક સાધના કરવી; અને પૂર્વોક્ત દેવતાનું ધ્યાન કરવું—સાકાર અને ગુણસમ્પન્ન રૂપે।

Verse 142

त्रिपदा हरिजा पूर्वमुखी ब्रह्मास्त्रसंज्ञिका । चतुर्विशतितत्त्वाढ्या पातु प्राचीं दिशं मम ॥ १४२ ॥

હરિજન્ય ત્રિપદા શક્તિ, પૂર્વમુખી અને ‘બ્રહ્માસ્ત્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ, ચોવીસ તત્ત્વોથી સમૃદ્ધ થઈ મારી પૂર્વ દિશાનું રક્ષણ કરે.

Verse 143

चतुष्पदा ब्रह्मदंडा ब्रह्माणी दक्षिणानना । षड्विंशतत्त्वसंयुक्ता पातु मे दक्षिणां दिशम् ॥ १४३ ॥

ચતુષ્પદા, બ્રહ્મદંડ ધારણ કરનારી, દક્ષિણમુખી બ્રહ્માણી—છવ્વીસ તત્ત્વોથી સંયુક્ત થઈ મારી દક્ષિણ દિશાનું રક્ષણ કરે.

Verse 144

प्रत्यङ्मुखी पञ्चपदी पञ्चाशत्तत्त्वरूपिणी । पातु प्रतीचीमनिशं मम ब्रह्मशिरोंकिता ॥ १४४ ॥

અંતર્મુખી, પંચપદી તથા પચાસ તત્ત્વરૂપિણી, બ્રહ્મશિર-ચિહ્નાંકિત દેવી મારી પશ્ચિમ દિશાનું સદા રક્ષણ કરે।

Verse 145

सौम्यास्या ब्रह्मतुर्याढ्या साथर्वांगिरसात्मिका । उदीचीं षट्पदा पातु षष्टितत्त्वकलात्मिका ॥ १४५ ॥

સૌમ્યમુખી, બ્રહ્મના તુર્યથી સમૃદ્ધ, અથર્વ-આંગિરસાત્મિકા, ષષ્ટિ તત્ત્વકલા-યુક્ત ષટ્પદા શક્તિ મારી ઉત્તર દિશાનું રક્ષણ કરે।

Verse 146

पञ्चाशद्वर्णरचिता नवपादा शताक्षरी । व्योमा संपातु मे वोर्द्ध्वशिरो वेदांतसंस्थिता ॥ १४६ ॥

પચાસ વર્ણોથી રચિત, નવપદા, શતાક્ષરી છંદરૂપ, વેદાંતમાં પ્રતિષ્ઠિત અને ઊર્ધ્વશિરા વ્યોમા દેવી મારી રક્ષા કરે।

Verse 147

विद्युन्निभा ब्रह्मसन्ध्या मृगारूढा चतुर्भुजा । चापेषुचर्मासिधरा पातु मे पावकीं दिशम् ॥ १४७ ॥

વિદ્યુત્સમાન તેજવાળી, બ્રહ્મસંધ્યા સ્વરૂપા, મૃગારૂઢા ચતુર્ભુજા, ધનુષ-બાણ, ઢાલ અને ખડ્ગ ધારણ કરનારી દેવી મારી પાવકી (અગ્નિ) દિશાનું રક્ષણ કરે।

Verse 148

ब्रह्मी कुमारी गायत्री रक्तांगी हंसवाहिनी । बिभ्रत्कमंडलुं चाक्षं स्रुवस्रुवौ पातु नैर्ऋतिम् ॥ १४८ ॥

બ્રાહ્મી, કુમારી, ગાયત્રી—રક્તાંગી, હંસવાહિની—કમંડલુ અને જપમાળા ધારણ કરી, સ્રુવ-સ્રુવા (હવિષ્પાત્ર) લઈને દેવી મારી નૈઋતિ (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશાનું રક્ષણ કરે।

Verse 149

शुक्लवर्णा च सावित्री युवती वृषवाहना । कपालशूलकाक्षस्रग्धारिणी पातु वायवीम् ॥ १४९ ॥

શ્વેતવર્ણા, યુવતી, વૃષભવાહિની સાવિત્રી—કપાલ, ત્રિશૂલ અને રુદ્રાક્ષમાળા ધારણ કરનારી—વાયવ્ય દિશાથી મારી રક્ષા કરે।

Verse 150

श्यामा सरस्वती वृद्धा वैष्णवी गरुडासना । शंखचक्राभयकरा पातु शैवीं दिशं मम ॥ १५० ॥

શ્યામવર્ણા, વૃદ્ધા સરસ્વતી—વૈષ્ણવી, ગરુડાસનસ્થ, શંખ-ચક્ર અને અભયમુદ્રા ધારણ કરનારી—મારી શૈવી દિશાનું રક્ષણ કરે।

Verse 151

चतुर्भुजा देवमाता गौरांगी सिंहवाहना । वराभयखङ्गचर्मभुजा पात्वधरां दिशम् ॥ १५१ ॥

ચતુર્ભુજા દેવમાતા, ગૌરાંગી, સિંહવાહિની—વર-અભયમુદ્રા તથા ખડ્ગ અને ચર્મ ધારણ કરનારી—અધો દિશાનું રક્ષણ કરે।

Verse 152

तत्तत्पार्श्वे स्थिताः स्वस्ववाहनायुधभूषणाः । स्वस्वदिक्षुस्थिताः पातुं ग्रहशक्त्यंगसंयुताः ॥ १५२ ॥

તત્-તત્ પાર्श્વે સ્થિત, સ્વ-સ્વ વાહન-આયુધ-ભૂષણોથી વિભૂષિત—તેઓ સ્વ-સ્વ દિશાઓમાં સ્થિત રહી, ગ્રહશક્તિના અંગોથી યુક્ત થઈ, રક્ષણ માટે ઊભા રહે।

Verse 153

मंत्राधिदेवतारूपा मुद्राधिष्ठातृदेवताः । व्यापकत्वेन पांत्वस्मानापादतलमस्तकम् ॥ १५३ ॥

મંત્રોના અધિદેવતા-સ્વરૂપ અને મુદ્રાઓના અધિષ્ઠાત્રી દેવતાઓ—સર્વવ્યાપક ભાવથી—પાદતળથી મસ્તકશિખા સુધી અમને રક્ષા કરે।

Verse 154

इदं ते कथितं सत्यं सावित्रीपंजरं मया । संध्ययोः प्रत्यहं भक्त्या जपकाले विशेषतः ॥ १५४ ॥

આ સત્ય ‘સાવિત્રી-પંજર’ મેં તને કહ્યું છે. પ્રત્યહ બે સંધ્યાએ ભક્તિથી, વિશેષ કરીને જપકાળે, તેનો પાઠ કરવો જોઈએ॥૧૫૪॥

Verse 155

पठनीयं प्रयत्नेन भुक्तिं मुक्तिं समिच्छता । भूतिदा भुवना वाणी महावसुमती मही ॥ १५५ ॥

જે ભોગ અને મોક્ષ બંને ઇચ્છે છે, તેણે પ્રયત્નપૂર્વક તેનો પાઠ કરવો. આ સમૃદ્ધિદાયિની છે; ભુવનોને ધારણ કરનારી વાણી છે; મહાવસુમતી એવી ધરતીમાતા છે॥૧૫૫॥

Verse 156

हिरण्यजननी नन्दा सविसर्गा तपस्विनी । यशस्विनी सती सत्या वेदविच्चिन्मयी शुभा ॥ १५६ ॥

તે હિરણ્યજનની (સમૃદ્ધિની જનની), નંદા (આનંદસ્વરૂપા), સૃષ્ટિપ્રવર્તિની અને તપસ્વિની છે. તે યશસ્વિની, સતી, સત્ય, વેદવિદ્, ચિન્મયી અને શુભા છે॥૧૫૬॥

Verse 157

विश्वा तुर्या वरेण्या च निसृणी यमुना भुवा । मोदा देवी वरिष्ठा च धीश्च शांतिर्मती मही ॥ १५७ ॥

વિશ્વા, તુર્યા, વરેણ્યા, નિસૃણી, યમુના, ભુવા; તેમજ મોદા, દેવી, વરિષ્ઠા, ધી, શાંતિ, મતિ અને મહી—આ પૂજ્ય નામો ગણાયા છે॥૧૫૭॥

Verse 158

धिषणा योगिनी युक्ता नदी प्रज्ञाप्रचोदनी । दया च यामिनी पद्मा रोहिणी रमणी जया ॥ १५८ ॥

ધિષણા, યોગિની, યુક્તા, નદી, પ્રજ્ઞા-પ્રચોદની; તેમજ દયા, યામિની, પદ્મા, રોહિણી, રમણી અને જયા—આ ઉલ્લેખિત નામો છે॥૧૫૮॥

Verse 159

सेनामुखी साममयी बगला दोषवार्जिता । माया प्रज्ञा परा दोग्ध्री मानिनी पोषिणी क्रिया ॥ १५९ ॥

તે સેનાઓની અગ્રમુખી, સામવેદ-મયી, બગલા અને દોષરહિત છે. તે માયા, પ્રજ્ઞા અને પરા; વરદાન-રસ દોહનારી દોગ્ધ્રી, માનનીય, પોષિણી અને સ્વયં પવિત્ર ક્રિયા છે.

Verse 160

ज्योत्स्ना तीर्थमयी रम्या सौम्यामृतमया तथा । ब्राह्मी हैमी भुजंगी च वशिनी सुंदरी वनी ॥ १६० ॥

તે જ્યોત્સ્ના, તીર્થમયી, રમ્યા તથા સૌમ્ય અમૃતમયી છે. તે બ્રાહ્મી, હૈમી, ભુજંગી, વશિની, સુંદરિ અને વની નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 161

ॐकारहसिनी सर्वा सुधा सा षड्गुणावती । माया स्वधा रमा तन्वी रिपुघ्नी रक्षणणी सती ॥ १६१ ॥

તે ઓંકારહાસિની, સર્વવ્યાપી અને સ્વયં સુધા છે; ષડ્ગુણવતી છે. તે માયા, સ્વધા, રમા (શ્રી), સૂક્ષ્મ-તન્વી, રિપુઘ્ની, રક્ષણિ અને સતી છે.

Verse 162

हैमी तारा विधुगतिर्विषघ्नी च वरानना । अमरा तीर्थदा दीक्षा दुर्धर्षा रोगहारिणी ॥ १६२ ॥

તે હૈમી, તારા, વિધુગતિ, વિષઘ્ની અને વરાનના છે. તે અમરા, તીર્થદા, દીક્ષા, દુર્ધર્ષા અને રોગહારિણી—આ નામોથી સ્તુત્ય છે.

Verse 163

नानापापनृशंसघ्नी षट्पदी वज्रिणी रणी । योगिनी वमला सत्या अबला बलदा जया ॥ १६३ ॥

તે અનેક પાપો અને નિષ્ઠુર કુકર્મોનો નાશ કરનારી, ષટ્પદી, વજ્રિણી અને રણમાં શૂરવીર છે. તે યોગિની, વિમલા, સત્યા, અબલા (કોમળ પણ નિર્બળ નહીં), બલદા અને જયા છે.

Verse 164

गोमती जाह्नवी रजावी तपनी जातवेदसा । अचिरा वृष्टिदा ज्ञेया ऋततंत्रा ऋतात्मिका ॥ १६४ ॥

ગોમતી, જાહ્નવી, રજાવી, તપની અને જાતવેદસા; તેમજ અચિરા અને વૃષ્ટિદા—આ સર્વ પવિત્ર સરિતાઓ તરીકે જાણવાં. ઋતતંત્રા અને ઋતાત્મિકા પણ, ઋત (દૈવી નિયમ)થી નિયંત્રિત અને ઋતસ્વરૂપિણી છે.

Verse 165

सर्वकामदुधा सौम्या भवाहंकारवर्जिता । द्विपदा या चतुष्पदा त्रिपदा या च षट्पदा ॥ १६५ ॥

તે સૌમ્ય અને મંગલમયી છે, સર્વ ઇચ્છાઓનું દુગ્ધ આપનારી, ભવ અને અહંકારથી રહિત. તે જ દ્વિપદ, ચતુષ્પદ, ત્રિપદ અને ષટ્પદ રૂપે પણ વ્યાપેલી છે.

Verse 166

अष्टापदी नवपदी सहस्राक्षाक्षरात्मिका । अष्टोत्तरशतं नाम्नां सावित्र्या यः पठेन्नरः ॥ १६६ ॥

અષ્ટાપદી, નવપદી અને સહસ્રાક્ષરાત્મિકા એવી સાવિત્રી દેવીનાં ૧૦૮ નામો જે મનુષ્ય પાઠ કરે છે, તે તે જપનું પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 167

स चिरायुः सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् । एतत्ते कथितं विप्र पंचप्रकृतिलक्षणम् ॥ १६७ ॥

તે દીર્ઘાયુ અને સુખી બને છે, પુત્રસંપન્ન, વિજયી અને વિનયી થાય છે. હે વિપ્ર, પંચપ્રકૃતિના લક્ષણો મેં તને આ રીતે કહ્યા છે.

Verse 168

मंत्राराधनपूर्वं च विश्वकामप्रपूरणम् ॥ १६८ ॥

મંત્રારાધના પૂર્વક સર્વ ઇચ્છાઓની સંપૂર્ણ પરિપૂર્તિ થાય છે.

Verse 169

इति श्रीबृहन्नारदीय पुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे पञ्चप्रकृतिमन्त्रादिनिरूपणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३ ॥

આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના બૃહદુપાખ્યાનના તૃતીય પાદમાં ‘પંચપ્રકૃતિ તથા મંત્રાદિનું નિરૂપણ’ નામનો ત્ર્યાસી મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો ॥ ૮૩ ॥